پژوهشی در بنیادهای حقوقِ هوشِ مصنوعی (۲۵)؛ زبانی برای مطالبه

عجب سالی را زیستیم در هزارو‌چهارصد‌و‌چهار. انگار که یک قرن را در خود حبس کرده بود و هر هفته را همچون دهه‌ای بر سر ما آوار می‌کرد. روزی که از تحریریه تاکید کردند رسیده‌ایم به آخرین یادداشت سال، نیاز داشتم ماه‌ها را با انگشت بشمارم که آیا واقعاً این سالِ ناتمام، تمام شد؟ جدی‌ترین پرسشی که شاید همه ما با آن روبه‌رو باشیم «که چه؟» است! این یادداشت و اندیشیدن و پژوهیدن درباره حقوق هوش مصنوعی نیز از این قاعده مستنثی نیست. از حقوقِ هوش‌ مصنوعی بگوییم که چه؟ اصلاً حالا و امروز، وقت گفتن این حرف‌هاست؟ پاسخ به این سوال ساده نیست اما می‌شود برای نزدیک‌شدن به پاسخ، راه سپری‌شده را مرور کرد. راهی که طی شد این سلسله‌یادداشت‌ها، از سال ۱۴۰۲ بر اساسِ طرحِ پژوهشی آزاد در باب «بنیادهای حقوق هوش مصنوعی» آغاز شد. قید آزاد از‌این‌روست که هیچ سفارش‌دهنده حاکمیتی و سازمانی برای این پژوهش در میان نیست و به‌گمانم، همین فقدان، آن را ارزنده می‌کند. در دو سال و چند ماهِ سپری‌شده، ۲۴ یادداشت مبتنی بر یک سیر معنایی تنظیم شده که شامل پنج گام است: گام اول: مفاهیم بنیادین و نسبت هوش و زبان گام دوم: مفهوم مسئولیت و مراتب آن گام سوم: تنظیم‌گری و سه مؤلفه تناسب، ضرورت و انصاف گام چهارم: شفافیت به‌مثابه تضمین گام پنجم: مختصات عدالت و تصمیم عادلانه. بنابراین بحث کاملی از مبانی و بنیادها تا رسیدن به تصمیمِ عادلانه سپری شده است. یعنی این مجموعه متوالی که در ۲۶۹ بند پی‌در‌پی نوشته شده، توانسته است «مبادی نظری» را به «راهکارهای عملی» متصل کند. سیرِ مفهومی اگر بنا باشد در چند پاراگراف فشرده، سیر مفهومی این سفر دو سال و چندماهه را مرور کنیم، چکیده داستان چنین است که بحث از این پرسش آغاز شد که «هوش چیست» و چرا هر تعریف از هوش، ناگزیر در زبان رخ می‌دهد. این...