۷۵ درصد کودکان آنلاین‌اند؛ فقط ۸ درصد والدین نظارت می‌کنند

به گزارش پیوست، نتایج نخستین پیمایش ملی «زیست مجازی کودکان و نوجوانان» که به سفارش دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی و با مشارکت ۲ هزار و ۴۴۱ نفر در سطح کشور انجام شده، تصویری از الگوی استفاده کودکان و نوجوانان ایرانی از فضای مجازی، نگرش والدین و میزان نظارت خانواده‌ها ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، ۷۵.۱ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال از اینترنت استفاده می‌کنند. ۲۳.۲ درصد آنان از فیلترشکن بهره می‌برند و در حالی که ۸۸ درصد والدین نسبت به مواجهه فرزندان با محتوای نامناسب نگران هستند، تنها حدود ۸ درصد از نرم‌افزارهای نظارتی برای مدیریت فعالیت فرزندان خود استفاده می‌کنند.

در این پیمایش، برخلاف بسیاری از مطالعات رفتاری، پرسش‌ها از خود کودکان و نوجوانان مطرح نشده و پاسخ‌ها بر اساس مشاهدات والدین ثبت شده است. به همین دلیل، پژوهشگران در ابتدای گزارش تاکید کرده‌اند که در تفسیر نتایج مرتبط با رفتارهای پنهانی فرزندان باید با احتیاط عمل کرد.

نتایج این پیمایش نشان می‌دهد که استفاده از فضای مجازی در میان کودکان و نوجوانان ایرانی به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده و بخش قابل توجهی از فعالیت‌های آموزشی، سرگرمی و ارتباطی آنان در بستر اینترنت انجام می‌شود. در مقابل، یافته‌ها از وجود شکاف میان میزان آگاهی والدین نسبت به مخاطرات فضای مجازی و استفاده از ابزارهای موثر برای مدیریت این فضا حکایت دارد.

بیش از سه چهارم کودکان و نوجوانان به اینترنت دسترسی دارند

مطابق یافته‌های این پژوهش، ۸۸.۲ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال از موبایل هوشمند، تبلت یا لپ‌تاپ استفاده می‌کنند و تنها ۱۱.۸ درصد در این گروه سنی هیچ‌گونه استفاده‌ای از این ابزارها ندارند.

از میان استفاده‌کنندگان ۵۳.۸ درصد از دستگاه متعلق به والدین یا سایر اعضای خانواده استفاده می‌کنند و ۳۴ درصد نیز دارای دستگاه هوشمند شخصی هستند. بررسی مالکیت دستگاه‌های هوشمند بر اساس سن نیز نشان می‌دهد که از حدود ۶ سالگی به بعد، میزان دسترسی کودکان به دستگاه هوشمند تقریبا ثابت می‌شود، اما تفاوت اصلی در مالکیت دستگاه است و هرچه سن افزایش پیدا می‌کند، سهم کودکانی که صاحب دستگاه شخصی هستند نیز بیشتر می‌شود.

این گزارش همچنین نشان می‌دهد ۷۵.۱ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال از اینترنت استفاده می‌کنند. در میان کاربران دستگاه‌های هوشمند، ۵۶.۱ درصد «گاهی اوقات» و ۲۹ درصد «همیشه» هنگام استفاده از دستگاه به اینترنت متصل هستند، در حالی که ۱۴.۸ درصد کاربران دستگاه‌های هوشمند اصلا از اینترنت استفاده نمی‌کنند.

نتایج این پیمایش همچنین نشان می‌دهد میانگین زمان استفاده روزانه کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال از دستگاه‌های هوشمند به ۱.۷ ساعت در روز می‌رسد. بر اساس داده‌های پژوهش، ۳۶.۹ درصد روزانه بین ۳۱ تا ۶۰ دقیقه، ۳۰.۲ درصد بین یک تا سه ساعت، ۱۶.۷ درصد بیش از سه ساعت و ۱۵.۲ درصد کمتر از ۳۰ دقیقه در روز از دستگاه‌های هوشمند استفاده می‌کنند.

یکی دیگر از یافته‌های این پژوهش به سن مالکیت نخستین دستگاه هوشمند مربوط می‌شود. بر اساس این گزارش، میانگین سنی داشتن موبایل، تبلت یا لپ‌تاپ شخصی ۹.۸ سال است. همچنین ۳۶.۴ درصد کودکانی که دارای دستگاه شخصی هستند، نخستین وسیله هوشمند خود را بین ۵ تا ۸ سالگی دریافت کرده‌اند. این سهم برای گروه سنی ۹ تا ۱۱ سال ۲۶.۷ درصد و برای گروه سنی ۱۲ تا ۱۵ سال ۴.۲ درصد است. در مقابل، ۳۱.۸ درصد نیز بین ۲ تا ۴ سالگی صاحب وسیله هوشمند شده‌اند.

