آنلاین شدن معاملات به‌معنای تحول دیجیتال نیست؛ تحول از یکپارچگی آغاز می‌شود

به‌گزارش پیوست، حجت‌اله صیدی، رئیس سازمان بورس چند وقت پیش اعلام کرد که حکمرانی داده و استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات در این سازمان آغاز شده است. صیدی همچنین گفت که اجزا و ارکان مختلف بازار سرمایه باید برای توسعه حکمرانی داده و فناوری اطلاعات، ارتباط عملیاتی بیشتری با ابزارهای فناوری داشته باشند تا بتوان از ظرفیت این فناوری‌ها به‌درستی استفاده کرد. رئیس سازمان بورس همچنین تاکید کرد که وقتی فناوری به‌عنوان ابزاری قوی درون سیستم پیاده می‌شود، همه فرآیندهای کاری متحول خواهد شد.

مجید امانی، مدیر هک رشد گروه مالی فارابی معتقد است اجرای واقعی حکمرانی داده در بازار سرمایه به معنای خداحافظی با پایگاه‌های داده جزیره‌ای است. از نظر او در حال حاضر سیستم‌های مدیریت سفارش‌ها، هسته معاملات و نرم‌افزارهای ارتباط با مشتری هر یک به‌صورت مستقل عمل می‌کند. به گفته امانی، حرکت به سمت معماری یکپارچه و پیاده‌سازی مدیریت داده‌های اصلی، مستلزم ایجاد کاتالوگ‌های داده و استانداردسازی کامل درگاه‌های تبادل اطلاعات میان نهادهایی نظیر مدیریت فناوری بورس تهران و کارگزاری‌هاست. از نظر امانی معماری سیستم‌ها باید از حالت یکپارچه سنتی به سمت سرویس‌های مستقل تغییر کند تا دسترسی‌ها در لایه‌های مختلف قابل کنترل باشد.

امانی بزرگ‌ترین سد فنی در مسیر یکپارچه‌سازی داده‌ها را محدودیت و سرعت به‌روزرسانی سیستم‌های اصلی عنوان کرد. او همچنین موانع اجرایی را مورد توجه قرار داد و گفت که نهادهای مختلف مانند شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، سازمان بورس و کارگزاری‌ها در برخی موارد استاندارد واحدی برای ساختار داده ندارند. مدیر هک رشد گروه مالی فارابی مالکیت اطلاعات و نگرانی‌های امنیتی را نیز از جمله عواملی دانست که باعث می‌شود اشتراک‌گذاری داده‌ها میان این ارکان با مقاومت و کندی پیش برود.

تسهیل دسترسی، سرمایه‌گذاری را آسان کرد؟

با وجود ساده‌تر شدن دسترسی سرمایه‌گذاران به ابزارهای دیجیتال، تحقق تحول دیجیتال در بازار سرمایه به تغییراتی فراتر از سطح محصولات و اپلیکیشن‌ها نیاز دارد؛ تغییراتی که از معماری سامانه‌ها و یکپارچگی داده‌ها آغاز می‌شود.

امانی، مدیر هک رشد گروه مالی فارابی بزرگ‌ترین سد فنی در مسیر یکپارچه‌سازی داده‌ها را محدودیت و سرعت به‌روزرسانی سیستم‌های اصلی عنوان کرد. او همچنین موانع اجرایی را مورد توجه قرار داد و گفت که نهادهای مختلف مانند شرکت سپرده‌گذاری مرکزی، سازمان بورس و کارگزاری‌ها در برخی موارد استاندارد واحدی برای ساختار داده ندارند. مدیر هک رشد گروه مالی فارابی مالکیت اطلاعات و نگرانی‌های امنیتی را نیز از جمله عواملی دانست که باعث می‌شود اشتراک‌گذاری داده‌ها میان این ارکان با مقاومت و کندی پیش برود.

به گفته امانی، زیرساخت‌ها همواره به توسعه و به‌روزرسانی نیاز دارد و نمی‌توان آنها را برای همیشه کافی دانست. او توضیح داد که ورود موج جدید سهامداران و حجم بالای نقدینگی در سال‌های گذشته، ظرفیت هسته مرکزی بورس و سیستم‌های معاملاتی را با چالش جدی مواجه کرده است. اگرچه طی سال‌های اخیر دیتاسنترها توسعه یافته و زیرساخت‌های سخت‌افزاری ارتقا پیدا کرده‌اند اما گلوگاه اصلی همچنان معماری نرم‌افزاری هسته معاملات است. امانی معتقد است این زیرساخت برای بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته‌ای نظیر معاملات فرکانس بالا (HFT) پاسخگو نیست و بازار سرمایه برای مدیریت حجم بالای پردازش بدون قطعی، به تحولی اساسی به سمت فضاهای ابری مقیاس‌پذیر نیاز دارد.

