پژوهش ایسپا: ۷۴ درصد کاربران از فیلترشکن استفاده می‌کنند

به گزارش پیوست، در «نشست زیست بوم دیجیتال ایرانیان؛ یافته‌های یک نظرسنجی»، نتایج پژوهشی با عنوان «نگرش کاربران اینترنت در خصوص شبکه‌های اجتماعی و فناوری‌های ارتباطی» بررسی و تحلیل شد.

بر اساس آمار ارائه شده، رفع فیلتر شبکه‌های اجتماعی برای ۲۰ درصد از کاربران «اصلا» اهمیتی ندارد. در این بین حدود ۲۵ درصد از کاربران اعلام کرده‌اند که از فیلترشکن استفاده‌ نمی‌کنند، اما استفاده اطرافیان افراد از فیلترشکن‌ها تا حدود ۴۰ درصد گزارش شده است. همچنین حدود ۷۵ درصد کاربران گفته‌اند که از فیلترشکن‌ استفاده می‌کنند. در این بین حدود ۶۷ درصد کاربران از فیلترشکن‌های رایگان و ۱۸ درصد آنها از فیلترشکن‌های کمتر از ۵۰۰ هزار تومان استفاده می‌کنند.

محمد رهبری، پژوهشگر شبکه‌های اجتماعی و مشاور وزیر ارتباطات در این نشست، با اشاره به اینکه داده‌های پژوهش پس از ۸۸ روز محدودیت اینترنت جمع‌آوری شده‌اند، به مساله استفاده از فیلترشکن‌ در این پژوهش پرداخت و گفت: بر اساس برآورد من، اگر جمعیت بالای ۱۵ سال کشور را حدود ۶۵ میلیون نفر در نظر بگیریم، با فرض اینکه آنها ماهانه ۵۰۰ هزارتومان برای فیلترشکن هزینه می‌کنند، ۱۱ تا ۱۵ همت حجم مبالغی است که ماهانه برای فیلترشکن‌ها صرف می‌شود.

به گفته او همچنین نتایج نشان می‌دهد استفاده از شبکه‌های اجتماعی داخلی افزایش یافته است.

رهبری برای نمونه به پیام‌رسان «بله» اشاره کرد که سهم استفاده از آن از حدود ۹ درصد به بیش از ۶۰ درصد رسیده و این روند را نشانه‌ای از مهاجرت کاربران به سکوهای داخلی دانست.

با این حال، او تاکید کرد داده‌ها نشان می‌دهد کاربران در کنار استفاده از سکوهای داخلی، همچنان از شبکه‌های اجتماعی خارجی نیز استفاده می‌کنند و در مجموع، میزان استفاده از سکوهای خارجی همچنان بیشتر از سکوهای داخلی است.

رهبری در ادامه به نتایج مربوط به نگرش مردم نسبت به قطع اینترنت پرداخت و گفت: چه در شرایط جنگ و چه در دوره ناآرامی‌های اجتماعی، اکثریت مردم با قطع اینترنت مخالف هستند و این مخالفت در زمان جنگ بیشتر نیز می‌شود.

به گفته او حدود دو سوم مردم معتقدند در شرایط جنگ نیز اینترنت نباید قطع شود.

او همچنین با اشاره به میزان خشم کاربران از قطع اینترنت گفت: این یافته از منظر اجتماعی و امنیتی اهمیت زیادی دارد. ۴۷ درصد مردم اعلام کرده‌اند که قطع اینترنت موجب خشم آنها می‌شود و این رقم در مراکز استان‌ها به ۵۳ درصد می‌رسد. این نتایج نشان می‌دهد قطع اینترنت می‌تواند حدود نیمی از جامعه را با احساس خشم مواجه کند و در شرایطی که دغدغه‌های امنیتی وجود دارد، این موضوع باید مورد توجه قرار گیرد.

او در جمع‌بندی نتایج این پژوهش، پنج پیام سیاستی را مطرح کرد. به گفته او، نخستین پیام این است که افکار عمومی بیش از هر چیز خواهان اینترنتی پایدار، پرسرعت و قابل اتکا است و نه محدودسازی دسترسی.

او دومین پیام را پیامد تداوم محدودیت‌های اینترنتی دانست و گفت استمرار محدودیت دسترسی، همزمان با استفاده گسترده از فیلترشکن، می‌تواند تمایل کاربران به استفاده از اینترنت ماهواره‌ای مانند استارلینک را افزایش دهد و مردم را به سمت راهکارهای جایگزین سوق دهد.