یافته‌های پیمایش نشان می‌دهد که اگرچه دسترسی به ابزارهای هوشمند در میان کودکان و نوجوانان فراگیر شده، اما نوع استفاده از این ابزارها میان کاربران یکسان نیست. بر اساس پاسخ والدین، «انجام بازی» با سهم ۴۲ درصد، اصلی‌ترین فعالیت کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال هنگام استفاده از موبایل، تبلت یا لپ‌تاپ است. پس از آن، «مطالعات تحصیلی و آموزشی» با ۳۶.۷ درصد در رتبه دوم قرار دارد و ۱۸ درصد نیز بیشترین استفاده خود را صرف تماشای محتوای سرگرم‌کننده می‌کنند. ۳.۳ درصد نیز سایر فعالیت‌ها یا گزینه «نمی‌دانم» را انتخاب کرده‌اند.

داده‌های این بخش همچنین نشان می‌دهد میانگین سنی کاربران بر اساس نوع فعالیت متفاوت است. کودکانی که عمدتا از دستگاه هوشمند برای بازی استفاده می‌کنند، به طور متوسط ۱۰.۸ سال سن دارند؛ این میانگین برای فعالیت‌های آموزشی ۱۲.۸ سال و برای تماشای محتوای سرگرم‌کننده ۱۰ سال گزارش شده است.

یکی از بخش‌های قابل توجه این پیمایش به استفاده از فیلترشکن اختصاص دارد. بر اساس یافته‌های پژوهش، ۲۳.۲ درصد کودکان و نوجوانان ۶ تا ۱۵ سال که از اینترنت استفاده می‌کنند، از فیلترشکن نیز بهره می‌برند. از این میان ۷.۹ درصد بدون اجازه والدین و ۲۳ درصد با اطلاع یا اجازه والدین از فیلترشکن استفاده می‌کنند، در حالی که ۶۷.۴ درصد والدین اعلام کرده‌اند فرزندشان از فیلترشکن استفاده نمی‌کند.

نزدیک به یک‌چهارم کودکان از فیلترشکن استفاده می‌کنند

بر اساس این گزارش، میانگین سنی کودکانی که بدون اطلاع والدین از فیلترشکن استفاده می‌کنند، ۱۳.۴ سال است. این میانگین برای کودکانی که با اطلاع والدین از فیلترشکن استفاده می‌کنند ۱۲.۱ سال و برای کودکانی که از فیلترشکن استفاده نمی‌کنند ۱۱.۱ سال گزارش شده است.

بررسی بسترهای آموزشی مورد استفاده دانش‌آموزان نیز نشان می‌دهد سامانه «شاد» همچنان اصلی‌ترین ابزار آموزش آنلاین در کشور است. بر اساس نتایج پیمایش، ۶۰.۳ درصد والدین اعلام کرده‌اند که محتوای آموزشی، تکالیف و فایل‌های درسی فرزندشان از طریق سامانه شاد مبادله می‌شود. پس از آن، پیام‌رسان‌های داخلی با سهم ۲۶.۷ درصد در رتبه دوم قرار دارند.

پس از سامانه شاد و پیام‌رسان‌های داخلی، سایت‌های مدارس و پیام‌رسان‌های خارجی هر کدام با سهم ۳.۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. همچنین ۱.۶ درصد از والدین سایر روش‌ها را اعلام کرده‌اند و ۵.۱ درصد نیز گفته‌اند فرزندشان محتوای آموزشی آنلاین دریافت نمی‌کند.

بررسی بستر برگزاری کلاس‌های آنلاین نیز تصویری مشابه ارائه می‌دهد. بر اساس گزارش، ۶۳.۲ درصد کلاس‌های آنلاین در سامانه شاد برگزار می‌شود. پیام‌رسان‌های داخلی با ۱۷.۷ درصد دومین بستر مورد استفاده مدارس هستند. سایت اختصاصی مدارس ۸.۴ درصد، پلتفرم‌های خارجی ۳.۷ درصد، پیام‌رسان‌های خارجی ۱.۷ درصد، پلتفرم‌های داخلی ۰.۷ درصد و ۲.۷ درصد نیز فاقد کلاس آنلاین هستند.

