اینترنت وصل است اما تجربه کاربر مطلوب نیست

به‌گزارش پیوست، سرعت اینترنت معمولا نخستین معیاری است که در ارزیابی کیفیت شبکه به آن استناد می‌شود، اما در عمل کیفیت اینترنت مفهومی بسیار گسترده‌تر است. از همین رو شاخص‌هایی مانند تاخیر (Latency)، نوسان تاخیر (Jitter)، کیفیت پاسخ DNS، عملکرد شبکه تحت بار، امنیت مسیریابی و پایداری مسیرهای ارتباطی به اندازه سرعت دانلود اهمیت پیدا کرده‌اند.

داده‌های منتشرشده توسط رادار کلادفلر و سامانه IODA دانشگاه جورجیا امکان بررسی این ابعاد مختلف را فراهم می‌کنند. بررسی این داده‌ها در بازه یک هفته گذشته نشان می‌دهد اینترنت ایران از نظر پایداری زیرساخت دچار اختلال گسترده نیست، اما کیفیت تجربه کاربران همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست. چالشی که بیش از آنکه به وصل یا قطع بودن اینترنت مربوط باشد، به کیفیت ارتباط مربوط می‌شود.

کیفیت اینترنت؛ فراتر از سرعت

یکی از مهم‌ترین برداشت‌هایی که از داده‌های کلادفلر به دست می‌آید، تفاوت میان پایداری شبکه و کیفیت شبکه است. در بسیاری از ساعات شبانه‌روز الگوی مصرف اینترنت کشور کاملا طبیعی است و حجم ترافیک نیز از روندهای روزانه تبعیت می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد شبکه در مقیاس ملی فعال است و اختلال فراگیر مشاهده نمی‌شود. اما همین شبکه پایدار، در شاخص‌های کیفی عملکرد متفاوتی از خود نشان می‌دهد.

خلاصه عملکرد کلادفلر نشان می‌دهد میانگین سرعت دانلود کاربران حدود ۳۴ مگابیت بر ثانیه و سرعت آپلود حدود ۱۴ مگابیت بر ثانیه است. اعدادی که اگرچه برای بسیاری از کاربردهای عمومی قابل استفاده‌اند، اما در کنار آنها دو شاخص منفی دیده می‌شود. تاخیر بدون بار حدود ۱۵۹ میلی‌ثانیه و تاخیر هنگام بارگذاری شبکه نزدیک به ۴۸۷ میلی‌ثانیه است. همچنین Jitter یا نوسان زمانی بسته‌ها از ۴۳ میلی‌ثانیه در حالت عادی به حدود ۱۳۰ میلی‌ثانیه در شرایط بار می‌رسد.

این تفاوت نشان می‌دهد مشکل اصلی اینترنت ایران صرفا سرعت نیست بلکه کیفیت ارتباط در زمان استفاده واقعی افت محسوسی پیدا می‌کند. در چنین شرایطی پیام‌های صوتی و تصویری، بازی‌های آنلاین، خدمات ابری، سامانه‌های مالی و بسیاری از کاربردهای تعاملی بیش از آنکه از کمبود پهنای باند آسیب ببینند، از تاخیر و نوسان زیاد ارتباط متاثر می‌شوند.

تاخیر؛ مهم‌ترین نقطه ضعف تجربه کاربران

در طول هفته گذشته بر اساس نمودارهای Internet Quality Index ، میانه تاخیر شبکه عمدتا در محدوده ۱۲۵ تا ۱۳۵ میلی‌ثانیه قرار داشته و در برخی ساعات چارک بالایی (معادل ۲۵ درصد کاربران)  از ۱۸۰ تا حتی ۲۰۰ میلی‌ثانیه نیز عبور کرده است. این بدان معناست که بخش قابل توجهی از کاربران در ساعات مختلف روز تاخیری بسیار بیشتر از مقدار مطلوب را تجربه می‌کنند.

