روزشمار بحران دی ۱۴۰۴، بازخوانی آنچه بر ایران دیجیتال گذشت

اختلال در اینترنت از روز اول ژانویه (پنجشنبه یازدهم دی یک هفته قبل از خاموشی سراسری) آغاز شد. در آن روز کاربران، اینترنت نسبتا پایدار ولی با اختلالات جزئی راتجربه کردند اما داده‌های کلاودفلر نشان داد حدود یک‌سوم از پهنای‌باند اینترنت کشور کم شده و روند دسترسی به اینترنت عادی نیست. شنبه سیزدهم دی تعطیل رسمی بود اما از یک‌شنبه دوباره پهنای باند اینترنت افزایش یافت و حتی به مقادیر بالاتر نسبت به روزهای عادی رسید.

حمله پیش از حمله

داده‌های کلاودفلر در هفته سوم دی‌ماه (قبل از قطع اینترنت) موج گسترده حملات سایبری نه از خارج، بلکه از درون زیرساخت ارتباطی ایران و به‌ویژه از شبکه‌های موبایل کشور را نشان می‌داد. میلیون‌ها گوشی، ناخواسته به ابزار یک عملیات سایبری بین‌المللی تبدیل شدند. بر اساس پایش کلادفلر در روزهای یکشنبه تا چهارشنبه (۱۴ تا ۱۷ دی) یک بات‌نت از طریق موبایل‌های آلوده مردم از مبدا ایران انجام شده بود.

داده‌های کلاودفلر یک روز قبل از قطع اینترنت تصویری از اینترنتی با سرعت بسیار پایین ارائه می‌دهد. سرعت دانلود نیمی از کاربران ایرانی تنها ۵.۴ مگابیت بر ثانیه است و یک‌چهارم کاربران سرعتی برابر یا کمتر از ۳.۵ مگابیت بر ثانیه را تجربه می‌کنند.

ایران خاموش شد

 نمودار ترافیک اینترنت ایران در روز پنج‌شنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴ یک سقوط ناگهانی را تجربه کرد. الگوی ترافیک اینترنت کشور تا ساعات میانی روز روندی نسبتاً باثبات و رو به افزایش داشت اما بعد از ساعت ۱۶:۰۰ به‌سرعت افت کرد. از حدود ساعت ۱۹:۳۰ کاهش شدید در حجم ترافیک ثبت شده که در ادامه به نزدیک صفر می‌رسد.

قطع اینترنت به صورت تدریجی و در چند ساعت رخ داد. ابتدا تهران، کرمانشاه، همدان، بوشهر، فارس و آذربایجان شرقی با افت‌ ناگهانی مواجه شدند و بعد از آن کشور وارد خاموشی دیجیتال شد.

۲۴ ساعت اول

بعد از قطع اینترنت و پیامک‌ها، بیشترین سردرگمی‌ها در همان ساعت‌های نخست اتفاق افتاد. اوضاع آشفته فضای دیجیتال ایران نشان می‌داد هیچکس آماده نیست حتی دولت. مثلا پیامک‌های احراز هویت برای ورود به سامانه‌های دولتی و شبکه ملی ارسال نمی‌شد. بانک‌ها و ابزارهای مالی مانند دستگاه‌های کارتخوان و خودپرداز با اختلال همراه بودند که تا بعد از ظهر جمعه ادامه داشت. هجوم مردم برای کسب اخبار و دسترسی به وب‌سایت‌های خدماتی باعث شد بسیاری از سایت‌های پربازدید از سرویس خارج شوند. جستجوگرهای ایرانی هم تقریبا متوقف شدند و تا روز دوشنبه عملکرد آنها با اختلال همراه بود.

رسانه‌ها در اوج بی‌خبری شروع کردند به معرفی شماره تلفن‌ها و سایت‌های ضروری، البته پیام‌رسان‌های داخلی تا جمعه همچنان فعال بودند. مشاهدات پیوست نشان داد که بسیاری از سرویس‌های خدمات دولت‌الکترونیکی از کار افتاده‌اند و بخش مربوط به ثبت اسناد و استعلام‌گیری تقریبا متوقف شده است همچنین سرویس‌های آنلاین شهرداری‌ها نیز کار نمی‌کنند.

وزارت ارتباطات جمعه بیانیه داد که از سوی ما نیست و ما هم پیگیر برقراری اینترنت هستیم.

همه در حال رایزنی

وزیر ارتباطات و سخنگوی دولت از پیگیری با مراجع گفتند. از دیگر رایزنی‌کنندگان می‌توان به سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، ستاد توسعه اقتصاد دانش‌بنیان دیجیتال مرتبط با معاونت علمی و انبوهی از انجمن‌ها و نهادهای صنفی نام برد. هر که دستش به فردی مرتبط با حاکمیت در حوزه ارتباطات رسید رایزنی‌ کرد.

رایزنی‌ها هیچکدام به نتیجه نرسید و ارتباط شرکت‌ها هم مانند بقیه مردم تا روزهای آخر مسدود باقی ماند.

