شکاف ۳ هزار و ۲۰۰ میلیاردی در روایت خسارت قطعی اینترنت

به گزارش پیوست، این شکاف براساس اظهارات احسان چیت‌ساز، معاون وزیر ارتباطات، و رضا الفت‌نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، شکل گرفته است. چیت‌ساز خسارت روزانه قطعی اینترنت را حداکثر ۶۰۰ میلیارد تومان می‌داند؛ در مقابل، الفت‌نسب عدد ۳.۸ همت را مطرح می‌کند. نتیجه، فاصله‌ای عمیق میان دو روایت است که پرسش‌های جدی درباره مبنای محاسبات و واقعیت اقتصاد دیجیتال ایران ایجاد می‌کند.

عددها از کجا می‌آیند؟

رضا الفت‌نسب ۲۹ دی‌ماه ۱۴۰۴ در گفت‌وگو با باشگاه خبرنگاران جوان اعلام کرد: «طبق برآورد وزارت ارتباطات، هر روز قطعی اینترنت حدود ۳.۸ هزار میلیارد تومان به کسب‌وکارهای مجازی آسیب می‌زند.» او با اشاره به تداوم قطعی‌ها از پنج‌شنبه دو هفته پیش تا زمان مصاحبه، مجموع خسارت را بیش از ۴۰ همت برآورد کرد.

این اظهارات با واکنش حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهوری، مواجه شد. افشین گفت آمار دقیقی از ضرر شرکت‌ها در دست نیست و ارقام چندهمتی اعلام‌شده «درست نیست». روایت رسمی دولت اما در نهایت به گفته احسان چیت‌ساز تقلیل می‌یابد: خسارتی روزانه در بازه ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیارد تومان.

سیر صعودی تجارت الکترونیکی؛ بستر سقوط

برای سنجش واقعی خسارت قطعی اینترنت، نمی‌توان به یک عدد ثابت بسنده کرد. اقتصاد دیجیتال ایران به‌شدت تحت تأثیر نرخ ارز، تورم و رشد تجارت الکترونیکی است. از سوی دیگر، گستردگی قطعی، مدت‌زمان آن و شکل اعمال محدودیت‌ها در هر دوره متفاوت بوده و همین تفاوت‌ها بر میزان خسارت اثر مستقیم می‌گذارد.

پس از قطعی ۱۰روزه اینترنت در آبان ۱۳۹۸، جعفر محمدی، دبیر اسبق کمیسیون تجارت الکترونیکی نصر تهران، اعلام کرده بود حجم تجارت الکترونیکی کشور در سال قبل از آن ۲۰۸ هزار میلیارد تومان بوده؛ عددی که به‌طور متوسط معادل ۵۷۰ میلیارد تومان در روز می‌شد.

این تصویر اما امروز به‌کلی تغییر کرده است. حجم تجارت الکترونیکی در سال ۱۴۰۳، طبق گزارش مرکز توسعه تجارت الکترونیکی که در مهرماه ۱۴۰۴ منتشر شد از ۵ هزار و ۵۰۰ همت عبور کرده است؛ رشدی دست‌کم ۲۶برابری نسبت به سال ۱۳۹۸. با این حساب، اگر اینترنت به‌طور کامل از دسترس خارج شود و هیچگونه زیرساختی برای این بخش در دسترس نباشد روزانه خسارت این بخش به حدود ۱۵ همت برسد. اما این رقم در شرایطی است که همه چیز خاموش شود اما با توجه به زیرساخت شبکه ملی هنوز مشخص نیست چه سهمی از این عدد از دست رفته است؛ داده‌ای که تنها از مسیر گزارش‌های رسمی قابل اتکاست و فعلاً در دسترس نیست.

آخرین اعلام رسمی در این زمینه به گزارش ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، بازمی‌گردد. او در پایان تیرماه و در تشریح خسارت‌های جنگ ۱۲روزه گفته بود: «اقتصاد دیجیتال و اشتغال آسیب دیدند؛ ۳۰ درصد کاهش اشتغال داشتیم و تقریباً هر دو روز یک همت به اقتصاد دیجیتال خسارت وارد شد.»

نمود خسارت در تراکنش‌ها و GDP

افت تعداد تراکنش‌های اینترنتی تصویر روشن‌تری از عمق آسیب ارائه می‌دهد. در سال ۱۳۹۸ اعلام شد قطعی اینترنت باعث کاهش ۵۱درصدی تراکنش‌های آنلاین شده است. این در حالی است که پرداخت‌یارها در دی‌ماه ۱۴۰۴ از افت بیش از ۸۰درصدی تراکنش‌ها خبر می‌دهند؛ عددی که به‌سختی با روایت خسارت چندصد میلیاردی دولت همخوانی دارد.

تجربه مهر ۱۴۰۱ نیز نمونه‌ای متفاوت است. در آن مقطع، اینترنت به‌طور کامل قطع نشد، اما دسترسی به برخی پلتفرم‌های پربازدید مختل شد. فرزین فردیس، رئیس کمیسیون اقتصاد نوآوری و تحول دیجیتال اتاق تهران، آن زمان اعلام کرد اخلال یک‌ماهه در اینترنت کشور حدود ۳۵ هزار میلیارد تومان خسارت مستقیم به بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات وارد کرده است؛ بخشی که طبق آمار بانک مرکزی، تنها ۳.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد.

وقتی روایت‌ها همدیگر را خنثی می‌کنند

رشد پرشتاب تجارت الکترونیکی در سال‌های اخیر، وابستگی اقتصاد به اینترنت را افزایش داده و به همان نسبت، اثر اختلال یا قطعی اینترنت بر تولید ناخالص داخلی را پررنگ‌تر کرده است. با این حال، شکاف عمیق میان روایت دولت و بخش خصوصی، امکان اجماع بر سر یک عدد معتبر را از بین برده است.

در غیاب داده‌های شفاف داخلی، نت‌بلاکس به مرجع سنجش خسارت در افکار عمومی تبدیل شده است. این نهاد ناظر اینترنت اعلام کرده بود که قطع اینترنت در ایران در سال ۱۴۰۱، ساعتی ۱.۵ میلیون دلار و روزانه حدود ۳۶ میلیون دلار خسارت به همراه داشته است؛ رقمی که به روایت بخش خصوصی نزدیک‌تر است تا برآوردهای رسمی دولت.

تا زمانی که داده‌های دقیق و روش محاسبه خسارت به‌طور شفاف منتشر نشود، فاصله ۳ هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان میان دو روایت، نه‌تنها پر نمی‌شود، بلکه هر بار با تکرار قطعی‌ها، عمیق‌تر هم خواهد شد.