وضعیت پاسخ DNS نیز چندان مناسب نیست. میانه زمان پاسخ DNS حدود ۱۶۴ میلی‌ثانیه و چارک بالایی نزدیک به ۳۰۰ میلی‌ثانیه گزارش شده است. از آنجا که تقریبا تمام فعالیت‌های اینترنتی با یک درخواست DNS آغاز می‌شوند، این تاخیر مستقیما زمان باز شدن وب‌سایت‌ها و سرویس‌های آنلاین را افزایش می‌دهد حتی اگر پس از برقراری ارتباط، سرعت دانلود قابل قبول باشد.

در مقابل، شاخص پهنای باند در طول هفته نوسان نسبتا محدودی را نشان می‌دهد. میانه سرعت دانلود در بیشتر ساعات حدود ۵ مگابیت بر ثانیه باقی مانده و تغییرات شدید مشاهده نمی‌شود. همین موضوع بار دیگر نشان می‌دهد محدودیت اصلی کیفیت اینترنت ایران بیش از آنکه به ظرفیت انتقال داده مربوط باشد، به زمان پاسخ شبکه و کیفیت انتقال بسته‌ها ارتباط دارد.

شبکه پایدار است، اما کیفیت آن پایدار نیست

داده‌های سامانه IODA تصویر متفاوتی از وضعیت اینترنت ارائه می‌کنند. این سامانه با استفاده از مسیرهای BGP، پروب‌های فعال، دسترسی به سرویس‌های جهانی و شاخص‌های مختلف سلامت زیرساخت، امکان تشخیص قطعی‌های گسترده اینترنت را فراهم می‌کند.

در بازه مورد بررسی، مسیرهای BGP تقریبا بدون تغییر باقی مانده‌اند و تعداد سامانه‌های خودمختار (AS) قابل مشاهده نیز نوسان محسوسی نداشته است. پروب‌های فعال نیز نشان می‌دهند بخش عمده زیرساخت اینترنت کشور در دسترس بوده است. همچنین دسترسی به سرویس‌های مختلف گوگل روندی نسبتا پایدار را دنبال می‌کند و افت ناگهانی سراسری مشاهده نمی‌شود.

این داده‌ها نشان می‌دهند اینترنت ایران در این دوره زمانی با قطع گسترده یا فروپاشی زیرساخت مواجه نبوده است. بنابراین تجربه نه‌چندان مطلوب کاربران را نمی‌توان صرفا به اختلال‌های فراگیر نسبت داد. چالش اصلی در کیفیت انتقال داده و عملکرد شبکه نهفته است. موضوعی که با شاخص‌های تاخیر، Jitter و عملکرد تحت بار بهتر آشکار می‌شود.

معماری فنی شبکه؛ تصویری نسبتا به‌روز با چند عقب‌ماندگی مهم

بررسی پروتکل‌های مورد استفاده نیز نکات قابل توجهی را آشکار می‌کند. حدود ۹۶.۵ درصد درخواست‌های کاربران از طریق HTTPS انجام می‌شود و TLS ۱.۳ نیز با سهم ۹۷.۵ درصدی به پروتکل غالب رمزنگاری تبدیل شده است. این موضوع نشان می‌دهد از نظر استفاده از استانداردهای رمزنگاری، اینترنت ایران همسو با روندهای جهانی حرکت می‌کند.

اما در سوی دیگر، سهم HTTP/3 و پروتکل QUIC تقریبا صفر است. در حالی که این دو فناوری در بسیاری از کشورها به کاهش تاخیر و بهبود عملکرد شبکه کمک کرده‌اند، حضور بسیار محدود آنها در اینترنت ایران نشان می‌دهد هنوز بخش قابل توجهی از ظرفیت فناوری‌های جدید مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. هرچند از روی این داده‌ها به تنهایی نمی‌توان علت را مشخص کرد، اما نتیجه عملی آن، محروم ماندن کاربران از مزایای این نسل جدید پروتکل‌های اینترنتی است.