هزینه قطع اینترنت

در گزارشی چند سناریو برای محاسبه زیان کسب‌وکارها و مردم در شرایط قطع اینترنت را بررسی کردیم که محتمل‌ترین آنها حاکی از ضرر ۱۸ همتی کسب‌وکارها در دی‌ماه است. برای محاسبه این عدد (که تاکید می‌شود دقیق نیست) ارزش حقیقی تراکنش‌های شاپرک در تیرماه و در شرایط پس از جنگ را مبنا قرار دادیم. از نکات دیگری که در این گزارش به آن پرداختیم کاهش ۳۴ هزار میلیارد تومان در شاخص تولید ناخالص داخلی بود. بد نیست بدانید در دوره جنگ ۱۲ روزه ۴۱ درصد از کسب‌وکار‌های کوچک متحمل بیش از ۱ میلیارد تومان، ۳۱ درصد از کسب وکار‌های متوسط متحمل بیش از ۱۰ میلیارد تومان و ۲۹ درصد از کسـب وکار‌های بـزرگ متحمـل بیـش از ۱۰۰ میلیـارد تومان ضرر شدند.

احسان چیت‌ساز معاون وزیر ارتباطات، خسارت اختلال اینترنت به کسب و کارها را بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان در روز تخمین زد. اما بعد مشخص شد تفاوت روایت دولت و بخش خصوصی از خسارت روزانه قطعی اینترنت در دی‌ماه ۱۴۰۴ به عددی حدود ۳ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان در هر روز می‌رسد. در حالی که برآورد بخش خصوصی (از قول رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی) خسارت روزانه را ۳.۸ همت اعلام می‌کند، روایت دولتی این عدد را به‌طور متوسط بین ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان می‌داند. سی‌ام دی، وزیر ارتباطات دوباره به مجلس رفت و در کمیسیون صنایع به مجلس گفت شرکت‌هایی که در بستر اینترنت فعالیت می‌کنند روزانه حدود پنج هزار میلیارد تومان دچار خسارت می‌شوند.

از معدود مواردی که در این دوره قابل محاسبه بود می‌توان به کاهش بیش‌از ۸۰ درصدی تراکنش‌ها اشاره کرد که توسط پرداخت‌یارها مورد تائید قرار گرفت.

هزینه‌های قطع اینترنت به مردم محدود نماند به‌طوری‌که فارس نوشت دامنه com تسنیم‌نیوز توسط آمریکا مسدود شده است. البته  گواهی SSL‌ دامنه ایرانی این سایت نیز منقضی شده بود مانند سایت‌های دیگری که در همین چند روز گواهی SSL خود را از دست دادند و امکان تمدید آن وجود نداشت.

شاخص کل بورس پس از تشدید انواع محدودیت‌های ارتباطی در نخستین روز هفته با افت ۰.۸۱ درصدی در کانال ۴ میلیون و ۳۲۵ هزار واحد قرار گرفت. حدود ۹۵ درصد سهامداران در صف فروش ایستادند.  قطعی اینترنت منجر به بروز اختلال در سیستم نسخه الکترونیکی و اختلال در ارائه سرویس در مراکز بهداشت و درمان کشور شد با این حال تامین اجتماعی بعدا اعلام کرد مشکلی وجود نداشته است.

اغلب سایت‌های خدمات هوش مصنوعی به دلیل نبود دسترسی، متوقف شدند و معدود ابزارهای هوش مصنوعی داخلی هم توانایی پاسخ به نیازهای روزمره مشاغل مختلف را نداشتند آخرین به‌روزرسانی یکی از این سرویس‌ها مربوط به سال ۲۰۲۱ بود.

بخش زیادی از دفاتر ارائه دهنده خدمات مانند دفاتر ثبت اسناد، دفاتر پیشخوان، دفاتر دولت الکترونیکی و خدمات شهری به دلیل اختلال در اینترنت و زیرساخت‌هایی از جمله TDLT امکان ارائه سرویس نداشتند. تغییر زمان امتحانات،‌تعطیلی خوابگاه‌ها و اختلال در پیشخوان‌های آموزشی اوضاع دانشجویان را پیچیده کرد. آموزش و پرورش از دانش‌آموزان خواست صف تشکیل دهند و فقط بر اساس زمان‌بندی وارد سامانه شاد شوند.

مسافران برای سفرهای هوائی به دلیل قطع اینترنت فرودگاه‌ها سردرگم بودند و شهروندان در استفاده از خدمات حمل‌و‌نقل روزمره به دلیل اختلالات مقطعی در سرویس‌های مکان‌محور، بلاتکلیف ماندند.

صبوری کنید

کاربران در این میدان سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری کلا حضور نداشتند. رئیس شورای عالی فضای مجازی، نوید داد که تمام مسئولان مرتبط به‌صورت هم‌افزا، هماهنگ و کاملاً متفق‌القول تصمیم به قطع اینترنت گرفتند و اعلام کرد کاربران برای اتصال به اینترنت صبوری کنند، وزیر ارتباطات در همایشی از تعالی زیست‌بوم دیجیتال و دستاوردهای فضایی صحبت کرد و وزیر خارجه به‌دنبال برقراری اینترنت برای سفارت‌خانه‌های خارجی بود. سخنگوی دولت دوباره اعلام کرد دسترسی آزاد به اینترنت حق مردم است.