بر اساس نتایج، ۲۸.۱ درصد کاربران این سامانه «بسیار راضی» و ۵۷ درصد «تا حدی راضی» هستند. در مقابل، ۶.۳ درصد «تا حدی ناراضی» و ۶.۸ درصد «بسیار ناراضی» توصیف شده‌اند و ۱.۹ درصد نیز پاسخ مشخصی ارائه نکرده‌اند. این آمار نشان می‌دهد در مجموع بیش از ۸۵ درصد کاربران شاد، ارزیابی مثبت یا نسبتا مثبتی از این سامانه دارند.

پژوهش علاوه بر الگوی مصرف، نوع محتوای منتشرشده توسط کودکان و نوجوانان در فضای مجازی را نیز بررسی کرده است. طبق یافته‌ها، ۴۱.۶ درصد والدین گفته‌اند فرزندشان بیشتر محتوای آموزشی یا درسی منتشر یا بازنشر می‌کند. ۳۹.۸ درصد نیز محتوای مرتبط با سرگرمی، بازی و طنز را مهم‌ترین فعالیت فرزند خود در فضای مجازی دانسته‌اند.

در مقابل ۱۴.۳ درصد اعلام کرده‌اند فرزندشان هیچ محتوایی در فضای مجازی منتشر یا بازنشر نمی‌کند. سهم موضوعات دینی و مذهبی ۱.۶ درصد و موضوعات سیاسی و اجتماعی تنها ۰.۶ درصد گزارش شده است. ۲.۱ درصد نیز سایر موضوعات یا گزینه «نمی‌دانم» را انتخاب کرده‌اند.

نیمی از کودکان زیر پنج سال از دستگاه هوشمند استفاده می‌کنند

بر اساس یافته‌ها، ۵۱.۳ درصد کودکان زیر پنج سال از موبایل، تبلت یا لپ‌تاپ استفاده می‌کنند. از این میان، ۴۲.۳ درصد از دستگاه متعلق به والدین یا اطرافیان استفاده می‌کنند و ۸.۸ درصد نیز دارای دستگاه شخصی هستند. در مقابل، ۴۸.۸ درصد هنوز از هیچ دستگاه هوشمندی استفاده نمی‌کنند. میانگین سنی کودکانی که از دستگاه والدین استفاده می‌کنند چهار سال و میانگین سنی کودکانی که دستگاه شخصی دارند ۴.۳ سال اعلام شده است.

بررسی مدت زمان استفاده از دستگاه‌های هوشمند در این گروه سنی نیز نشان می‌دهد میانگین استفاده روزانه به ۱.۱ ساعت می‌رسد.

در بخش دیگری از گزارش نیز وضعیت استفاده این گروه از اینترنت بررسی شده است. بر اساس یافته‌ها، در مجموع ۲۳ درصد کودکان زیر پنج سال از اینترنت استفاده می‌کنند. در میان کاربران دستگاه هوشمند، ۵۵.۵ درصد هنگام استفاده از دستگاه به اینترنت متصل نمی‌شوند، ۳۱.۸ درصد گاهی اوقات و ۱۲.۷ درصد همواره از اینترنت استفاده می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این پیمایش به نگرش والدین نسبت به حضور فرزندان در فضای مجازی اختصاص دارد؛ بخشی که در نهایت به یکی از اصلی‌ترین جمع‌بندی‌های گزارش نیز منتهی می‌شود. نتایج نشان می‌دهد اگرچه بخش قابل توجهی از والدین نسبت به آسیب‌های فضای مجازی آگاه هستند و خود را مسئول مدیریت این فضا می‌دانند، اما این آگاهی کمتر به استفاده از ابزارهای نظارتی و شیوه‌های موثر مدیریت منجر شده است.

بر اساس یافته‌های پیمایش، در مجموع ۶۷.۳ درصد والدین از میزان و نحوه استفاده فرزند خود از فضای مجازی رضایت دارند. در مقابل، ۲۸.۱ درصد از وضعیت موجود ابراز نارضایتی کرده‌اند.

بررسی جزئی‌تر پاسخ‌ها نشان می‌دهد در کل نمونه، ۱۷ درصد والدین «بسیار راضی» و ۴۰ درصد «تا حدی راضی» هستند. در مقابل، ۲۸.۱ درصد «تا حدی ناراضی» و ۱۱.۱ درصد «بسیار ناراضی» بوده‌اند و ۴.۸ درصد نیز پاسخ مشخصی ارائه نکرده‌اند. این نسبت در میان والدینی که فرزندشان از دستگاه هوشمند یا اینترنت استفاده می‌کند نیز تفاوت چندانی ندارد و همچنان سهم رضایت بیش از نارضایتی است.