در حوزه IPv6 نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود. تنها حدود ۳.۳درصد درخواست‌ها از IPv6 استفاده می‌کنند و همچنان بیش از ۹۶ درصد ترافیک بر بستر IPv4 منتقل می‌شود. این سهم پایین نشان می‌دهد گذار به نسل جدید آدرس‌دهی اینترنت در ایران هنوز با سرعت بسیار کندی پیش می‌رود.

امنیت زیرساخت؛ وضعیت بهتر از کیفیت تجربه کاربر

یکی از نکات امیدوارکننده داده‌های کلادفلر مربوط به امنیت مسیریابی است. از میان حدود ۸۹۰۰ پیشوند اینترنتی ثبت‌شده در ایران، حدود ۹۷ درصد اعتبارسنجی RPKI، یعنی بررسی مجاز بودن اعلام یک محدوده IP، را با موفقیت پشت سر می‌گذارند و تنها نیم درصد در وضعیت نامعتبر قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهد بخش عمده اپراتورها در زمینه اعتبارسنجی مسیرهای اینترنتی عملکرد قابل قبولی دارند.

استاندارد جدیدی برای اعتبارسنجی روابط میان شبکه‌ها و ارائه‌دهندگان بالادستی در اینترنت به نام ASPA در مسیرهای اینترنت ایران توسعه پیدا کرده است. این استقرار این استاندارد نیز طی ماه‌های اخیر صعودی بوده و تعداد رکوردهای ثبت‌شده آن در ایران به حدود ۲۵ مورد رسیده است. اگرچه این تعداد در مقایسه با صدها سامانه خودمختار (AS) فعال کشور هنوز محدود است، اما در مقایسه با سال گذشته که عملا استفاده‌ای از ASPA مشاهده نمی‌شد، از آغاز به‌کارگیری یکی از جدیدترین فناوری‌های امنیت مسیریابی اینترنت در ایران حکایت دارد.

در مقابل، داده‌های مربوط به DNSSEC، یعنی تایید اصالت پاسخ‌های DNS با امضای دیجیتال، نشان می‌دهد همچنان حدود چهار پنجم پاسخ‌های DNS در دسته ناامن قرار می‌گیرند. البته این شاخص لزوما به معنای ناامن بودن سرویس‌ها نیست، بلکه بیانگر آن است که بخش بزرگی از درخواست‌های DNS هنوز از اعتبارسنجی کامل DNSSEC استفاده نمی‌کنند.

کیفیت چالشی متفاوت از دسترسی

مجموع این داده‌ها تصویری نسبتا روشن از وضعیت اینترنت ایران ارائه می‌کند. برخلاف تصور رایج، چالش اصلی اینترنت ایران در این بازه زمانی «دسترسی» نبوده است؛ زیرساخت در مقیاس ملی فعال بوده، مسیرهای ارتباطی پایدار مانده‌اند و اختلال فراگیر مشاهده نشده است. اما هم‌زمان شاخص‌های کیفیت، به‌ویژه تاخیر، نوسان ارتباط و عملکرد شبکه تحت بار، نشان می‌دهند تجربه کاربران فاصله قابل توجهی با وضعیت مطلوب دارد.

این تمایز برای سیاست‌گذاری نیز اهمیت دارد. اگر ارزیابی کیفیت اینترنت تنها بر اساس سرعت دانلود یا تعداد قطعی‌ها انجام شود، بخش مهمی از واقعیت نادیده گرفته خواهد شد. کیفیت تجربه کاربر به مجموعه‌ای از شاخص‌ها وابسته است که از پاسخ‌گویی DNS و زمان رفت‌وبرگشت بسته‌ها گرفته تا استفاده از پروتکل‌های جدید و عملکرد شبکه در شرایط بار را در بر می‌گیرد.

به بیان دیگر، اینترنت ایران در این دوره زمانی «کار می‌کند»، اما هنوز «خوب کار نمی‌کند». برای کاربران نهایی، این تفاوت میان یک اتصال قابل استفاده و یک تجربه باکیفیت است؛ تفاوتی که در اقتصاد دیجیتال، خدمات برخط و بهره‌وری کسب‌وکارها اهمیت روزافزونی پیدا کرده است.