تماس تلفنی با خارج

امکان تماس با خارج از کشور از روز سه‌شنبه ۲۳ دی ماه فراهم شد ولی این ارتباط دوسویه نبود و از خارج از ایران تماس برقرار نشد. البته در ابتدا خطوط ثابت تلفن در ایران هم نمی‌توانستند تماس‌های بین‌المللی برقرار کنند و شماره‌گیری «دو صفر» از طریق تلفن‌های ثابت به تماسی منجر نمی‌شد.

اینترنت ساعتی ۲ تا ۱۰ میلیون تومان

در روزهای خاموشی اینترنت، قیمت استارلینک به بیش از یک میلیارد تومان رسید که آن هم چندان در دسترس نبود و بازار سیاه دسترسی به اینترنت ساعتی برپا شد. در تهران گفته شد امکان دسترسی زیرزمینی به اینترنت از طریق افرادی که دارای استارلینک هستند با قیمت‌هایی بین ۲ تا ۱۰ میلیون تومان برای هر ساعت فراهم شده است.

خبرگزاری فارس یادآوری کرد که استفاده از استارلینک مصداق جاسوسی است که مجازات‌های خاص خود را دارد. این خبرگزاری خواستار تعطیلی و برخورد با رسانه‌هایی شد که دارای دسترسی غیرمجاز به اینترنت هستند. فارس‌نیوز در همان زمان اینترنت داشت.

سفر به نقاط مرزی از دیگر روش‌هایی بود که عده‌ای برای ارتباط با اینترنت ناچار به انجام آن شدند. ارتباط از طریق سیم‌کارت کشورهای همسایه در نقاطی مانند پارس‌آباد، مرز نوردوز و اصلاندوز برای اتصال به اپراتورهای آذربایجانی و برخی نقاط غربی برای اتصال به اقلیم کردستان و عراق از این روش‌ها بود. رسانه‌ها از سیم‌کارت‌های افغانستانی هم نام بردند.

تهدید استارلینک

نماینده ایران در نامه‌ای به رئیس اتحادیه جهانی مخابرات اعلام کرد دسترسی غیرمجاز به استارلینک باعث تشدید عملیات‌های تروریستی شده و ایران «حق و تکلیف حاکمیتی» دارد که همه اقدامات مقتضی را برای توقف ارسال‌های غیرمجاز که امنیت و ایمنی ملی را تهدید می‌کند به عمل آورد.

ایران در این نامه اشاره‌ای به اقدامات نکرد اما در برخی محافل رسانه‌ای نزدیک به نهادهای امنیتی اعلام شد دسترسی به اینترنت استارلینک در برخی نقاط مختل شده حتی شایعات به این موضوع هم اشاره داشتند که شاید جمهوری اسلامی قصد سرنگونی ماهواره‌ها برفراز ایران را داشته باشد. بحرینی نماینده ایران با اشاره به استفاده از استارلینک در کشور تاکید کرد اقدام‌های انجام‌شده «ضروری و هدفمند» هستند.

اقداماتی که از آن صحبت شد اما دیده نشد

بخشی از متن خبر این است: به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز ملی فضای مجازی، حسین دلیریان، سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی در گفت‌وگوی تلویزیونی شبکه خبر با ارایه توضیحاتی درباره قابل استفاده بودن سکوهای اینترنتی داخلی گفت: همه تلاش ما بر این است که در زندگی عادی مردم و آرامشی که دارند، هیچ‌گونه اختلالی ایجاد نشود. بر همین مبنا، از سالیان گذشته شرکت‌های دانش‌بنیان و دانشجویان کشور، در بخش‌های دولتی و خصوصی تلاش‌های گسترده‌ای انجام داده و زیرساخت‌هایی را به‌صورت کاملاً بومی در کشور ایجاد کرده‌اند. وی افزود: در حال حاضر به هیچ‌وجه این‌گونه نیست که دسترسی مردم به همه سکو‌ها و پلتفرم‌ها قطع شده باشد. در حوزه‌های مختلف، سکو‌های داخلی مشغول ارائه خدمات هستند و می‌توان گفت بخش عمده‌ای از نیاز‌های مردم در حوزه‌های گوناگون از طریق همین سکو‌ها برطرف می‌شود.

دو درصدی‌های دوست‌داشتنی

زمانی که ایران در خاموشی ارتباطی قرار داشت و دسترسی همه مردم به اینترنت مسدود شده بود، نت‌بلاکس گزارش داد دو درصد از ارتباطات قبلی همچنان فعال است. به‌صورت مشخص گفته نشد این دو درصد شامل چه بخش‌هایی هستند ولی از حوزه‌هایی که در این ایام دارای دسترسی گزینشی بودند می‌توان به برخی رسانه‌ها اشاره کرد. در همین رابطه زومان گزارش کرد خبرگزاری‌های تسنیم، فارس، ایرنا، مهر، نورنیوز، صداوسیما، دانشجو و ایلنا همچنان به اینترنت دسترسی دارند.

