معدن تا موبایل؛ آینده طلای آنلاین در زنجیره تامین رقم می‌خورد

حضور پلتفرم‌های آنلاین در حوزه طلای دیجیتال باعث شده بخش قابل توجهی از توجه بازار به رقابت میان پلتفرم‌ها، جذب کاربر، قیمت خرید و فروش، تجربه کاربری و مدل‌های تحویل طلا معطوف شود. اما نقشه اکوسیستم طلا نشان می‌دهد این پلتفرم‌ها در واقع روی لایه‌ای از زیرساخت‌های سنتی و مالی قرار گرفته‌اند که بسیار بزرگ‌تر و قدیمی‌تر از بازار طلای آنلاین است.

قبل از اینکه یک کاربر بتواند در یک پلتفرم دیجیتال، یک گرم طلا بخرد، باید زنجیره‌ای از اتفاقات پشت سر هم رخ داده باشد: طلا باید از معدن یا یکی از منابع تامین وارد زنجیره شود. در قالب استاندارد قرار بگیرد و در نهایت سازوکاری برای تسویه و تحویل به‌وجود آید.

در کنار این زنجیره فیزیکی، یک زنجیره مالی هم وجود دارد؛ از بانک‌ها و ابزارهای بورس کالا گرفته تا صندوق‌های طلا، گواهی سپرده، بازار آتی و اختیار معامله. در طرف دیگر نیز بیمه، حمل امن، صندوق امانات، استاندارد، اتحادیه‌ها و نهادهای نظارتی قرار گرفته‌اند. بنابراین پلتفرم آنلاین طلا، بیشتر از آنکه یک بازار مستقل باشد، رابط دیجیتال کاربر با یک اکوسیستم فیزیکی، صنعتی و مالی پیچیده است.

از معدن تا موبایل

نقشه، زنجیره تامین طلا را از معادن داخلی آغاز می‌کند. در کنار معادن، شرکت‌های مالک و بهره‌بردار نیز بخشی از این لایه را تشکیل می‌دهند؛ از شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران و ایمیدرو گرفته تا مجموعه‌هایی مانند زرکوه، گسترش کانی طلای کردستان و غیره.

اما تامین طلا فقط به استخراج داخلی محدود نمی‌شود. واردات رسمی و کانال‌های غیررسمی. در بخش رسمی، گمرک، بانک‌های عامل و شرکت‌های واردکننده قرار گرفته‌اند و عمان، امارات، پاکستان، ترکیه و عراق به‌عنوان مبادی واردات دیده می‌شوند. در مقابل، واردات چمدانی و مسیرهای مرزی نیز به‌عنوان کانال‌های غیررسمی آمده‌اند. همین موضوع نشان می‌دهد حتی یک پلتفرم دیجیتال که در ظاهر کاملا آنلاین است، در نقطه آغاز خود به یک زنجیره تامین فیزیکی وابسته است.

بعد از تأمین، طلا باید وارد مرحله پالایش شود. در نقشه حدود ۴۰۰ کارگاه قالکاری و ذوب‌کاری فعال برآورد شده که بخش مهمی از آنها در تهران متمرکز هستند و مشهد، تبریز و اصفهان نیز در این حوزه نقش دارند.

در کنار این شبکه سنتی، پالایشگاه‌ها و واحدهای صنعتی رسمی نیز قرار گرفته‌اند؛ بعد از این مرحله، ری‌فاین و ری‌کست قرار می‌گیرد؛ حوزه‌ای که در نقشه حدود ۵۰ تا ۶۰ واحد خصوصی برای آن در نظر گرفته شده است.

از نکات قابل توجه نقشه، حضور بازیافت در اکوسیستم طلاست. خوراک واحدهای بازیافت فقط مصنوعات مستعمل نیست. خاک و غبار زرگری، ضایعات صنعتی و الکترونیکی و حتی ضایعات دندانپزشکی نیز می‌توانند بخشی از خوراک این زنجیره باشند. لایه‌ای که عملاً یک منبع ثانویه طلا ایجاد می‌کند. در چنین مدلی، طلا فقط از معدن وارد اقتصاد نمی‌شود؛ بخشی از آن دوباره از محصولات، ضایعات و مصنوعات قدیمی به چرخه اقتصادی برمی‌گردد.

بعد از پالایش، طلا می‌تواند به اشکال مختلف وارد بازار شود. شمش یکی از مهم‌ترین آنهاست. نقشه در این بخش هم تولیدکنندگان داخلی شمش استاندارد و هم برندهای بین‌المللی مانند Valcambi، Emirates Gold و PAMP را نشان می‌دهد. در کنار شمش، زنجیره نیمه‌ساخته‌ها و جواهرسازی قرار دارد؛ زنجیره‌ای که در شهرهایی مانند تبریز، مشهد، اصفهان و یزد خوشه‌های تولیدی دارد و تهران نیز نقش مهمی در کارخانه‌ها و توزیع آن ایفا می‌کند.

سکه نیز مسیر دیگری است که در نقشه جداگانه دیده شده؛ از ضرابخانه بانک مرکزی و تولیدکنندگان شمش استاندارد تا گواهی سپرده سکه و ضرابخانه‌های غیردولتی. که البته بازار طلا و جواهر هم در آن قرار می‌گیرد. هزاران کارگاه تولیدی و فروشگاه طلا و جواهر، در کنار بازارهای عمده‌فروشی مهم تهران، مشهد، تبریز و اصفهان. در واقع بازار طلای آنلاین وارد صنعتی شده که پیش از آن هزاران کسب‌وکار فیزیکی در آن فعالیت می‌کرده‌اند.

