تجارت الکترونیکی ایران؛ کوتوله‌ای بالغ در زمینی نابرابر

به گزارش پیوست، در پنل «آینده تجارت الکترونیکی ایران»، نیما قاضی، رئیس هیات‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک تهران، تجارت الکترونیکی ایران را به «کوتوله‌ای بالغ» تشبیه کرد؛ اکوسیستمی که از نظر فناوری، نیروی انسانی، شبکه بازیگران و مدل کسب‌وکار به بلوغ رسیده، اما به دلیل محدودیت‌های محیطی نتوانسته متناسب با ظرفیت خود رشد کند.

او با اشاره به برابری تقریبی اندازه تجارت اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی گفت: بخش بزرگی از تجارت اجتماعی در اینستاگرام شکل می‌گیرد؛ فضایی که فروشندگان برای حضور در آن باید فیلترشکن تهیه کنند و همواره با خطر بسته‌شدن صفحه خود روبه‌رو هستند. خریداران نیز در بسیاری از موارد به پرداخت امن یا سازوکار مشخصی برای حل اختلاف دسترسی ندارند.

به گفته قاضی، ادامه حضور فروشندگان و خریداران در چنین فضایی نشان می‌دهد مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی، فرهنگی و تنظیم‌گری، آنها را به بازار غیررسمی سوق داده است. در حالی که نهادهای ناظر سخت‌گیری بیشتری بر پلتفرم‌های رسمی اعمال می‌کنند، مسیرهایی مانند کارت‌به‌کارت برای مبادلات غیررسمی همچنان باز مانده است.

او تاکید کرد: مجموع تجارت رسمی و غیررسمی نیز همچنان فاصله زیادی با ظرفیت واقعی بازار آنلاین دارد. سهم تجارت الکترونیکی در کشورهایی مانند ترکیه، مالزی، ویتنام و آرژانتین دست‌کم دو برابر ایران است.

رشد دیجیتال با رشد غیررسمی یکی نیست

مجتبی قاسمی، دبیر هیات مقررات‌زدایی و بهبود محیط کسب‌وکار، گفت دو پدیده به‌طور هم‌زمان در بازار ایران رخ داده است: دیجیتالی‌شدن مبادلات و حرکت بخشی از این مبادلات به فضای غیررسمی. به اعتقاد او، این دو روند نباید با یکدیگر یکسان در نظر گرفته شوند.

قاسمی کاهش هزینه مبادله را یکی از عوامل جذابیت خریدوفروش آنلاین دانست و توضیح داد: در بخش غیررسمی، تعداد زیادی فروشنده خرد با حجم محدودی از معاملات فعالیت می‌کنند و الزامی برای ایجاد سایت یا عبور از فرایندهای پیچیده دریافت مجوز نمی‌بینند.

به گفته او، ساختار بازار غیررسمی با بازار رسمی تفاوت دارد. بخش غیررسمی از تعداد زیادی فروشنده کوچک تشکیل شده است، اما در بازار رسمی بیشتر با سکوها و بازیگران بزرگ‌تر روبه‌رو هستیم؛ بنابراین نمی‌توان یک راه‌حل سیاستی یکسان برای هر دو فضا تجویز کرد.

قاسمی دیجیتالی‌شدن بازار را نوعی «تخریب خلاق» در معماری بازار توصیف کرد که به‌طور طبیعی برندگان و بازندگانی دارد. با این حال، سیاست‌گذار باید شرایطی ایجاد کند که فعال اقتصادی فقط با ریسک بازار مواجه باشد، نه اینکه هم‌زمان ریسک تصمیم‌های ناگهانی، تعدد نهادهای ناظر و تغییر مستمر قواعد را نیز تحمل کند.

اعتماد نهادی، شرط رشد بازار رسمی است

دبیر هیات مقررات‌زدایی «اعتماد نهادی» را یکی از پیش‌نیازهای رشد اقتصاد دیجیتال دانست. به گفته او، در اقتصاد سنتی، شناخت مستقیم فروشنده یا اعتبار شخصی مبنای اعتماد است، اما در اقتصاد دیجیتال، برند، مجوز، نمادها و سازوکارهای رسمی باید این نقش را ایفا کنند.

قاسمی توضیح داد: نوع کالا نیز در انتخاب کاربران میان بازار رسمی و غیررسمی موثر است. در کالاها و دارایی‌هایی مانند طلا و رمزارز که ریسک و عدم تقارن اطلاعاتی بالاتر است، کاربران بیشتر به پلتفرم‌های دارای برند و مجوز مراجعه می‌کنند. در مقابل، شبکه‌های اجتماعی برای فروشندگان خرد کالاهایی مانند پوشاک، مسیری ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر فراهم کرده‌اند.