پیامک‌های خدماتی رسید

بعد از روز پنجشنبه هجدهم دی ارسال تمام پیامک‌ها مسدود شد اما بعد از مدتی پیام‌های هشدار سازمان اطلاعات سپاه در جمعه عصر و بعد پلیس و وزارت اطلاعات از طریق پیامک ارسال شدند. بعد از این نوبت به پیامک‌های خدماتی در روز شنبه رسید که درمیان اولین موارد ارسال شده، صورتحساب‌های شرکت مخابرات ایران بود. ارسال OTPها برای احراز هویت بعد از پیامک‌های خدماتی فعال شدند ولی در ابتدا اختلال داشت.

ارسال دوباره پیامک‌های عادی

بیست‌وهفتم دی‌ماه با دو رویداد دیگر همراه بود. در روز بیست‌وهفتم دی، دریافت پیام‌های تبریک عید مبعث نشان می‌داد پیامک‌ها دوباره فعال شدند و بعد از ۱۱ روز امکان ارسال پیام‌های متنی بر بستر اپراتورهای ارتباطی فراهم شده است.

محدودیت پیامک‌ها حتی برای رسول جلیلی، عضو حقیقی شورای عالی فضای مجازی و از مدافعان سرسخت فیلترینگ هم جای تعجب داشت و او به خبرگزاری مهر گفته بود انتظار می‌رفت محدودیت‌های اعمال شده بر پیامک‌ها، به دلیل زیر ساخت کامل آنها در داخل کشور، به سرعت برطرف شود. او در ادامه گفت: فکر نمی‌کنم رفع محدودیت‌های پیامکی زیان قابل توجهی وارد کند، شاید کارشناسان امنیتی نظرات دیگری داشته باشند.

جلیلی در ادامه به محدودیت پیام‌رسان‌های داخلی هم اشاره کرد و گفت مسدودشدن کا پیام‌رسانی در پیام‌رسان نباید به عنوان اقدام تنبیهی علیه آنها تلقی شود.

شنبه روز بدی بود

اغلب افراد امیدوار بودند شنبه (بیست‌وهفتم دی) با آرام‌شدن اوضاع و بازگشت پلیس از خیابان‌ها، اینترنت هم به شرایط پایدار قبل برگردد. خبر آنلاین شنبه بیست‌وهفتم نوشت: نت‌بلاکس در آخرین گزارش خود تأکید کرده است که اگرچه شاخص‌های فنی در ساعات اولیه صبح نشانه‌ای از بهبود بسیار محدود را نشان می‌دهند، اما هیچ علائمی از بازگشت قابل‌توجه یا پایدار اینترنت در کشور مشاهده نشد. آنچه در داده‌ها دیده می‌شود بیشتر به نوسان‌های جزئی شبکه شباهت دارد تا آغاز فرآیند رفع محدودیت‌ها. این افزایش ناچیز تأثیری معنادار بر وضعیت کلی نداشته و سطح اتصال اینترنت همچنان در حدود ۲ درصد از میزان عادی باقی مانده است.

شنبه‌هم در خاموشی گذشت.

نورچشمی‌ها، اول صف

در روزهای ابتدای قطع اینترنت، حسین دلیریان سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی در گفت‌ و گو با پیوست اعلام کرد که لیست کانال‌های باز شده روی پیام‌رسان‌های داخلی از سوی «شعام» به مرکز ملی فضای مجازی اعلام شده است. به این ترتیب اطلاع‌رسانی در پیام‌رسان‌های داخلی از سوی رسانه‌هایی مانند پیوست که سال‌ها از مراجع دولتی و پس از احرازهای امنیتی مجوز دریافت کرده بودند، از سوی نهاد اصلی امنیت ملی مجاز شناخته نشد.

شنبه بیست‌وهفتم دی، تسنیم در خبری اعلام کرد کانال‌های تأیید و احراز هویت‌شده و دارای تیک آبی در پیام‌رسان‌های بله، روبیکا، سروش‌پلاس و آی‌گپ به‌زودی فعال می‌شوند. البته در همان روز اعلام شد کانال‌های شخصی و کسب‌وکارهای فاقد تیک آبی، می‌توانند با طی مراحل تأیید و احراز هویت، فعالیت خود در اپلیکیشن‌های داخلی را آغاز کنند. تقریبا ۱۰ و ۴۵ دقیقه شب ۲۷ دی ماه امکان ارسال پیام شخصی از طریق پیام رسان‌های داخلی فراهم شد. اما همچنان امکان ارسال پیام در گروه‌ها امکان‌پذیر نیست.

گوگل باز شد، پهنای باند بالا رفت

یکشنبه غروب (۲۸ دی) حدود ساعت ۴ دسترسی به گوگل آزاد شد و در کنار آن جیمیل هم قابل استفاده بود ولی فایل‌های گوگل درایو همچنان آفلاین باز می‌شد و بقیه سرویس‌های گوگل مانند هوش مصنوعی جمنای مسدود بود. دسترسی به گوگل هر چند یک تنفس کوچک بود اما بسیاری از سایت‌های کاربردی از chatgpt و گیت‌هاب تا گوگل استودیو و ویکی‌پدیا همچنان مسدود باقی ماند.

نت‌بلاکس از افزایش پهنای‌باند اینترنت ایران خبر داد ولی هر چه بود این پهنای باند برای کاربران نبود زیرا غیر از سایت گوگل تمام محدودیت‌ها به قوت خود باقی ماند.