سعید بهجت، مدیر راهکار محصولات ویترین گروه آگاه، دشواری دسترسی و پیچیدگی تصمیم‌گیری را دو مانع مهم پیش روی سرمایه‌گذاری در بورس دانست. از نگاه او، در سال‌های اخیر ثبت‌نام غیرحضوری، دسترسی آنلاین به اطلاعات و امکان معامله با تلفن همراه، مسیر ورود و فعالیت در بازار سرمایه را ساده‌تر کرده است. به گفته بهجت، فناوری همچنین به سرمایه‌گذار کمک می‌کند گزینه‌ها را مقایسه کند، ریسک آنها را بهتر بشناسد، متناسب با شرایط خود انتخاب کند و تصویر روشن‌تری از وضعیت دارایی‌هایش داشته باشد. مدیر راهکار محصولات ویترین آگاه در ادامه اشاره کرد که پلتفرم‌های آنلاین تحلیل داده و ابزارهای سرمایه‌گذاری هوشمند و خودکار نیز از جمله قابلیت‌هایی است که می‌تواند فرآیند بررسی، تصمیم‌گیری و اجرای سرمایه‌گذاری را تسهیل کند.

با این حال، بهجت تاکید می‌کند که سرعت بیشتر به‌خودی‌خود تضمین‌کننده بازده بالاتر نیست و حجم زیاد داده‌ها و نوسان‌های لحظه‌ای ممکن است تمرکز کاربر را بر هم بزند و او را به تصمیم‌های هیجانی و پذیرش ریسک بیشتر سوق دهد. از نگاه مدیر راهکار محصولات ویترین گروه آگاه، مسئولیت طراح محصول این است که میان سهولت اقدام و فرصت تأمل، تعادل برقرار کند.

اعتماد لابه لای انبوه داده‌ها

بهجت، مدیر راهکار محصولات ویترین آگاه معتقد است باید میان دسترسی به اپلیکیشن‌ها و پلتفرم‌های آنلاین بورسی در تمام ساعات شبانه‌روز، ثبت درخواست و اجرای معامله تمایز قائل شد. کاربر ممکن است خارج از ساعات بازار، وضعیت دارایی‌های خود را بررسی کند یا در سامانه‌ای که این قابلیت را دارد، درخواستش را ثبت کند اما اجرای معامله تابع زمان‌بندی و قواعد بازار و ابزار مالی مربوط است. همچنین فروش دارایی، تسویه معامله و قابل برداشت شدن وجه، الزاما همزمان نیست.

از نظر او، این فاصله زمانی موقعی چالش‌ساز می‌شود که تجربه کاربری انتظار نادرستی ایجاد کند. برای مثال، کاربر ثبت درخواست را به معنای قطعی شدن معامله بداند. یک اپلیکیشن خوب باید وضعیت بازار، زمان آخرین به‌روزرسانی قیمت، مرحله پردازش سفارش و زمان دسترسی به وجه را به‌روشنی نمایش دهد تا کاربر بداند چه اقدامی انجام شده و چه چیزی همچنان در انتظار انجام است.

بهجت همچنین ریسک‌های سرمایه‌گذاری از طریق اپلیکیشن‌ها را در سه دسته ریسک خود سرمایه‌گذاری، ریسک‌های عملیاتی و امنیتی و ریسک ناشی از تصمیم‌گیری یا طراحی نامناسب محصول قرار می‌دهد. به گفته او، نوسان‌های بازار و احتمال زیان با دیجیتالی شدن فرآیند سرمایه‌گذاری از بین نمی‌رود. در کنار آنها، اختلال اینترنت یا سامانه، تاخیر در نمایش اطلاعات و ارسال سفارش و دسترسی غیرمجاز به حساب کاربر نیز اهمیت دارد. از سوی دیگر، طراحی‌هایی که بازده را برجسته می‌کند اما ریسک را به‌روشنی توضیح نمی‌دهد، ممکن است درکی نادرست از یک فرصت سرمایه‌گذاری ایجاد کند و زمینه‌ساز تصمیم‌های آسیب‌زا شود.

به اعتقاد مدیر راهکار محصولات ویترین آگاه، اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که کاربر از امنیت و پایداری خدمت اطمینان داشته باشد و بتواند وضعیت وجوه و درخواست‌هایش را به‌روشنی پیگیری کند. در صورت بروز اختلال در ورود به سامانه یا ثبت سفارش، نحوه اطلاع‌رسانی، امکان پیگیری و کیفیت پاسخ‌گویی تعیین‌کننده است. از نگاه او بی‌پاسخ ماندن پرسش‌هایی مانند «سفارش من چه شد؟» یا «پولم چه زمانی در دسترس است؟» می‌تواند به اعتماد کاربر آسیب بزند.

