انحصار، رقیب را از بین نمی‌برد؛ بازار را کوچک‌تر می‌کند

اگر امروز از مدیران کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال بپرسیم رقیب اصلی شما کیست، احتمالاً نام چند برند آشنا را می‌شنویم؛ برندهایی که در یک بازار مشترک فعالیت می‌کنند و برای جذب کاربر، پذیرنده یا سهم بیشتر از بازار با هم رقابت دارند. اما واقعیت این است که رقیب اصلی اقتصاد دیجیتال، لزوماً یک شرکت دیگر نیست. رقیب اصلی، بازاری است که هنوز دیجیتال نشده است.

مسئله امروز اقتصاد دیجیتال ایران این نیست که یک شرکت سهم بیشتری از یک بازار بزرگ بگیرد؛ مسئله این است که خود بازار هنوز آن‌قدر که باید بزرگ نشده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، سهم تجارت الکترونیک از کل بازار خرده‌فروشی ایران حدود ۴ درصد برآورد می‌شود. در ترکیه، که از نظر جمعیت و ساختار بازار قابل مقایسه‌تر با ایران است، این سهم حدود ۹ درصد است. همین فاصله نشان می‌دهد ما هنوز بیشتر از آنکه درگیر تقسیم یک بازار بزرگ باشیم، باید نگران بزرگ‌تر کردن خود بازار باشیم.
در چنین بازاری، رقابت سالم اهمیت دوچندان دارد. رقابت فقط به این معنا نیست که چند شرکت با هم بجنگند تا یکی برنده شود و دیگری کنار برود. رقابت یعنی هر بازیگر مجبور باشد بهتر کار کند؛ محصول بهتری بسازد، تجربه بهتری خلق کند، هزینه‌ها را منطقی‌تر کند و برای کاربر یا پذیرنده ارزش بیشتری بسازد. نتیجه این روند، فقط رشد یک شرکت نیست؛ رشد کل بازار است.

این همان نکته‌ای است که در بحث انحصار معمولاً کمتر دیده می‌شود. خیلی‌ها فکر می‌کنند اثر انحصار این است که یک رقیب از بازار حذف می‌شود. اما آسیب بزرگ‌تر این است که بازار کوچک‌تر می‌شود. وقتی رقابت محدود می‌شود، نوآوری کم می‌شود، انگیزه سرمایه‌گذاری پایین می‌آید، پذیرنده‌ها حق انتخاب کمتری پیدا می‌کنند و در نهایت همه بازیگران مجبور می‌شوند برای سهمی کوچک‌تر از بازار رقابت کنند.

نمونه‌اش را در بازار تبلیغات هم دیده‌ایم. هرجا تنوع بازیگر و رقابت کمتر شده، خلاقیت هم کمتر شده است. بازار تبلیغات وقتی زنده و رو به رشد است که ایده‌های مختلف، بازیگران مختلف و مدل‌های مختلف کنار هم حضور داشته باشند. اگر مسیر انتخاب محدود شود، بازار شاید در ظاهر منظم‌تر شود، اما در عمل پویایی‌اش را از دست می‌دهد. همین منطق در خدمات مالی دیجیتال هم وجود دارد.

بازارهای موفق دنیا هم همین را نشان می‌دهند. در ترکیه، رشد تجارت الکترونیک فقط نتیجه حضور یک یا دو بازیگر بزرگ نبوده؛ نتیجه رقابت شدید، سرمایه‌گذاری بالا، حضور بازیگران مختلف و تلاش مداوم برای گرفتن سهم بیشتر از بازار سنتی بوده است. در بریتانیا هم توسعه فین‌تک و خدمات مالی دیجیتال با رقابت میان بانک‌ها، فین‌تک‌ها و شرکت‌های پرداخت جلو رفته است. در هر دو نمونه، رقابت کمک کرده بازار بزرگ‌تر شود، نه اینکه فقط سهم‌ها میان چند بازیگر جابه‌جا شود.

در ایران هم بازار خدمات مالی دیجیتال تازه در حال شکل گرفتن است. طبق گزارش TechRasa درباره صنعت BNPL ایران، امروز ۱۳ بازیگر در این صنعت فعال‌اند. همین عدد نشان می‌دهد بازار ظرفیت رقابت دارد. اما داشتن چند بازیگر به‌تنهایی کافی نیست. سؤال مهم این است که آیا همه این بازیگران امکان رقابت مؤثر دارند؟ آیا پذیرنده می‌تواند آزادانه انتخاب کند با چه شرکتی کار کند؟ آیا کاربر در نهایت با انتخاب‌های متنوع‌تر و خدمات بهتر روبه‌رو می‌شود؟
پذیرندگان و مرچنت‌ها در این میان نقش مهمی دارند. آن‌ها نباید مجبور شوند میان گزینه‌های محدود، یا بین بد و بدتر انتخاب کنند. فروشگاه‌ها باید بتوانند بر اساس کیفیت خدمت، شرایط همکاری، تجربه مشتری و ارزش واقعی، شریک تجاری خود را انتخاب کنند. اگر این انتخاب محدود شود، فقط یک شرکت آسیب نمی‌بیند؛ فرصت رشد خود مرچنت هم کوچک‌تر می‌شود.

از سمت دیگر، کاربر هم در نهایت اثر این محدودیت را احساس می‌کند. وقتی رقابت سالم وجود داشته باشد، کاربر خدمات متنوع‌تر، تجربه بهتر و پیشنهادهای جذاب‌تری دریافت می‌کند. اما وقتی بازار از پویایی بیفتد، انگیزه برای بهتر شدن هم کمتر می‌شود. در چنین وضعیتی، مردم شاید مستقیم متوجه سازوکارهای پشت بازار نشوند، اما نتیجه آن را در کیفیت، تنوع و دسترسی به خدمات می‌بینند.

بنابراین رقابت در اقتصاد دیجیتال را نباید به دعوای چند شرکت تقلیل داد. مسئله اصلی، اندازه بازار است. اگر رقابت سالم شکل بگیرد، کیک بازار بزرگ‌تر می‌شود و همه از آن سهم می‌برند؛ شرکت‌ها، پذیرندگان، کاربران و حتی سیاست‌گذار. اما اگر رقابت محدود شود، همه در نهایت بر سر کیک کوچک‌تری رقابت می‌کنند.

اقتصاد دیجیتال ایران امروز بیشتر از همیشه به رشد نیاز دارد؛ به سرمایه‌گذاری، به اعتماد، به نوآوری و به قواعدی که برای همه یکسان اجرا شود. اجرای مؤثر قوانین رقابت در چنین فضایی فقط یک موضوع حقوقی نیست؛ یکی از شرط‌های بزرگ‌تر شدن بازار است.
در نهایت، آنچه اقتصاد دیجیتال ایران را جلو می‌برد، حذف رقبا نیست. رقابت سالم است؛ رقابتی که بازار را بزرگ‌تر می‌کند، حق انتخاب را برای کسب‌وکارها حفظ می‌کند و در نهایت ارزش بیشتری برای مردم می‌سازد.