دو هزار میلیارد تومان؛ سرمایه‌گذاری بانک‌ها در زیست‌بوم فناوری، نوآوری و کارآفرینی

در تحولی تاریخی برای نظام بانکی و زیست‌بوم نوآوری کشور، با ورود چهار بانک بزرگ کشور به عرصه سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC)، حجم سرمایه‌گذاری جدید بانک‌ها در حوزه فناوری، نوآوری و کارآفرینی از مرز ۲ هزار میلیارد تومان عبور کرد. این اتفاق در حالی رخ می‌دهد که تا همین چند سال پیش، نظام بانکی کشور به واسطه دستورالعمل‌های بانک مرکزی، از ورود مستقیم به فعالیت‌های سرمایه‌گذاری منع شده بود.

صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) چیست؟

صندوق سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی یا Corporate Venture Capital که به اختصار CVC نامیده می‌شود، بازوی سرمایه‌گذاری یک شرکت بزرگ و صنعتی برای سرمایه‌گذاری بر روی استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های کوچک فناور و نوآور است.

تفاوت CVC با صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر معمولی (VC) در این است که هدف CVC صرفا بازده مالی نیست؛ بلکه هم‌افزایی استراتژیک، یادگیری فناوری‌های جدید، تکمیل زنجیره ارزش و تضمین آینده خود شرکت مادر نیز از اهداف اصلی آن است. در دنیا شرکت‌هایی مانند گوگل (Google Ventures)، اینتل (Intel Capital) و سامسونگ (Samsung Venture) پیشرو این مدل هستند.

صندوق‌های CVC در ایران

صندوق‌های پژوهش و فناوری به عنوان نهادمالی حوزه علم، فناوری و نوآوری سابقه بیش از ۲۰ ساله دارند و از سال ۱۳۸۳ که اولین صندوق تاسیس شد تاکنون نقش آفرینی گسترده در حوزه ارائه تسهیلات ارزان قیمت و صدور ضمانتنامه داشته اند. اما خلاء اساسی، عدم رشد حوزه سرمایه‌گذاری خطرپذیر در ایران بود، به همین دلیل با بررسی نهادهای مالی این حوزه در دنیا، نیاز به تاسیس نهادجدیدی با مسئولیت سرمایه‌گذاری خطرپذیر احساس شد که منجر به تاسیس صندوق‌های CV در ایران شد.

با تصویب اساسنامه و دستورالعمل تاسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری شرکتی CVC در سال ۱۳۹۹، این نهاد مالی فناوری و نوآوی به طور رسمی در ایران متولد شد و هم اکنون ۵۴ مجوز (موافقت اصولی) تاسیس صندوق CVC توسط دبیرخانه کارگروه صندوق‌های پژوهش و فناوری صادر شده است که ۲۷ صندوق موفق به دریافت مجوز فعالیت شده، و سایر نیز در تکاپوی آغاز به کار هستند. سرمایه این صندوق‌ها به عدد ۱۴.۵ همت می‌رسد.

امروز زیست‌بوم CVC کشور دیگر محدود به چند نام نیست. فهرستی بلندبالا از هلدینگ‌ها و صنایع بزرگ کشور دارای صندوق CVC فعال هستند که از جمله مهمترین آنها می‌توان به سنگ آهن مرکزی، فولاد مبارکه اصفهان، همراه اول، آروند، ایرانسل (ویستا)، پورا دارو، گلرنگ ، خلیج فارس، مپنا، دریک، مکرر، گل‌گهر، هزاردستان (کافه بازار)، انتخاب (اسنوا ونچرز)، تراکتورسازی و توسعه نوآوری فن آوازه (دیجی‌کالا) اشاره کرد.

ممنوعیت بانک‌ها از فعالیت سرمایه‌گذاری و یک بن‌بست تاریخی

بر اساس دستورالعمل‌های نظارتی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، بانک‌ها از بنگاه‌داری و فعالیت مستقیم سرمایه‌گذاری منع شده بودند. این دستورالعمل با هدف جلوگیری از انحراف بانک‌ها از ماموریت اصلی خود یعنی واسطه‌گری مالی و همچنین کنترل ریسک ابلاغ شده بود. همین موضوع باعث شده بود بانک‌ها نتوانند به صورت مستقیم روی استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان که ریسک بالایی دارند، سرمایه‌گذاری کنند.

از تجربه‌های موفق تا یک راه حل قانونی؛ تولد CVCهای بانکی

با این حال، نیاز نظام بانکی به تحول دیجیتال و از سوی دیگر نیاز زیست‌بوم نوآوری به منابع مالی بزرگ، باعث شد تا راه‌حلی نوآورانه شکل بگیرد. تجربیات موفقی مانند شناسا به عنوان بازوی سرمایه‌گذاری بانک پاسارگاد و تکنوتجارت به عنوان بازوی نوآوری بانک تجارت نشان داد که بانک‌ها می‌توانند از طریق شرکت‌های زیرمجموعه خود، در این حوزه فعال شوند.

اما جهش اصلی با تصویب ماده ۱۸ قانون جهش تولید دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۱ اتفاق افتاد. بر اساس این ماده، بانک‌ها و موسسات اعتباری مجاز شدند تا منابع خود را در قالب صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی، در حوزه فناوری و نوآوری سرمایه‌گذاری کنند، البته به شرط مشارکت با صندوق نوآوری و شکوفایی. این ماده، قفل چندین ساله را شکست.

ورود چهار بانک پیشرو؛ پاسارگاد، ملت، تجارت و پارسیان

در پی این تحول قانونی، تاکنون چهار بانک بزرگ کشور به صورت رسمی وارد این عرصه شده‌اند:

۱- بانک پاسارگاد (صندوق سرمایه گذاری نوآوری پاسارگاد)
۲- بانک ملت (صندوق سرمایه گذاری نوآوری ملت)
۳- بانک تجارت(صندوق سرمایه گذاری نوآوری تجارت)
۴- بانک پارسیان (صندوق سرمایه گذاری نوآوری پارسیان)

سرمایه تعهد شده این چهار بانک در زیست‌بوم نوآوری مجموعا ۲ هزار میلیارد تومان.

همچنین شنیده‌ها نشان می‌دهد که چند بانک دیگر از جمله بانک شهر و بانک کارآفرین نیز در تکاپوی اخذ مجوز و ورود به این حوزه هستند.

خوشبختانه سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی از یک مفهوم وارداتی، به یک استراتژی ملی برای اتصال صنعت بزرگ به نوآوری تبدیل شده و ورود نظام بانکی با آن حجم عظیم منابع، می‌تواند موتور محرک مرحله جدیدی از رشد اقتصاد دانش‌بنیان در ایران باشد؛ به شرط انتخاب استراتژی درست، جهت دهی صحیح و سرمایه گذاری هوشمندانه.