دو خبر دیگر در همان روز یکشنبه منتشر شد که بی‌ارتباط با فضای مجازی نبودند. اول اینکه بررسی طرح نظام‌بخشی فضای مجازی در مجلس کلید خورد. خبر دوم هم بررسی پیش‌نویس «سند انتظامی فضای مجازی» توسط کمیسیون عالی امنیت فضای مجازی کشور بود. خلاصه اینکه همزمان با قطع اینترنت، مسئولان در حال بررسی و انتظام به دومین اینترنت محدود در جهان بودند.

عصر یکشنبه

در دهمین روز قطع اینترنت مسعود پزشکیان در جلسه هیات دولت از توصیه به علی لاریجانی برای رفع محدودیت‌های اینترنتی خبر داد. برخی رسانه‌ها نوشتند «دستور» پزشکیان به لاریجانی، که با ادامه قطع اینترنت و البته خبر سایت دولت معلوم شد در حد همان «توصیه» بود. این خبر کمی عجیب بود ولی در هیاهوی امیدواری به ارتباط دوباره شاید عادی به‌نظر می‌رسید. در واقع رئیس شورای عالی امنیتی ملی به دبیر شورای عالی امنیت ملی توصیه کرد محدودیت اینترنت برداشته شود (و نشد).

باد پاییز وزید

کسب‌وکارها از شوک اقتصادی گفتند. به عنوان مثال فروش بیمه آنلاین بیش از ۷۰ درصد افت کرد، اسنپ گفت آینده شغلی حدود ۱۰ هزار نفر به طور مستقیم با تهدید جدی مواجه است، تلکام  ۱۴۰۴ به تعویق افتاد. در دوران خاموشی اینترنت، بسیاری از کسب‌وکارهای خرد و کلان به مرز سقوط رسیدند. رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی خبر داد که روزانه ۳۸۰۰ میلیارد تومان زیان کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال است. نمایشگاه تلکام ۱۴۰۴ که قرار بود هفته اول بهمن برگزار شود به تعویق افتاد.

رمزارزی‌ها هشدار دادند یک میلیارد دلار کاربران به صورت امانی در صرافی‌ها نگه‌داری می‌شود که با خاموشی ارتباطات در ایران هیچ اطلاعی از وضعیت آنها در دسترس نیست. معلمانی که قبلا احراز هویت آنلاین روی شاد نکرده بودند هم پشت در ماندند. مدیران کسب‌وکارها درباره سونامی تعلیق در یکی دو ماه آینده خبر دادند.معاون علمی گفت به شرکت‌های آسیب‌دیده تسهیلات داده می‌شود مدت این تسهیلات ۲ ماه و دارای دوره تنفسی ۳ تا ۶ ماه نسبت به آسیب شرکت‌ها است.

برای اینکه درک بهتری از شرایط داشته باشید بهتر است بدانید اوضاع فقط فیزیکی بد نبود. روان‌شناسان نسبت به فرسودگی حاصل از فشار مزمن ناشی از قطع اینترنت و افزایش استرس جمعی هشدار دادند.

مدیرعامل پادرو هم اشاره کرد حدود یک میلیون شغل به‌طور مستقیم در اکوسیستم تجارت اجتماعی فعال هستند و تعداد زیادی شغل غیرمستقیم نیز به این بازار وابسته‌اند. فقط در دو هفته قطعی اخیر، حدود ۵ هزار میلیارد تومان فروش در تجارت اجتماعی از دست رفته است.

عصاره ملت در راس امور

بعد از ۲۵۰ ساعت از قطع دسترسی به اینترنت، طرح نمایندگان مجلس با عنوان نظام بخشی فضای مجازی اعلام وصول شد که در آن برخورد با فیلترشکن فروش‌ها جدی‌تر می‌شود. در این طرح هرگونه فعالیت تجاری بدون مجوز در زمینه ابزارهای دسترسی به منابع اینترنتی غیرمجاز، ممنوع است و مرتکب به حبس و جزای نقدی می‌شود. در این طرح گفته شد حذف محتوای مجرمانه زیر۱۲ ساعت، مسئولیت کیفری ندارد. حمید رسایی، نماینده مجلس هم تذکر داد بعضی‌ها دارند تلاش می‌کنند اینستاگرام و تلگرام دوباره باز شود؛ این‌ها نمی‌دانند این شبکه‌ها ابزار جنگی دشمن بوده است.

امیرحسین ثابتی نماینده دیگر مجلس هم گفت: متاسفانه روز پنجشنبه دبیر شورای عالی امنیت ملی ساعت ۴ بعدازظهر اعلام می کند که اینترنت بین الملل به دلیل احتمال بروز اتفاقات نامناسب باید مسدود شود. حال در این میان چه اتفاقی رخ داده که شاهد نوعی افراط بودیم و تا ساعت ۱۰ الی ۱۱ شب این امر اتفاق نمی افتد و سپس ناچار می شوند که پیام رسان های داخلی مانند بله و ایتا را هم مسدود کنند.

