توان خرید لپ‌تاپ در ایران کم‌تر از کشورهای دیگر است

به‌گزارش پیوست، مقایسه پیکربندی تقریبا مشابه لپ‌تاپ در چند کشور یک شکاف دسترسی به فناوری را برای کاربر ایرانی نشان می‌دهد. اکنون چالش اصلی فقط قیمت لپ‌تاپ یا تفاوت قیمت ایران و کشورهای دیگر نیست و باید قدرت خرید میان ایران و کشورهای دیگر را مقایسه کرد. برای این گزارش ۲۳۰ پیکربندی لپ‌تاپ را در ایران، ترکیه، آمریکا و آلمان بررسی کردیم و برای اطمینان از رده‌بندی‌ها چند کشور دیگر که GDP‌ مشابه با ایران دارند مانند شیلی و پرتغال را اضافه کردیم. توجه کنید که تمام اعداد گزارش برای درک بهتر گرد شده‌اند.

یک لپ‌تاپ میان‌رده که در بازار جهانی در محدوده معمول مصرف‌کننده قرار می‌گیرد در ایران قیمتی معادل حدود ۷.۷ ماه حقوق پایه حداقلی دارد. اگر همین قیمت را با اندازه اقتصاد هر کشور مقایسه کنیم، بار آن در ایران معادل ۷۹ روز تولید سرانه در ترکیه ۱۸ روز، در آلمان ۵ روز و در آمریکا ۳ روز است.

در لپ‌تاپ‌های بازی فاصله بزرگ‌تر می‌شود. در رده قدرتمند بازی، قیمت میانه نمونه ایران به ۳۰۸ روز تولید سرانه یا ۳۰ ماه مزد پایه حداقلی می‌رسد. همان رده در ترکیه ۳۴ روز، در آلمان ۱۲ روز و در آمریکا ۷ روز تولید سرانه قیمت دارد. اما بر خلاف تصور لپ‌تاپ در ایران الزاما گران‌تر از بقیه کشورها نیست.

در شش پیکربندی دقیقا یکسان مک‌بوک Air M5، قیمت میانه ایران در هفته دوم شهریور حدود ۱.۵ درصد پایین‌تر از میانه پنج بازار خارجی بود. یک ایسوس Vivobook عمومی نیز در ایران حدود ۱۲ درصد ارزان‌تر از میانه پنج بازار خارجی قیمت داشت. در مقابل، یک HP Victus بازی حدود ۴ درصد گران‌تر از میانه شش بازار خارجی بود. بنابراین می‌توان گفت داده‌ها از وجود یک اضافه‌قیمت در ایران حمایت نمی‌کنند ولی در مدل‌های گران‌قیمت احتمالا بازار ایران حاشیه سود بیشتر اضافه می‌کند. بنابراین مشکل اصلی مصرف‌کننده در بازار لپ‌تاپ ایران گران‌فروشی یا اضافه قیمت به دلیل حقوق قانونی نیست اما خرید سطح مشابهی از فناوری برای کاربر ایرانی توان اقتصادی بسیار بالاتری نسبت به سایر کشورها نیاز دارد.

پائین‌رده هم چندان پائین نیست

فاصله قیمت و توان خرید از پایین بازار شروع می‌شود. در پایین‌ترین رده لپ‌تاپ‌های معمولی که با معادل‌سازی نرخ دلار به‌طور متوسط ۷۶ میلیون تومان هستند قیمت میانه نمونه ایران معادل ۴۷ روز تولید سرانه است. همان رده در ترکیه ۵ روز، در آلمان ۳ روز و در آمریکا ۲ روز است.

یعنی بار اقتصادی این رده در ایران حدود ۹ برابر ترکیه است. در مقیاس مزد داخلی نیز قیمت آن معادل حدود ۵ ماه مزد پایه حداقلی (یا ۳ ماه بسته حداقلی شامل مزد پایه، حق مسکن و بن کارگری) است.

منظور از پایین‌ترین رده، محصولاتی است که در بازار جهانی کمتر از ۵۰۰ دلار قیمت دارند و برای استفاده سبک روزمره ساخته شده‌اند. مدل‌هایی مانند HP 250 G9 و لنوو V15 G2 با پردازنده سلرون در این گروه قرار دارند.

