محدودیت معاملات تتر، دلار را مهار نکرد

به گزارش پیوست، دلار از اوایل شهریور مسیر صعودی گرفته بود و تتر هم قدم‌به‌قدم با آن گران‌تر می‌شد که بانک مرکزی تصمیم گرفت بخشی از معاملات بازار رمزارز را محدود کند. از ۸ مهرماه ۱۴۰۵، صرافی‌ها دیگر اجازه نداشتند در تمام ساعات شبانه‌روز معاملات تتر به تومان را انجام دهند و کاربران نیز با سقف خرید روزانه مواجه شدند. تصمیمی که قواعد تازه‌ای بر یکی از مهم‌ترین بازارهای دارایی دلاری حاکم کرد، اما پرسش این بود که محدود کردن معاملات چه نسبتی با کنترل قیمت ارز دارد؟

بررسی هم‌زمان قیمت دلار، تتر و درهم نشان می‌دهد این سه ارز در دوره اجرای محدودیت‌ها روند کم‌وبیش مشابهی را طی کرده‌اند؛ ابتدا افزایش قیمت و سپس کاهش مقطعی. این هم‌جهتی، پرسش درباره نقش واقعی محدودیت معاملات تتر در تغییر قیمت ارز را جدی‌تر می‌کند.

حالا باید دید محدودیت معاملات تتر تا چه اندازه بر این تغییرات اثر گذاشته و آیا توانسته تقاضای ارز را کاهش دهد یا تنها شیوه و زمان انجام معاملات را تغییر داده است.

بازار بسته شد، قیمت بالا رفت

محدودیت معاملات تتر به تومان از ۸ مهرماه ۱۴۰۵ و بر اساس ابلاغ بانک مرکزی در صرافی‌های رمزارزی اجرا شد. بر اساس این ابلاغ، معاملات تتر به تومان از ساعت ۲۱ تا ۹ صبح روز بعد متوقف شد و سقف خرید روزانه هر کاربر نیز به ۲ هزار تتر کاهش یافت. این موارد تنها محدودیت‌های اعمال‌شده نبود، بلکه نمایش یا انتشار عمومی نرخ لحظه‌ای تتر نیز در تعدادی از صرافی‌ها متوقف شد.

در همین شرایط، بازار ارز با وجود محدودیت‌های اعمال‌شده به حرکت صعودی خود ادامه داد. دلار آزاد که پیش از اجرای محدودیت‌ها حدود ۲۳۱ هزار و ۷۵۰ تومان قیمت داشت، تا ۱۲ مهر به حدود ۲۶۶ هزار تومان رسید و تتر نیز در ۱۴ مهر محدوده ۲۶۹ هزار تومان را تجربه کرد.

داده‌های قیمت درهم امارات نشان می‌دهد روند افزایشی بازار ارز پیش از اجرای محدودیت معاملات تتر آغاز شده بود. قیمت پایانی درهم از حدود ۶۴ هزار تومان در ۵ مهر به نزدیک ۶۹ هزار و ۶۰۰ تومان در ۸ مهر رسید و بر اساس داده‌های تاریخی سایت نرخ روز، تا ۱۲ مهر به حدود ۷۳ هزار و ۴۴۰ تومان افزایش یافت.

در این دوره، قیمت دلار، تتر و درهم کم‌وبیش هم‌جهت حرکت می‌کرد. این هم‌زمانی نشان می‌دهد تغییرات قیمت تتر را نمی‌توان جدا از تحولات بازار ارز بررسی کرد و محدود کردن معاملات آن به معنای مهار عوامل مؤثر بر افزایش قیمت دلار نیست.

البته افزایش قیمت پس از اجرای محدودیت، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند این سیاست هیچ اثری بر بازار نداشته است. ممکن است بدون محدودیت‌ها، قیمت‌ها بیشتر افزایش پیدا می‌کردند، اما برای اثبات چنین فرضی به اطلاعات دقیق‌تری از حجم معاملات و میزان تقاضا نیاز است. آنچه داده‌های قیمت نشان می‌دهند این است که محدودیت معاملات تتر نتوانست جلوی افزایش نرخ ارز را در روزهای ابتدایی بگیرد.