رهبری سومین پیام را وابستگی معیشت بخش قابل توجهی از مردم به اینترنت عنوان کرد و گفت حدود ۳۰ درصد پاسخ‌دهندگان اعلام کرده‌اند که قطعی اینترنت به درآمد آنها آسیب می‌زند. به گفته او، این رقم در شرایطی که مردم با کاهش ارزش پول ملی، تحریم‌ها و فشارهای اقتصادی مواجه هستند، عدد قابل توجهی است و نشان می‌دهد هرگونه تصمیم درباره اینترنت مستقیماً با معیشت خانوارها ارتباط دارد.

رهبری در پایان به گسترش استفاده از هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت نتایج این پژوهش نشان می‌دهد استقبال از این فناوری به سرعت در حال افزایش است. او افزود بر اساس یافته‌های نظرسنجی، ۵۴ درصد افراد زیر ۳۰ سال از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده می‌کنند و این میزان در میان افراد دارای تحصیلات دانشگاهی نیز قابل توجه است.

به گفته او، این روند نشان می‌دهد جامعه از فناوری‌های نو استقبال می‌کند و سیاست‌گذاری‌ها نیز باید متناسب با این تغییرات و نیازهای جدید تنظیم شوند.

داده‌های پژوهش از خشم کاربران خبر می‌دهد

آرش وکیلیان، مدیرکل ساماندهی حکمرانی مرکز ملی فضای مجازی هم در بخشی دیگر از این نشست با اشاره به داده‌کاوی‌های انجام شده درباره پیامدهای قطع و وصل اینترنت به بررسی اهمیت خشم در داده‌های پژوهش پرداخت و گفت: این داده‌ها از شکل‌گیری خشم در میان کاربران حکایت دارد و دولت باید این مساله را در تصمیم‌گیری‌های خود مدنظر قرار دهد. در شورای عالی فضای مجازی اصل بر حکمرانی‌پذیری فضای مجازی است، نه قطع اینترنت و سیاست محدودسازی دسترسی در شرایط بحران از سوی این شورا اتخاذ شده است.

وکیلیان با توضیح چارچوب‌های حکمرانی فضای مجازی گفت: سیاست‌های این حوزه شامل احراز هویت، مدیریت داده، شفافیت فعالیت، دسترسی به شبکه، ضوابط ارائه خدمات و انتشار محتوا است. تعیین مصادیق فیلترینگ برعهده کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه بر اساس قانون جرایم رایانه‌ای و در مواردی نیز بر اساس احکام قضایی انجام می‌شود و شورای عالی فضای مجازی مسئول سیاست‌گذاری درباره شیوه اعمال فیلترینگ است، نه تعیین مصادیق آن.

او همچنین برنامه بازگشایی تدریجی برخی سکوهای خارجی را در قالب سه فاز توضیح داد.

به گفته او، در فاز نخست بازگشایی گوگل‌پلی و واتس‌اپ همراه با حمایت زیرساختی از سکوهای داخلی، تبلیغات تلویزیونی و اجرای سند تسهیم درآمد پیش‌بینی شده است. فاز دوم شامل بازگشایی تلگرام و یوتیوب، اصلاح تعرفه‌گذاری، حمایت از ایجاد پوسته، مذاکره با طرف‌های خارجی، توسعه خدمات دولت الکترونیکی، تدوین لایحه اخبار جعلی و مدیریت دسترسی است. در فاز سوم نیز بازگشایی اینستاگرام، تدوین لایحه مالکیت فکری، مقابله با فیلترشکن‌ها و تدوین لایحه مسئولیت سکوها در نظر گرفته شده است.

در بخش دیگری از این گزارش آورده شده که تنها هفت درصد کاربران بازگشایی اینترنت بین‌الملل بعد از جنگ را «اصلا» تصمیم درستی نمی‌دانند.

۳۰ درصد کاربران می‌گویند استفاده از استارلینک آزاد باشد

در این پژوهش آورده شده در میان ۴۳.۴ درصدی که اسم اینترنت استارلینک را شنیده‌اند، ۳۱.۹ درصد آنها بر این باورند که این اینترنت باید در کشور آزاد باشد. با این وجود ۳۸.۷ درصد اصلا تمایلی به استفاده از اینترنت استارلینک ندارند. درصدی از کاربران هم که تمایل به استفاده از اینترنت استارلینک را داشته‌اند، غیر قانونی بودن و گرانی آن را مهم‌ترین عواملی عنوان کردند که مانع استفاده آنها می‌شود.