یک پله بالاتر، در رده اقتصادی، میانه ایران به ۶۸ روز تولید سرانه می‌رسد. ترکیه در همین رده ۱۱ روز، آلمان ۴ روز و آمریکا ۳ روز ثبت کرده‌اند. بنابراین می‌توان گفت بار اقتصادی تهیه این لپ‌تاپ‌ها در ایران حدود۶ برابر ترکیه، ۱۸ برابر آلمان و ۲۶ برابر آمریکا است. همچنین قیمت میانه یک لپ‌تاپ اقتصادی در ایران معادل ۶ ماه مزد پایه حداقلی  است.

رده اقتصادی در این گزارش لپ‌تاپ‌هایی را شامل می‌شود که در بازار جهانی معمولا ۵۰۰ تا ۶۹۹ دلار قیمت دارند. بیشتر مدل‌های این گروه به پردازنده‌هایی مانند Core i3 مجهز هستند که برای استفاده روزمره، اداری و دانشگاهی مناسب است.

مدل‌هایی مانند لنوو V15 G4، ایسوس Vivobook 15 X1504VA، لنوو آیدیاپد Slim 3، ایسر اسپایر Lite و Dell 15 در این رده قرار گرفته‌اند. قیمت نمونه‌ها از حدود ۹۵ میلیون تومان شروع می‌شد و برای نسخه‌های قوی‌تر تا حدود ۱۵۱ میلیون تومان می‌رسید. قیمت میانه این رده حدود ۱۱۰ میلیون تومان بود.

هشت ماه مزد برای یک لپ‌تاپ معمولی

مهم‌ترین بخش داده‌ها به گروه میان‌رده مربوط است لپ‌تاپ‌هایی که نه در پایین‌ترین نقطه بازار قرار دارند و نه جزو دستگاه‌های لوکس و تخصصی‌ قرار می‌گیرند.

در این رده، میانه نمونه ایران ۷۹ روز تولید سرانه است. در ترکیه این عدد ۱۸ روز، در آلمان ۵ روز و در آمریکا ۳ روز است. یعنی بار اقتصادی ایران حدود ۴ برابر ترکیه، ۱۵ برابر آلمان و ۲۳ برابر آمریکا است.

در داخل ایران نیز قیمت میانه این رده معادل ۸ ماه مزد پایه حداقلی است. این نسبت به معنای آن نیست که یک فرد با حقوق پایه برای خرید لپ‌تاپ باید ۸ ماه کار کند، در واقع نشان می‌دهد با پس‌انداز ماهانه معادل حقوق پایه پس از هشت ماه توان خرید محصولات این گروه را پیدا می‌کند.

میان‌رده به لپ‌تاپ‌هایی گفته می‌شود که در بازار جهانی معمولا در محدوده ۷۰۰ تا ۹۹۹ دلار قرار دارند. این دستگاه‌‌ها دارای پردازنده‌هایی مانند Core i5 یا معادل آن هستند. میان‌رده‌ها برای استفاده روزمره جدی‌تر، برنامه‌نویسی و اجرای همزمان برنامه‌ها مناسب‌ هستند.

قیمت میانه این گروه در ایران حدود ۱۲۸ میلیون تومان بوده است و در ایران، مدل‌هایی مانند لنوو آیدیاپد  Slim 3 15IRH10 (دقیقا با همین مبلغ) با پردازنده Core i5، برخی مدل‌های HP OmniBook و لپ‌تاپ‌های مشابه در این رده قرار گرفته‌اند.

قیمت مشابه با فشار متفاوت

قوی‌ترین مجموعه تطبیقی مربوط به شش مک‌بوک Air M5 است که برای هر شش پیکربندی، قیمت قابل مقایسه در ایران، امارات، ترکیه، عربستان، آلمان و پرتغال وجود داشت. چهار مورد از این شش پیکربندی در ایران از میانه پنج بازار خارجی ارزان‌تر بودند. مک‌بوک Air 13 با در ایران حدود ۹ درصد ارزان‌تر از میانه خارجی بود. نسخه 16 گیگابایت و یک ترابایت حدود ۵ درصد ارزان‌تر بود. میانه کل  اختلاف در ۶ مدل منفی ۱.۵ درصد بود. بنابراین دست‌کم در این بخش از بازار، نمی‌توان گفت قیمت اسمی ایران به‌طور سیستماتیک بالاتر است.