چرا تتر ۱۲ هزار تومان ارزان شد؟

افزایش قیمت‌ها تا ۱۴ مهر ادامه پیدا کرد، اما پس از آن مسیر بازار تغییر کرد. تتر که به محدوده ۲۶۹ هزار تومان رسیده بود، در ۱۶ مهر در نوبیتکس حدود ۲۶۴ هزار و ۶۰۰ تومان معامله می‌شد و تا ۲۱ مهر قیمت گزارش‌شده آن به حدود ۲۵۷ هزار و ۱۰۰ تومان رسید؛ کاهشی حدود ۱۲ هزار تومان.

درهم نیز در همین دوره، پس از افزایش قیمت، وارد مسیر نزولی شد. قیمت پایانی آن که در ۱۲ مهر به حدود ۷۳ هزار و ۴۴۰ تومان رسیده بود، در ۲۱ مهر به ۷۰ هزار و ۲۲۱ تومان کاهش یافت؛ افتی حدود ۴.۴ درصدی.

کاهش قیمت تتر ممکن است در نگاه اول نشانه‌ای از موفقیت محدودیت‌های معاملاتی باشد، اما در همین دوره اتفاقات دیگری نیز در بازار ارز رخ داده بود. بانک مرکزی هم‌زمان از ابزارهای دیگری برای مدیریت بازار استفاده کرد. عرضه دلار با کارت ملی در بانک‌های عامل و مداخله در بازار ارز و طلا از جمله اقداماتی بود که هم‌زمان با کاهش قیمت‌ها گزارش شد.

از سوی دیگر، انتشار سیگنال‌هایی درباره مذاکرات ایران و آمریکا و تغییر انتظارات نسبت به تحولات منطقه‌ای نیز می‌توانست بر رفتار خریداران و فروشندگان ارز اثر بگذارد. در چنین شرایطی نمی‌توان مشخص کرد چه میزان از کاهش قیمت تتر نتیجه محدودیت معاملات بوده و چه میزان تحت تاثیر افزایش عرضه ارز یا تغییر انتظارات سیاسی اتفاق افتاده است.

کاهش قیمت‌ها نیز پایدار نماند. گزارش‌های ۲۷ مهر نشان می‌دادند دلار پس از عقب‌نشینی تا کانال ۲۶۰ هزار تومان، بار دیگر افزایش قیمت را تجربه کرده است. درهم نیز پس از کاهش تا حدود ۷۰ هزار و ۲۰۰ تومان در ۲۱ مهر، در ۲۷ مهر به حدود ۷۲ هزار و ۱۱۰ تومان رسید. بنابراین بازگشت نسبی قیمت‌ها نیز تنها به دلار محدود نبود.

تقاضای دلار با تعطیل شدن معاملات تتر از بین می‌رود؟

برای بسیاری از کاربران، تتر راهی برای نگهداری ارزش دارایی به دلار و تبدیل ریال به دارایی دلاری است. همین ویژگی باعث شده قیمت تتر به تومان با نرخ دلار در بازار آزاد مرتبط باشد. اما این ارتباط به معنای آن نیست که قیمت دلار در بازار تتر تعیین می‌شود یا محدود کردن معاملات این رمزارز می‌تواند به‌تنهایی جلوی افزایش نرخ ارز را بگیرد.

کاربری که قصد تبدیل دارایی ریالی خود به دارایی دلاری را دارد، ممکن است در واکنش به محدودیت معاملات تتر، به بازار آزاد ارز، سایر پلتفرم‌ها یا مسیرهای غیررسمی مراجعه کند.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که محدودیت‌ها تنها بخشی از ساعات شبانه‌روز را در بر می‌گیرند. معاملات تتر به تومان در ساعات مشخصی متوقف شده‌اند، اما عوامل مؤثر بر تقاضای ارز در ساعات تعطیلی بازار از بین نمی‌روند. تحولات سیاسی و تغییر انتظارات همچنان ادامه دارند و ممکن است فشار خرید یا فروش هنگام بازگشایی بازار خود را نشان دهد.

از این منظر، محدودیت ساعات معامله ممکن است بیش از آنکه تقاضای ارز را کاهش دهد، زمان یا مسیر انجام معاملات را تغییر دهد. البته برای مشخص شدن چنین اثری به داده‌های صرافی‌ها نیاز است. تاکنون اطلاعات قابل اتکایی منتشر نشده که نشان دهد حجم معاملات تتر پس از اجرای محدودیت‌ها چه میزان کاهش یافته، آیا تقاضا به بازارهای دیگر منتقل شده یا سفارش‌های خرید و فروش به ساعات بازگشایی بازار موکول شده‌اند.