وقتی طلا وارد نظام مالی می‌شود

یک لایه مهم دیگر، زیرساخت مالی طلاست. بانک مرکزی، بانک ملی، ملت، سامان، رفاه، تجارت و صادرات در نقشه در کنار صندوق‌های طلا و ابزارهایی مانند گواهی سپرده سکه و شمش، قراردادهای آتی و اختیار معامله قرار گرفته‌اند. اینجاست که طلا از یک کالای فیزیکی به یک دارایی مالی نزدیک می‌شود. طلای فیزیکی، طلای استانداردشده، طلای مالی  و طلای دیجیتال بازار آنلاین در واقع آخرین مرحله این تحول نیستند، بلکه یکی از جدیدترین لایه‌های آن به شمار می‌روند. صندوق‌های طلا و گواهی سپرده، پیش از پلتفرم‌های آنلاین بخشی از مسیر مالی‌شدن طلا را ایجاد کرده بودند. پلتفرم‌های دیجیتال حالا این دارایی را به گروه بزرگ‌تری از کاربران نزدیک کرده‌اند؛ کاربرانی که شاید هیچ‌وقت وارد بازار عمده‌فروشی طلا یا بورس کالا نشوند، اما می‌توانند از طریق موبایل بخشی از سرمایه خود را به طلا اختصاص دهند.

پشت فین‌تک‌های طلا، یک شبکه بزرگ ایستاده است

در بخش فین‌تک نقشه، تعداد زیادی از بازیگران حوزه طلای آنلاین در کنار هم قرار گرفته‌اند؛ از طلاین، طلاسی، گلدیکا، ملی‌گلد، تکنوگلد و میلی‌گلد گرفته تا وال‌گلد، گلدبان، داریک و چند بازیگر دیگر.

این پلتفرم‌ها در یک طرف، به کاربر نهایی وصل‌اند و در طرف دیگر به مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها و بازیگران فیزیکی و مالی وابسته‌اند. بنابراین رقابت میان پلتفرم‌های آنلاین را نمی‌توان فقط با معیار تعداد کاربر یا حجم معاملات سنجید. نکته مهم‌تر این است که هر پلتفرم به چه زنجیره‌ای دسترسی دارد، طلای خود را از کجا تامین می‌کند، چگونه ذخیره می‌کند، چه سازوکاری برای تحویل دارد، با چه زیرساخت مالی و بیمه‌ای کار می‌کند، چطور نقدشوندگی ایجاد می‌کند و چه نهادی بر بخشی از فعالیت آن نظارت دارد. به همین دلیل، رقابت واقعی در بازار طلای آنلاین فقط رقابت چند اپلیکیشن با یکدیگر نیست. رقابت بر سر دسترسی به کل زنجیره ارزش طلاست.

چندرگولاتوری و یک کسب و کار

نقشه در کنار بازیگران تجاری، مجموعه بزرگی از نهادهای حاکمیتی و تنظیم‌گر را هم نشان می‌دهد. بانک مرکزی، گمرک، سازمان بورس، وزارت صمت، سازمان استاندارد، سازمان زمین‌شناسی، اتحادیه طلا و جواهر، اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، اتاق بازرگانی، پلیس امنیت اقتصادی و پلیس فتا. در واقع طلای آنلاین صرفا یک کسب‌وکار فین‌تکی نیست. این پلتفرم‌ها در نقطه تلاقی چند صنعت قرار دارند. فناوری مالی، تجارت الکترونیکی، طلا و جواهر، خدمات مالی، انبارداری، حمل‌ونقل و امنیت.

همین چندلایه بودن یکی از دلایلی است که تنظیم‌گری بازار طلای آنلاین را پیچیده می‌کند. هر تصمیم درباره خرید، نگهداری، انتقال، فروش یا تحویل طلا می‌تواند به بخش دیگری از زنجیره وصل شود. بازار طلای آنلاین بخش کوچکی از اکوسیستم طلاست، اما به دلیل رشد فناوری و ارتباط مستقیم با مصرف‌کننده، به یکی از قابل‌مشاهده‌ترین بخش‌های آن تبدیل شده است.

اتفاق مهمی که در سال‌های اخیر افتاده این است که لایه آخر این اکوسیستم دیجیتال شده است. کاربری که پیش‌تر برای خرید طلا باید به فروشگاه مراجعه می‌کرد، حالا می‌تواند بخشی از فرایند سرمایه‌گذاری خود را در موبایل انجام دهد. اما این دیجیتالی‌شدن به معنای دیجیتال‌شدن کل زنجیره نیست.

معدن،پالایش،شمش، انبار، بیمه و حمل فیزیکی‌اند. حتی پشت بسیاری از فرایندهای تسویه، استانداردسازی و تحویل نیز زیرساخت‌های سنتی قرار دارند. بنابراین شاید روایت دقیق‌تر درباره طلای آنلاین این باشد که یک لایه دیجیتال روی یکی از قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین زنجیره‌های اقتصادی کشور ساخته شده است و دقیقا همین موضوع، فرصت‌های بعدی این بازار را هم مشخص می‌کند. اگر موج اول طلای آنلاین روی خریدوفروش و دسترسی کاربران متمرکز بوده، موج بعدی می‌تواند به سمت دیجیتالی‌کردن بخش‌های دیگری از زنجیره برود. ردیابی طلا، مدیریت زنجیره تأمین، استانداردسازی، تامین مالی B2B، مدیریت موجودی، اعتبارسنجی بازیگران، بیمه و لجستیک هوشمند.