یک نمونه ویندوزی عمومی همین جهت را حتی واضح‌تر نشان می‌دهد.  ایسوس ویووبوک 16 F1605VA با پردازنده Core i7 در ایران ۱۵۵ میلیون تومان قیمت داشت. میانه پنج بازار خارجی برای همان پیکربندی معادل حدود ۲۹۰۳ درهم بود و قیمت ایران حدود ۱۲ درصد پایین‌تر از آن قرار گرفت. ایران در میان شش بازار پذیرفته‌شده، سومین بازار ارزان بود.

در بازی، یک مثال خلاف این جهت دیده می‌شود. HP Victus با پردازنده Core i5 در ایران حدود ۲۲۴.۳ میلیون تومان قیمت داشت. قیمت ایران برای این پیکربندی تقریبا ۴ درصد بالاتر از میانه شش بازار خارجی بود و در میان هفت بازار، ایران ششمین بازار ارزان تا گران محسوب می‌شد. در این بررسی سه نتیجه متفاوت‌ دیده می‌شود اپل تقریبا هم‌سطح بازار خارجی، ایسوس ارزان‌تر و HP گران‌تر است.

در رده بالاتر، فاصله توان خرید همچنان باقی می‌ماند

در رده بالاتر لپ‌تاپ‌های معمولی، قیمت میانه نمونه ایران به ۱۴۵.۶ روز تولید سرانه می‌رسد. ترکیه در همین رده ۴۶ روز، آلمان ۸ روز و آمریکا ۵ روز ثبت کرده‌اند. بنابراین بار اقتصادی در ایران حدود ۳ برابر ترکیه، ۱۸ برابر آلمان و ۲۷ برابر آمریکا است. در مقیاس حقوق در ایران نیز قیمت این رده معادل ۱۴ ماه مزد پایه حداقلی یا ۱۰ ماه بسته حداقلی منظم است. این کمترین نسبت ایران و ترکیه در هفت رده اصلی است، اما حتی در همین نقطه، فاصله هنوز بیش از سه برابر است.

لپ‌تاپ بازی؛ نزدیک ۳۰ ماه حقوق پایه

شدیدترین اعداد در لپ‌تاپ‌های بازی دیده می‌شوند. در پایین‌ترین رده بازی، میانه ایران ۱۶۲.۶ روز تولید سرانه است. در رده میانی به ۲۱۵ روز می‌رسد و در رده قدرتمندتر به ۳۰۸ روز افزایش پیدا می‌کند.

ترکیه در همین سه رده (از پائین‌رده تا قدرتمند) به‌ترتیب ۲۵، ۲۸ و ۳۴ روز ثبت کرده است. در آلمان اعداد ۶، ۸ و ۱۲ روز و در آمریکا ۴، ۵ و ۸ روز هستند. فاصله ایران با ترکیه بنابراین از ۶ برابر در بازی ورودی به ۸ رابر در رده میانی و ۹ برابر در رده قدرتمندتر افزایش پیدا می‌کند. در مقیاس مزد داخلی، همین سه رده به‌ترتیب ۱۶، ۲۱ و ۳۰ ماه مزد پایه حداقلی قیمت دارند.

جدول مرکزی نتایج، اندازه این فاصله را در همه رده‌های قابل اتکا نشان می‌دهد:

اعداد چهار کشور بر اساس «روز معادل تولید سرانه» محاسبه شده‌اند. یعنی بررسی می‌کنیم قیمت یک لپ‌تاپ برابر با چند روز از تولید سرانه سالانه هر کشور است. این عدد حقوق روزانه یا تعداد روزهای کار یک فرد نیست فقط کمک می‌کند بفهمیم خرید یک سطح مشابه از لپ‌تاپ در اقتصادهای مختلف چه اندازه سنگین است.