فراتر از شفافیت در ارائه خدمات، تحول فناورانه می‌تواند نقش خود کارگزاری‌ها را نیز در فرآیند سرمایه‌گذاری تغییر دهد. امانی، مدیر هک رشد گروه مالی فارابی معتقد است تحول فناورانه می‌تواند تجربه سرمایه‌گذار و خدمات کارگزاری‌ها را تغییر دهد. از نظر او، این تحول برای سرمایه‌گذار به معنای افزایش سرعت و طی مسیری روان از لحظه احراز هویت تا خرید و فروش سهام است. برای کارگزاری‌ها نیز این تغییر به معنای فاصله گرفتن از نقش واسطه ساده اجرای سفارش‌ها و حرکت به سمت پلتفرم‌های جامع مدیریت ثروت است. به‌گفته او در چنین شرایطی، رابط کاربری هوشمند می‌شود و پلتفرم می‌تواند پیش از ثبت درخواست کاربر، نیازهای او را پیش‌بینی کند و تحلیل‌های لازم را ارائه دهد.

هوش مصنوعی در تقاطع تصمیم، تنظیم و سرمایه

یکی دیگر از اتفاقات غیرقابل انکار و حائز اهمیتی که در دنیای سرمایه‌گذاری بورس اتفاق افتاده ورود فناوری هوش مصنوعی به این میدان است. به‌گفته امانی، مدیر هک رشد گروه مالی فارابی هوش مصنوعی با وجود داده‌های دقیق و ساختاریافته، کاربرد واقعی خود را پیدا می‌کند. از نظر او، یکی از نخستین دستاوردهای مثبت این فناوری، مدیریت ریسک لحظه‌ای برای کارگزاری‌هاست تا برای نمونه از بروز ریسک‌های اعتباری جلوگیری کند. برای سرمایه‌گذاران نیز مسیر معاملات الگوریتمی و ابزارهای مشاوره هوشمند هموار می‌شود. ترکیب این قابلیت‌ها با اتوماسیون‌های بازاریابی و پایش رفتار کاربر می‌تواند پلتفرم معاملاتی را به‌شدت شخصی‌سازی کند؛ به‌طوری‌که سیستم پیشنهادهای سرمایه‌گذاری را براساس میزان ریسک‌پذیری و سابقه هر فرد تنظیم کند.

در مقابل، بهجت، مدیر راهکار محصولات ویترین آگاه معتقد است کوتاه شدن فاصله میان دریافت اطلاعات، تصمیم‌گیری و اقدام، اگرچه چابکی بیشتری به سرمایه‌گذار می‌دهد اما به‌تنهایی معادل مدیریت بهتر سبد سرمایه‌گذاری برداشت معنا نمی‌شود. سرمایه‌گذار می‌تواند اطلاعات را در لحظه ببیند، وضعیت دارایی‌هایش را بررسی کند و در همان محیط تصمیمش را اجرا کند؛ اما حجم زیاد داده‌ها و نوسان‌های لحظه‌ای ممکن است تمرکز او را بر هم بزند و به تصمیم‌های هیجانی منجر شود.

بهجت همچنین با تاکید بر نقش اپلیکیشن‌های بورسی در افزایش سواد مالی گفت: آموزش باید در تجربه استفاده از محصول جریان داشته باشد؛ برای مثال، هنگام مقایسه صندوق‌ها، توضیح ساده درباره تفاوت ریسک، بازده و نقدشوندگی می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک کند. به اعتقاد او، اپلیکیشن موفق باید به کاربر کمک کند درباره سرمایه‌اش آگاهانه‌تر تصمیم بگیرد؛ حتی اگر نتیجه آن تصمیم، معامله نکردن در یک مقطع باشد.

امانی، مدیر هک رشد گروه مالی فارابی معتقد است یکی از نکات مهمی که معمولا در مباحث فنی نادیده گرفته می‌شود، نقش نهاد ناظر است. از نظر او، حتی با پیاده‌سازی پیشرفته‌ترین زیرساخت داده و هوش مصنوعی، تا زمانی که دیدگاه نهاد ناظر همگام با این فناوری‌ها ارتقا نیابد، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد. توسعه مفهوم «مالی باز» (Open Finance) و ایجاد محیط‌های آزمایشی (Sandbox) برای ارزیابی فناوری‌های جدید بدون نگرانی از محدودیت‌های قانونی، از جمله مواردی است که به گفته او باید در بازار سرمایه به شکل جدی‌تری مورد توجه قرار گیرد.

تحول دیجیتال بازار سرمایه صرفا به توسعه ابزارهای آنلاین و تسهیل معاملات محدود نمی‌شود. یکپارچگی داده‌ها، توسعه زیرساخت‌ها، طراحی خدمات شفاف و قابل‌اعتماد، توجه به ریسک‌های سرمایه‌گذاری و به‌روزرسانی رویکردهای تنظیم‌گری، هر یک بخشی از این مسیر شناسایی شده‌اند.