احسان چیت‌ساز، معاون سیاستگذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات درباره افزایش تمایل کاربران به استفاده از اینترنت ماهواره‌ای استارلینک گفت که این روند می‌تواند بر شیوه حکمرانی در این حوزه نیز تاثیرگذار باشد.

چیت‌ساز مخالفت مردم با دسترسی متفاوت حکمرانان به اینترنت را نشانه‌ای از کاهش اعتماد و شکل‌گیری شکاف میان مردم و حاکمیت دانست و گفت این یافته نشان می‌دهد فاصله قابل توجهی میان قواعد حکمرانی و انتظارات جامعه وجود دارد. به گفته او، چنین شکافی مشروعیت سیاست‌گذاری در این حوزه را با چالش روبه‌رو می‌کند.

او همچنین گفت: قطع اینترنت جریان اطلاعات را متوقف نمی‌کند، بلکه مرجعیت تولید و مصرف محتوا را تغییر می‌دهد و کاربران را به سمت منابع و محتوای خارجی سوق می‌دهد.

چیت‌ساز با اشاره به نرخ مشارکت ۴۲ درصدی در این پژوهش گفت: همین میزان مشارکت نیز حامل یک پیام است و نشان می‌دهد افراد هنگام پاسخ‌گویی به چنین نظرسنجی‌هایی تمایل بالایی به مشارکت ندارند. برخی گروه‌ها از جمله افراد دارای معلولیت، افراد خانه‌نشین و شاغلان خانگی در این پژوهش کمتر در دسترس بوده‌اند و این موضوع می‌تواند بر نتایج اثر گذاشته باشد.

چیت‌ساز با اشاره به نتایج پژوهش اضافه کرد که مخالفت مردم با قطع اینترنت در شرایط جنگ حتی بیشتر از مخالفت با قطع اینترنت در زمان اعتراضات بوده است. این موضوع نشان می‌دهد نحوه صورت‌بندی امنیتی یک مساله اجتماعی می‌تواند بر رفتار و واکنش مردم اثر بگذارد.

اینترنت بخشی از زیست دیجیتال است

هادی خانیکی، عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی هم در پایان این نشست با تاکید بر ضرورت بازاندیشی در فهم و سیاست‌گذاری اینترنت در ایران گفت که این موضوع بیش از آنکه سیاسی باشد، به شیوه زندگی امروز مربوط است.

او با اشاره به نتایج پژوهش، میزان اعتماد کاربران به سیاست‌گذاران را یکی از مهم‌ترین یافته‌های این نظرسنجی دانست و گفت که باید اینترنت را نه یک فناوری، بلکه بخشی از زیست دیجیتال مردم در نظر گرفت.

او توضیح داد: اینترنت امروز با معیشت، سلامت، اقتصاد، فرهنگ، رسانه و شکل‌گیری افکار عمومی گره خورده و سیاست‌گذاری در این حوزه باید بر این مبنا شکل بگیرد که چه میزان از زندگی مردم در بستر اینترنت امتداد یافته و کیفیت این تجربه چگونه است. اگر اینترنت بخشی از زیست اجتماعی شناخته شود، هر تصمیم درباره کیفیت دسترسی، فیلترینگ یا اختلال در اینترنت، همزمان بر اقتصاد، تاب‌آوری اجتماعی و زندگی روزمره مردم اثر می‌گذارد و نمی‌توان آن را جدا از متن جامعه بررسی کرد.

او در پایان پنج اصل را برای سیاست‌گذاری اینترنت برشمرد که شامل به رسمیت شناختن اینترنت به عنوان زیرساخت زیست اجتماعی، سنجش مستمر و مستقل تجربه کاربران و الگوهای مصرف، تفکیک سیاست‌گذاری در شرایط بحران از وضعیت عادی، و مشارکت دادن مردم در فرایند سیاست‌گذاری و ارزیابی راه‌حل‌ها بود.

به گفته او، تصمیم‌گیری بدون شنیدن صدای جامعه، شکاف میان مردم و سیاست‌گذاران را عمیق‌تر می‌کند.

داده‌های این گزارش از میان ۴۰۶۰ نفر از کاربران اینترنت به شیوه مصاحبه حضوری انجام شده و بر اساس آن می‌توان گفت ۸۹.۳ درصد مردم از اینترنت استفاده می‌کنند و ۱۰.۷ درصد استفاده نمی‌کنند.