ترکیه نشان می‌دهد شکاف فقط حاصل مقایسه با کشورهای ثروتمند نیست. ترکیه در هر هفت رده نزدیک‌ترین بازار مقایسه به ایران است، اما حتی آنجا نیز فاصله بزرگ باقی می‌ماند. بار ایران نسبت به ترکیه در پائین‌رده ۸ برابر، در اقتصادی ۶ برابر و در میان‌رده ۴ برابر است. در بالارده این نسبت به ۳ برابر می‌رسد.

اندازه اقتصاد، توان خرید را توضیح نمی‌دهد

GDP اسمی ایران، شیلی و پرتغال در داده ۲۰۲۵ بانک جهانی نسبتا نزدیک گزارش شده که حدود ۳۶۲ میلیارد دلار برای ایران، ۳۵۷ میلیارد دلار برای شیلی و ۳۴۷ میلیارد دلار برای پرتغال است. اما GDP سرانه آنها بسیار متفاوت از کشور ما است و می‌توان اعدادی معادل ۳۹۲۴ دلار در ایران، ۱۷.۹ هزار دلار در شیلی و ۳۲ هزار دلار در پرتغال را ذکر کرد.

اما زمانی که قیمت پرداختی کاربر را در این سه اقتصاد نزدیک به‌هم مقایسه می‌کنیم برای همان HP Victus قیمت تقریبی دستگاه حدود ۱۰۰۴ دلار در ایران، ۹۶۴ دلار در شیلی و ۱۲۷۶ دلار در پرتغال بود.

یعنی Victus در ایران از پرتغال ارزان‌تر بود، اما وقتی قیمت آن نسبت به GDP سرانه سنجیده شد، معادل حدود ۲۵ درصد GDP سرانه ایران بود در عین حال این نسبت در شیلی پنج درصد و در پرتغال چهار درصد بود. این مقایسه نشان می‌دهد قیمت اسمی پایین‌تر الزاما به معنای توان خرید بیشتر نیست.

شکاف اصلی، شکاف دسترسی به فناوری است

داده‌ها نشان می‌دهند لپ‌تاپ در ایران نه همیشه از خارج گران‌تر و نه همیشه ارزان‌تر است و در نتیجه قیمت به مدل، کشور مقایسه و نرخ ارز بستگی دارد. اما وقتی توان خرید را مقایسه می‌کنیم، نتیجه کامل روشن است. در هر هفت رده اصلی، بار خرید لپ‌تاپ در ایران بیشتر از حدود ۴.۶ ماه مزد پایه برای مدل‌های ورودی و ۷.۷ ماه برای میان‌رده‌ها تا نزدیک ۳۰ ماه برای لپ‌تاپ‌های بازی قدرتمند است. به این معنی که ممکن است یک لپ‌تاپ در ایران تقریبا هم‌قیمت یا حتی ارزان‌تر از چند بازار خارجی باشد، اما برای اقتصاد ایران همچنان چند برابر سنگین‌تر تمام شود.

همین تفاوت میان قیمت کالا و توان دسترسی به کالا است که جایگاه واقعی لپ‌تاپ را برای خریدار ایرانی تغییر می‌دهد. محصولی که در بازار جهانی اقتصادی یا میان‌رده است، در ایران می‌تواند معادل پس‌انداز چند ماه حداقل مزد باشد و یک لپ‌تاپ بازی قدرتمند به نزدیک دو سال و نیم مزد پایه برسد.

کانفیگ و قیمت مدل‌هایی که در گزارش نام برده شدند شامل موارد زیر است:

HP 250 G9 | (پایین‌رده): پردازنده سلرون N4500، رم 8 گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۷۸.۵ میلیون تومان

لنووV15 G2 | (پایین‌رده): پردازنده سلرون N4500؛ جزئیات دقیق رم و حافظه در داده ثبت نشده | قیمت ایران: ۷۹.۵ میلیون تومان

ایسوس ویووبوک Go 14 E410KA | (پایین‌رده): پردازنده سلرون N4500، رم ۴ گیگابایت، حافظه ۱۲۸ گیگابایت eMMC | قیمت ایران: ۵۳.۷ میلیون تومان