کمیسیون اصل ۹۰ مجلس پس از جلسه با وزیر ارتباطات اعلام کرد که وزارت ارتباطات به‌تنهایی تصمیم‌گیر قطع اینترنت نیست. وزیر ارتباطات هم از تقویت جستجوگرهای بومی گفت.

اولین نشانه‌های حیات

۲۹ دی متوجه شدیم دسترسی به chatgpt باز شده و به‌دنبال آن دیپ‌سیک هم قابل استفاده است. chatgpt روی دامنه مستقل .com خود قابل استفاده بود و ساب‌دامین chat.openai مسدود ماند. در نتیجه بقیه سرویس‌های این شرکت و دسترسی به ایجنت‌ها و APIها امکان‌پذیر نشد.  نت‌بلاکس هم گفت دسترسی به اینترنت در ایران به‌طور محدود برقرار شده است اما این دسترسی هر چه بود در دست مردم نبود. سرویس چت دیوار هم فعال شد. به دلیل همین چت، کل پلتفرم دیوار از ۲۱ دی به مدت ۲ روز مسدود بود. مدیرعامل این شرکت گفت نهادهای امنیتی گفته‌اند همین حالا باید چت قطع شود و ما برای قطع سرویس چت ۲۴ ساعت مهلت خواستیم اما دیوار تا ۲۳ دی مسدود شد.

دوم بهمن دبیرشورای امنیت کشور گفت بازشدن اینترنت بستگی به شرایط دارد. این اولین اظهار نظر یک فرد رسمی و مرتبط بود. قطع دسترسی به اینترنت توسط دو نهاد قابل انجام است نخست شورای امنیت کشور (شاک) و در مرحله بالاتر شورای عالی امنیت ملی (شعام) و مشخص شد امروز و فردای بقیه مسئولان عملا یک پیش‌بینی بوده تا اطلاع از شرایط.

استقبال پرشور مردم از پیام‌رسان داخلی

سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی از استقبال مردم از پیام‌رسان داخلی گفت. حسین دلیریان، سخنگوی مرکز ملی فضای مجازی از بازگشایی ۹۹ درصد خدمات پیام‌رسان‌های داخلی (که آنها هم مسدود شده بودند) خبر داد و گفت: بخشی که روی پلتفرم‌های خارجی کار می‌کردند و چیزی را به نمایش می‌گذاشتند تا بفروشند، اکنون می‌توانند از ظرفیت‌های چندمیلیونی پیام‌رسان‌های داخلی استفاده کنند.

اتصال از نوع کافی‌نت

مسئولان مرکز ملی فضای مجازی گفتند برای بازرگانان با همکاری اتاق بازرگانی امکان دسترسی به اینترنت فراهم شده است. بر اساس پیگیری پیوست مشخص شد، اتاق تهران با استقرار چند رایانه‌ در ساختمان قدیمی خود در خیابان خالد اسلامبولی، امکان استفاده از اینترنت را برای اعضا فراهم کرده است؛ دسترسی‌ای که تنها با کارت اتاق بازرگانی و آن هم حداکثر به‌مدت ۳۰ دقیقه در حضور ناظر امکان‌پذیر است. کاربران باید از طریق سیستم‌های مشخص‌شده وارد ایمیل خود شوند، وب‌سایت موردنظر را باز کنند، کار خود را انجام دهند و محل را ترک کنند.

فرزین فردیس، عضو هیات‌رئیسه اتاق بازرگانی تهران، در همین رابطه گفت: اتاق تهران با ایجاد «راه تنفس» ارتباطی تلاش کرده است از بروز وقفه در تامین کالاهای حیاتی جلوگیری کند و همزمان دسترسی برابر به اینترنت برای همه فعالان اقتصادی را نیز مورد پیگیری قرار می‌دهد.

باز شد؟ نشد

ساعت دو و نیم بامداد جمعه، گشایش‌هایی در دسترسی به اینترنت دیده شد البته بیشتر یک موقعیت «علی‌الحساب» بود که برای کارهای خیلی ضروری (غیر از ارتباطات ایمیل و پیام‌رسان) یک روزنه کوچک باز شده.

ظهر جمعه سوم بهمن، گروهی از کاربران توانستند به اینترنت با لیستی گزینش‌شده از وب‌سایت‌های مختلف دسترسی پیدا کنند ضمن اینکه برخی VPNها نیز به‌طور مقطعی فعال شد اما این وضعیت دوام چندانی نداشت و اغلب فیلترشکن‌ها (که تجربه شبه‌واقعی از اینترنت را برای دقایقی ایجاد کردند) دوباره از کار افتادند.

داده‌های کلاودفلر نشان داد پس از یک افزایش کوتاه‌مدت پهنای باند تا حدود ۳۰ درصد ظرفیت قبلی، دسترسی اینترنت به‌طور پیوسته کاهش یافته و در عصر جمعه به حدود ۱ درصد از سطح پیش از قطعی رسیده است. اکنون اینترنت ایران در وضعیتی مبهم و ناپایدار قرار دارد. بعد از دو هفته قطعی مطلق، اغلب وب‌سایت‌ها همچنان دسترس نیستند و تجربه کاربران به‌شدت ناهمگون و غیرقابل پیش‌بینی است.