محتوای نامناسب؛ مهم‌ترین عامل نارضایتی

از میان والدینی که از نحوه استفاده فرزندشان از فضای مجازی رضایت دارند، ۴۲.۷ درصد گفته‌اند مهم‌ترین دلیل این رضایت، استفاده فرزندشان از فضای مجازی برای آموزش و یادگیری است. پس از آن، ۱۹ درصد «تحت نظارت بودن فرزند توسط والدین» را عامل اصلی رضایت خود دانسته‌اند. ۱۰.۹ درصد گفته‌اند استفاده فرزند بیشتر برای بازی و سرگرمی است، ۷.۳ درصد استفاده محدود و کنترل‌شده را دلیل رضایت عنوان کرده‌اند و ۶ درصد نیز معتقدند فرزندشان استفاده صحیح و مفیدی از فضای مجازی دارد. همچنین ۸.۸ درصد اعلام کرده‌اند فرزندشان به دلیل مضرات فضای مجازی از این فضا استفاده نمی‌کند و ۵.۳ درصد نیز سایر دلایل را مطرح کرده‌اند.

در مقابل، والدینی که از نحوه استفاده فرزند خود رضایت ندارند، بیش از هر چیز نسبت به نوع محتوای در دسترس کودکان و نوجوانان ابراز نگرانی کرده‌اند. بر اساس نتایج پژوهش، ۲۴.۱ درصد مهم‌ترین دلیل نارضایتی خود را وجود محتوای نامناسب در فضای مجازی عنوان کرده‌اند.

پس از آن، عقب افتادن فرزند از تحصیل با ۱۳.۳ درصد، آسیب به سلامت جسمانی با ۱۲.۸ درصد، استفاده زیاد از فضای مجازی با ۱۲.۳ درصد و هدر رفتن زمان با ۷.۲ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

همچنین ۶.۲ درصد والدین اعتیاد و وابستگی به فضای مجازی را مهم‌ترین مشکل دانسته‌اند. تاثیر نامناسب بر سلامت روان و نامتناسب بودن محتوا با سن کودک هر کدام ۴.۶ درصد، نبود امکان نظارت بر فعالیت‌های فرزند و کاهش تحرک جسمی هر کدام ۴.۱ درصد و دور شدن کودک از خانواده و اجتماع ۲.۶ درصد از دلایل اصلی نارضایتی عنوان شده است.

۸۸ درصد والدین نگران مواجهه فرزند با محتوای نامناسب هستند

نگرانی نسبت به محتوای نامناسب، تنها در بخش دلایل نارضایتی دیده نمی‌شود. بر اساس نتایج این پیمایش، ۶۸.۴ درصد والدین اعلام کرده‌اند «بسیار نگران» مواجهه فرزندشان با محتوای نامناسب در فضای مجازی هستند و ۱۹.۸ درصد نیز گفته‌اند «تا حدی نگران» هستند.

در مقابل، تنها ۵.۴ درصد «تا حدی نگران نیستند» و ۶.۴ درصد نیز اعلام کرده‌اند «اصلا نگران نیستند.» به این ترتیب، در مجموع حدود ۸۸ درصد والدین نسبت به مواجهه فرزندان خود با محتوای نامناسب احساس نگرانی دارند؛ آماری که در جمع‌بندی گزارش نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین یافته‌های پژوهش مورد تاکید قرار گرفته است. بیش از نیمی از پاسخ‌دهندگان، یعنی ۵۱.۲ درصد، خانواده و والدین را مسئول اصلی این موضوع دانسته‌اند.

پس از آن، دولت و مقامات قضایی با ۱۷.۹ درصد، مدیران پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی با ۱۴.۸ درصد، تولیدکنندگان محتوا با ۱۱.۳ درصد و خود کاربران فضای مجازی با ۳ درصد قرار گرفته‌اند. ۱.۸ درصد نیز پاسخ مشخصی به این سؤال نداده‌اند.

بر اساس یافته‌ها، ۲۵.۴ درصد والدین اعلام کرده‌اند زمان دقیق و ثابتی برای استفاده فرزند از فضای مجازی مشخص می‌کنند و ۴۰.۵ درصد نیز از زمان‌بندی منعطف و قابل تغییر استفاده می‌کنند. در مقابل، ۳۳.۵ درصد هیچ محدودیت زمانی مشخصی برای استفاده فرزند خود از فضای مجازی در نظر نگرفته‌اند.