وقتی قیمت دیده نمی‌شود، آیا ارزان‌تر می‌شود؟

در صرافی‌های مختلف، محدودیت معاملات تتر به تومان پیامدهای یکسانی برای مدیریت موقعیت‌های تعهدی نداشت. در نوبیتکس و رمزینکس، فرایند لیکوییدیشن در ساعات توقف معاملات همچنان فعال بود. بیت‌پین نیز اگرچه در اطلاعیه اولیه خود اعلام کرده بود لیکوییدیشن در ساعات تعطیلی بازار انجام نمی‌شود، اما از ۱۰ مهر این رویه را تغییر داد و اعلام کرد موقعیت‌های تعهدی ممکن است حتی در زمان توقف معاملات لیکویید شوند. در نتیجه، کاربران در این ساعات امکان مدیریت یا بستن موقعیت خود را نداشتند، اما همچنان با خطر لیکویید شدن مواجه بودند.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهد اجرای یک تصمیم مشترک، شرایط یکسانی برای کاربران صرافی‌ها ایجاد نکرد. در بازاری که قیمت دارایی‌ها ممکن است در فاصله چند ساعت تغییر قابل توجهی داشته باشد، معامله‌گری که امکان ثبت سفارش جدید ندارد، همچنان ممکن است در معرض پیامدهای تغییر قیمت قرار بگیرد.

توقف نمایش یا انتشار برخی نرخ‌های لحظه‌ای تتر، یادآور تجربه‌های قبلی محدود کردن انتشار قیمت ارز است؛ سیاست‌هایی که بر این فرض استوارند که کاهش دسترسی عمومی به قیمت می‌تواند از شکل‌گیری انتظارات افزایشی جلوگیری کند.

اما دیده نشدن قیمت با کاهش قیمت تفاوت دارد. وقتی نرخ تتر در یک صرافی نمایش داده نمی‌شود، به این معنا نیست که ارزش آن تغییر کرده یا تقاضا برای خرید آن کاهش یافته است. کاربران همچنان می‌توانند قیمت را از بازارها و منابع دیگر دنبال کنند. محدود شدن انتشار قیمت حتی ممکن است شفافیت بازار و امکان ارزیابی شرایط واقعی آن را کاهش دهد؛ هرچند برای سنجش چنین اثری نیز داده‌های بیشتری لازم است.

محدودیت باقی ماند، اما قیمت به نقطه اول بازنگشت

نزدیک به سه هفته پس از آغاز محدودیت‌ها، معاملات تتر به تومان همچنان با محدودیت زمانی انجام می‌شود؛ با این تفاوت که ساعت توقف معاملات از ۹ شب تا ۹ صبح، به ۱۱ و نیم شب تا ۱۱ و نیم صبح تغییر کرده است. سقف خرید روزانه نیز همچنان برای کاربران صرافی‌های مشمول محدودیت برقرار است.

در این مدت، دلار آزاد از حدود ۲۳۲ هزار تومان به بیش از ۲۶۶ هزار تومان رسید و تتر نیز پس از تجربه محدوده ۲۶۹ هزار تومان، تا حدود ۲۵۷ هزار تومان کاهش یافت. درهم نیز ابتدا افزایش قیمت را تجربه کرد، سپس بخشی از رشد خود را از دست داد و در روزهای بعد دوباره گران شد. با این حال، این افت‌وخیزها به معنای بازگشت بازار به شرایط پیش از اجرای محدودیت‌ها نبود.

مسئله‌ای که همچنان بی‌پاسخ مانده، معیار بانک مرکزی برای سنجش موفقیت این سیاست است. اگر هدف کاهش تقاضای سفته‌بازانه بوده، باید مشخص شود حجم معاملات و تقاضا چه تغییری کرده است. اگر هدف کاهش نوسان بوده، باید داده‌های قبل و بعد از محدودیت مقایسه شوند و اگر هدف جلوگیری از افزایش قیمت ارز بوده، روند قیمت‌ها تاکنون نشان‌دهنده تحقق آن نیست.

تغییرات هم‌زمان دلار، تتر و درهم یک نکته را پررنگ‌تر می‌کند: نوسانات مهرماه را نمی‌توان تنها با محدودیت معاملات تتر توضیح داد. بانک مرکزی توانسته بخشی از مسیر خریدوفروش این رمزارز را محدود کند، اما داده‌های موجود هنوز نشان نمی‌دهند این اقدام توانسته باشد تقاضای ارز یا روند افزایش قیمت آن را مهار کند.