منتظر و بلاتکلیف

شنبه چهارم بهمن اینترنت ایران پس از یک گشایش محدود و کوتاه‌مدت دوباره در وضعیتی قرار گرفت که نه قطع کامل است و نه قابل استفاده، پس از ۳۷۰ ساعت قطع دسترسی اکنون شبکه‌ای محدود، ناپایدار و غیرقابل پیش‌بینی داریم.

نمودار کلاودفلر نشان داد حدود ۱ درصد پهنای باند اینترنت ایران فعال است. گوگل هم دوباره از دسترس خارج شد ولی تعداد خیلی اندکی از فیلترشکن‌ها کار می‌کردند. ویندوز هم آپدیت شد.

شرکت ارتباطات زیرساخت (AS49666) از ۲۴ ژانویه (شنبه چهارم بهمن) ارتباط با همتایان بین‌المللی (International Peers) را دوباره برقرار کرد، اما اعلان مسیرهای IPv6 آن تنها به برخی همسایه‌ها محدود شد و این مسیرها در سطح اینترنت جهانی منتشر نشد.

روز شنبه یک جهش بسیار کوتاه در پهنای‌باند، امید به بازگشت را تقویت کرد. روزنه این ارتباط از ساعت ۱۱ گشوده شده و در ساعت ۱۱:۳۰ به پیک می‌رسد و پس از آن دوباره تا ساعت ۱۲ ظهر پهنای باند اینترنت کشور به حالت عادی یعنی یک درصد ظرفیت کل بازمی‌‌گردد.

رویایی که تعبیر شد

سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور اعلام کرده است در نتیجه رایزنی با نهادهای بالادستی اتصال تعدادی از شرکت‌ها به اینترنت بین‌الملل برقرار شد. به گزارش روابط‌عمومی نصر کشور، پس از بروز قطعی سراسری اینترنت، سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور توانسته است امکان اتصال IP تعدادی از کسب‌وکارهای عضو این سازمان به اینترنت بین‌الملل را فراهم کند.

یکی از مسئولان معاونت علمی هم از تلاش برای برقراری اینترنت دانش‌بنیان‌ها گفت اما به فاصله یک روز بعد معاونت علمی اعلام کرد در پی انتشار اظهاراتی غیرمسئولانه از سوی معاون ستاد اقتصاد دیجیتال این معاونت، او از سمت خود عزل شده و این نهاد به‌طور اصولی با هرگونه رویکرد منجر به «اینترنت طبقاتی» مخالفت می‌کند.

همزمان کنشگران اینترنت هم گفتند قطع‌ و وصل‌های لحظه‌ای نشانه اجرای تست‌های فنی گسترده و بی‌سابقه‌ای است که می‌تواند مسیر اینترنت ایران را به‌طور بنیادین تغییر دهد.

در ساعات آخر هیات عالی جذب شورای عالی انقلاب فرهنگی، مقرر کرد مکاتبه فوری با مراجع ذی‌صلاح برای برقراری اینترنت ثابت انجام شود که البته چند ساعت بعد اینترنت رسید و کار ادامه پیدا نکرد.

شعام گفت باز کنید

انتشار یک خبر و واکنش‌ها به آن به‌خوبی می‌تواند فضای مبهم و غیرشفاف این زمان را توصیف کند. فارس‌نیوز در خبری نوشت شورای عالی امنیت ملی دستور برقراری اینترنت را به وزارت ارتباطات اعلام کرده است. خبری که وزارت ارتباطات در ابتدا آن را نشنیده گرفت و واکنشی نشان نداد ولی پس از آن که انگشت اتهام به‌سوی این وزارتخانه نشانه رفت، روابط عمومی‌اش به مضمون گفت ارتباط با شعام مسیر مشخص دارد و قرار نیست در رسانه‌ها ابلاغ شود. روابط عمومی وزارت ارتباطات همچنین از رسانه‌ها خواست افکار عمومی را مشوش نکنند. فارس‌نیوز هم به سیاق خود گفت: فارس ضمن بررسی دوباره تاکید می‌کند اخبار پیشین دقیق بوده است و به‌زودی علت این ناراستی وزارت ارتباطات برای مردم روشن خواهد شد.

وقتی حرف از حمایت می‌شود

پس از حدود ۴۰۰ ساعت بعد از قطع اینترنت، مسئولان تلاش‌هایی برای حمایت از کسب‌وکارهای آسیب‌دیده در این مدت انجام دادند. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت از بازگشت حداقلی اینترنت برای تجار و بسته‌های حمایتی از اقتصاد دیجیتال خبر داد و معاونت علمی هم گفت تسهیلاتی بر اساس ۵۰ درصد درآمد ۳ سال اخیر شرکت‌ها در نظر گرفته می‌شود.

وزیر ارتباطات در جلسه نظارتی کمیسیون صنایع مجلس اعلام کرد کسب‌وکارها روزانه حدود پنج هزار میلیارد تومان دچار خسارت می‌شوند و بر این اساس قرار است اعطای بسته‌های تشویقی در هیات دولت با محوریت وزارت ارتباطات مطرح شود. سازمان نظام صنفی استان تهران هم نامه‌ای به مسئولان نوشت و مجموعه‌ای از پیشنهادهای فوری در سطوح معافیت‌های بیمه‌ای و مالیاتی، ‌حمایت‌های بانکی و تامین ارز و امنیت شبکه، ارائه داد.