با وجود نگرانی گسترده والدین و همچنین تعیین زمان برای استفاده از فضای مجازی، استفاده از ابزارهای تخصصی نظارت بر فعالیت فرزندان بسیار محدود است. بر اساس گزارش، ۹۱.۵ درصد والدین اعلام کرده‌اند از هیچ نرم‌افزار یا ابزار نظارتی برای کنترل فعالیت فرزند خود در فضای مجازی استفاده نمی‌کنند. در مقابل، تنها ۱.۵ درصد استفاده زیاد، ۴.۲ درصد استفاده متوسط و ۲.۱ درصد استفاده کم از این ابزارها را گزارش کرده‌اند.

به بیان دیگر، مجموع استفاده‌کنندگان از ابزارهای نظارتی حدود ۸ درصد است؛ موضوعی که در جمع‌بندی پژوهش نیز به عنوان مهم‌ترین شکاف میان آگاهی و اقدام عملی والدین مورد تاکید قرار گرفته است.

نتایج این پیمایش درباره رفتار کودکان هنگام نصب برنامه یا مشاهده فیلم آنلاین نیز نشان می‌دهد بخش عمده‌ای از آنان همچنان با اطلاع والدین اقدام می‌کنند. بر اساس پاسخ والدین، ۶۹.۴ درصد کودکان و نوجوانان معمولا با اجازه والدین فیلم تماشا می‌کنند یا برنامه و بازی جدید نصب می‌کنند. در مقابل، ۱۷.۱ درصد بدون اجازه والدین این کار را انجام می‌دهند و ۱۲.۹ درصد نیز معمولا اقدام به نصب برنامه یا مشاهده فیلم آنلاین نمی‌کنند.

بر اساس جمع‌بندی گزارش، حدود ۸۸ درصد والدین نسبت به مواجهه فرزند خود با محتوای نامناسب نگران هستند و ۵۷ درصد نیز مسئولیت اصلی حفاظت از کودکان در فضای مجازی را بر عهده خانواده‌ها می‌دانند. همچنین ۶۶ درصد والدین برای استفاده فرزند از فضای مجازی نوعی قاعده زمانی تعیین می‌کنند.

با این حال، تنها حدود ۸ درصد از نرم‌افزارها و ابزارهای تخصصی نظارت بر فعالیت فرزندان استفاده می‌کنند؛ موضوعی که از نگاه پژوهشگران، مهم‌ترین فاصله میان نگرانی والدین و اقدامات عملی آنان محسوب می‌شود.

در این گزارش همچنین تاکید شده است که تعیین زمان استفاده از دستگاه هوشمند نیز الزاما به کاهش میزان استفاده کودکان و نوجوانان منجر نشده و تفاوت معناداری میان مدت زمان استفاده فرزندان خانواده‌هایی که برای استفاده از فضای مجازی قاعده زمانی تعیین کرده‌اند و سایر خانواده‌ها مشاهده نشده است.

یکی از یافته‌های پژوهش به روند شکل‌گیری زیست مجازی کودکان و نوجوانان مربوط می‌شود. بر اساس جمع‌بندی گزارش، رفتار عمومی کودکان در فضای مجازی عمدتا در بازه سنی ۱۰ تا ۱۲ سال شکل می‌گیرد و پس از آن تغییرات چشمگیری در الگوی کلی استفاده از فضای مجازی مشاهده نمی‌شود. در مقابل رفتارهای پنهانی و کاهش نظارت والدین بیشتر پس از ۱۳ سالگی نمایان می‌شود.

نخستین پیمایش ملی «زیست مجازی کودکان و نوجوانان» در ایران با هدف بررسی نحوه حضور کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، الگوی استفاده از ابزارهای هوشمند، اینترنت، نگرش والدین و شیوه‌های نظارت خانوادگی انجام شده است. این پژوهش توسط موسسه پژوهشگران خبره پارس (دانشگاه تهران) و به سفارش اداره کل دبیرخانه شورای عالی فضای مجازی انجام شده و داده‌های آن از طریق پیمایش تلفنی در فاصله ۲۹ بهمن تا ۸ اسفند ۱۴۰۴ و با حجم نمونه ۲۴۴۱ نفر گردآوری شده است.

گزارش نهایی زیست مجازی کودکان و نوجوانان (2)