لنووV15 G4 IRU | (اقتصادی): Core i3-1315U، رم 8 گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۱۰۹ میلیون تومان

ایسوس ویووبوک 15 X1504VA-NJ8 ۱۶ | (اقتصادی): Core i3-1315U، رم ۸ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۱۱۰ میلیون تومان

ایسر اسپایر Lite AL ۱۶-54P-39U1 | (اقتصادی): Core i3-1305U، رم ۸ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۱۱۵ میلیون تومان

لنوو آیدیاپد Slim 3 15IRH10 | (میان‌رده): Core i5-13420H، رم ۸ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۱۲۸.۱ میلیون تومان

ایسوس ویووبوک 15 F1504VA-NJ2033 | (میان‌رده): Core i5-1334U، رم 12 گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۱۳۸ میلیون تومان

ایسوس ویووبوک  ۱۶ F ۱۶05VA | (میان‌رده): Core i7-1355U، رم ۱۶ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت، نمایشگر WUXGA IPS، ویندوز 11 Home | قیمت ایران: ۱۵۵.۴ میلیون تومان؛ میانه پنج بازار خارجی: حدود ۲٬۹۰۳ درهم

لنوو آیدیاپد Slim 5 14IMH9 | (بالارده): Core Ultra 7 155H، رم ۱۶ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۲۲۰ میلیون تومان

HP OmniBook 5 AI  ۱۶-AF1017WM | (بالارده): Core Ultra 7 255U، رم  ۱۶ گیگابایت، SSD 1 ترابایت | قیمت ایران: ۲۱۴.۸ میلیون تومان

مک‌بوک Air 13 M5 | (بالارده): Apple M5، رم  ۱۶ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت | قیمت ایران: ۳۰۳ میلیون تومان؛ آمریکا: ۱٬۰۹۹ دلار؛ آلمان: ۱٬۱۹۹ یورو؛ ترکیه: ۸۴٬۹۹۹ لیر؛ میانه پنج بازار خارجی: ۵٬۵۰۳ درهم

مک‌بوک Pro M5 Max | (حرفه‌ای): M5 Max، رم ۳۶ گیگابایت، SSD دو ترابایت | قیمت ایران: ۹۲۱.۹ میلیون تومان؛ قیمت دقیق همین نسخه در داده تطبیقی خارجی موجود نیست.

مک‌بوک Pro M5 Max | (حرفه‌ای): M5 Max، رم 48 گیگابایت، SSD 2 ترابایت | قیمت ایران: ۱ میلیارد و ۱۲۹.۹ میلیون تومان؛ قیمت دقیق همین نسخه در داده تطبیقی خارجی موجود نیست.

مک‌بوک Pro  ۱۶ M5 Pro | (حرفه‌ای): M5 Pro، رم 24 گیگابایت، SSD 1 ترابایت | قیمت ایران در داده ثبت نشده؛ آمریکا: ۲٬۶۹۹ دلار؛ آلمان: ۲٬۹۹۹ یورو؛ ترکیه: ۱۸۹٬۹۹۹ لیر

HP Victus | (بازی): Core i5-13420H، رم  ۱۶ گیگابایت، SSD ۵۱۲ گیگابایت، RTX 4050 با 6 گیگابایت حافظه، نمایشگر FHD IPS با نرخ 144 هرتز، ویندوز 11 Home | قیمت ایران: ۲۲۴.۳ میلیون تومان؛ میانه شش بازار خارجی: حدود ۳٬۵۴۶ درهم؛ شیلی: حدود ۹۶۴ دلار؛ پرتغال: حدود ۱٬۲۷۶ دلار

HP OMEN Gaming  ۱۶-ap0 ۱۶7AX | (بازی): Ryzen 9 8940HX، رم ۳۲ گیگابایت، SSD 1 ترابایت، RTX 5060 با 8 گیگابایت حافظه | قیمت ایران: ۳۶۷.۸ میلیون تومان

ایسر Predator Helios Neo  ۱۶S AI | (بازی): Core Ultra 9 275HX، رم ۳۲ گیگابایت، SSD 1 ترابایت، RTX 5070 Ti با 12 گیگابایت حافظه | قیمت ایران: ۵۴۹ میلیون تومان