این بار شد، می‌شود، نشد!

دوشنبه ششم بهمن پهنای‌باند اینترنت شروع به رشد کرد و به ۵۰ درصد ظرفیت پیش از قطع رسید. تحلیل ما این بود که احتمالاً بخش قابل‌توجهی از این ترافیک به ارتباطات زیرساختی، سازمانی یا دسترسی‌های کنترل‌شده اختصاص دارد موضوعی که جهش‌های نمودار نیز آن را تائید می‌کرد زیرا فاقد نوسان‌های طبیعی شبانه‌روزی بود. نمودارهای منتشر شده درباره دسترسی به سایفون هم نشان می‌داد استفاده از این برنامه دو برابر شده و به حدود ۷.۲ میلیون کاربر در یک روز رسیده است.

با وجود اینکه روند افزایش ترافیک با شیب ملایمی رو به رشد بود اما ناگهان ارتباطات دوباره قطع شد. انقدر سریع که انگار کسی کابل شبکه را جدا کرد و دوباره خاموش شدیم.

در همین زمان برخی توانستند فیلترشکن‌ها را راه‌اندازی کنند و اولین نشانه‌های بقای جمعی در شبکه‌های اجتماعی ایران دوباره دیده شد. اما این دسترسی‌ها به شدت محدود و با سرعت اندک بود روندی که تا فردا ظهر ادامه پیدا کرد.

نقش مستقیم نداریم

مجلس که در همین ایام قطع اینترنت طرح نظام بحشی فضای مجازی را روی ریل انداخت درباره قطع اینترنت موضوع متفاوتی گرفت. سالار ولایت‌مدار، عضو کمیسیون امنیت ملی گفت امنیت مطالبه همه است و نقش مجلس در موضوع اینترنت به صورت مستقیم نیست.

حالا که بسته‌اید دیگر باز نکنید

در زمان قطع اینترنت خصوصا در هفته سوم صداهایی شنیده می‌شد که اینترنت نباید بازگشائی شود، این تاکیدها در زمینه شبکه‌های اجتماعی خیلی جدی‌تر بود و شاید از پیش می‌خواستند جلوی تلاش‌های بعدی دولت را بگیرند. خطیب نماز جمعه تهران گفت: از مسوولان درخواست می‌کنم، پیام رسان‌های داخلی را تقویت کنند و اینترنت بومی را هر چه زودتر راه اندازی کنند؛ اگر در این کار کوتاهی کنید در پیشگاه خدا جوابی نخواهید داشت. تقاضا دارم اینترنت را باز باز نکنید. یکی دو روز بعد محمدحسین طاهری آکردی سرپرست ستاد امر به معروف کشور گفت دوباره به بهانه کسب و کار، زمزمه‌هایی برای آزادسازی سکوهای دشمن شنیده می‌شود. کیهان هم نوشت: فتنه دی‌ماه ۱۴۰۴، فرجام شوم وادادگی در برابر ارتش سایبری موساد و سیا و اصرار بر ماندن در اتمسفر ولنگار پلتفرم‌های صهیونیستی است. زهره سادات لاجوردی نماینده تهران در مجلس هم گفت اولین بار نیست که در نرم‌افزارهای خارجی اقدامات ضد امنیتی انجام می‌شود در دسترس قرار دادن شبکه های داخلی و مسدودسازی بدون تعارف نرم افزارهای خارجی معاند، در همین ایام از قبیل اقداماتی است که تاثیر مثبتی در استقبال و ماندگاری کاربر در شبکه های داخلی خواهد داشت.

به‌نظر می‌رسید این اظهارنظرها فراتر از موضع‌گیری‌های هیجانی بود و احتمالا مواردی در میان مسئولان مطرح شده زیرا همان روز چهارشنبه هشتم بهمن ۱۴۰۴ ستار هاشمی وزیر ارتباطات تاکید کرد: اگر گفته شود که به اینترنت بین‌المللی نیاز نداریم یک شوخی تلخ است؛ فضای مجازی بخشی از فضای واقعی زندگی مردم است که باید این موضوع را بپذیریم.

سه‌شنبه هفتم بهمن ۱۴۰۴ اینترنت باز شد

اینترنتی که طی دو ساعت به‌طور کامل مسدود شد سه روز طول کشید تا پس از ۴۷۰ ساعت قطعی و نزدیک به ۲۰ روز خاموشی دوباره در دسترس قرار گیرد.

جزییات بازگشائی را می‌توانید در گزارشی که تمام اتفاقات ۴۸ ساعت آخر را پوشش دادیم، مطالعه کنید. این روند با اختلال از روز دوشنبه شروع شد و تا چهارشنبه طول کشید البته در همان روز چهارشنبه هشتم بهمن نیز پهنای‌باند به‌طور کامل در دسترس کاربران قرار نداشت. صفحه‌ای هم با عنوان روایت خاموشی راه‌اندازی شد که در آن کاربران از تجربه‌های خود در این ۲۰ روز نوشتند.