او تاکید کرد: ایجاد اعتماد نهادی فقط وظیفه پلتفرم‌ها نیست و نهادهای ناظر نیز در آن مسئولیت دارند. اگر پلتفرم‌ها، سیاست‌گذاران و دیگر بازیگران بازار نتوانند این اعتماد را به‌صورت مشترک بسازند، رشد تجارت الکترونیکی محدود خواهد ماند.

پلتفرم‌ها به قواعد پایدار نیاز دارند

مسعود شاهمرادی، نایب‌رئیس کمیسیون ریتل‌تک انجمن و مدیرعامل خانومی، گفت: تجارت الکترونیکی ایران از کشف و عرضه کالا تا لجستیک و پرداخت، از اکوسیستمی کامل برخوردار است؛ با این حال، سهم پنج تا شش درصدی خرده‌فروشی آنلاین در ایران در مقایسه با میانگین جهانی ۲۲ تا ۲۳ درصد، از وجود شکافی جدی خبر می‌دهد.

او مهم‌ترین عامل این شکاف را اعتماد دانست؛ اعتمادی که فقط به رابطه پلتفرم و مشتری محدود نمی‌شود و سرمایه‌گذار، نیروی انسانی و سایر بازیگران بازار را نیز در بر می‌گیرد. به گفته شاه‌مرادی، افزایش عدم قطعیت در اقتصاد، سرمایه‌گذاری و تصمیم‌گیری برای توسعه کسب‌وکار را دشوار کرده است.

مدیرعامل خانومی تاکید کرد: فعالان تجارت الکترونیکی مخالف قانون‌گذاری نیستند، اما قانون باید پایدار، پیش‌بینی‌پذیر و برای همه شکل‌های تجارت یکسان باشد. تفاوت مقررات میان تجارت سنتی، تجارت اجتماعی و پلتفرم‌های رسمی، امتیازهایی پنهان برای بخشی از بازار ایجاد کرده و رشد بخش رسمی را دشوارتر ساخته است.

شاهمرادی تجارت اجتماعی را به‌خودی‌خود پدیده‌ای نادرست ندانست و آن را برای فروشندگان خرد و کم‌سرمایه مفید ارزیابی کرد. با این حال، به گفته او، سهم حدود ۵۰ درصدی تجارت اجتماعی از بازار آنلاین ایران، در شرایطی که این سهم در جهان حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد است، نشان می‌دهد تجارت الکترونیکی رسمی نتوانسته جایگاه متناسب خود را به دست آورد.

شفافیت پلتفرم‌ها به نقطه‌ضعف تبدیل شده است

شاهمرادی بخشی از مشکل را به نحوه اجرای قوانینی مانند قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز مرتبط دانست. به گفته او، برخی کالاها در بازار فیزیکی به‌راحتی عرضه می‌شوند، اما پلتفرم‌ها به دلیل شفافیت و قابلیت رصد، برای عرضه همان کالاها با سخت‌گیری و محدودیت بیشتری روبه‌رو هستند.

او بازار عطر و ادکلن خارجی را نمونه‌ای از این وضعیت دانست و گفت: گاهی گروهی از کالاها به‌طور کلی قاچاق اعلام می‌شوند، اما عرضه آنها در مغازه‌های مختلف ادامه دارد. در مقابل، همان کالاها به‌محض عرضه روی پلتفرم، در معرض محدودیت قرار می‌گیرند.

به اعتقاد شاهمرادی، بخش رسمی نباید به دلیل شفافیت به محل آزمون‌وخطای قوانین ناکارآمد تبدیل شود. نمونه‌هایی از این وضعیت در حوزه‌های غذا، دارو، گردشگری و مقررات فرهنگی نیز دیده می‌شود؛ فعالیت‌هایی که ممکن است در بازار غیررسمی نادیده گرفته شوند، اما پلتفرم‌ها برای انجام آنها با موانع جدی مواجه‌اند.

سهم آنلاین می‌تواند در پنج سال به ۱۲ درصد برسد

نیما قاضی پیش‌بینی کرد: اگر بخشی از عدم قطعیت‌های موجود کاهش یابد و زمین بازی برای همه فعالان یکسان شود، سهم خرده‌فروشی آنلاین از کل بازار خرده‌فروشی کشور می‌تواند طی پنج سال آینده به حدود ۱۱ تا ۱۲ درصد برسد.

او تاکید کرد: رسیدن به میانگین جهانی در این بازه به تغییرات جدی‌تری نیاز دارد؛ با این حال، عقب‌ماندگی فعلی می‌تواند به فرصتی برای سرمایه‌گذاری تبدیل شود، مشروط بر اینکه رشد بازار خودکار فرض نشود و برای آن برنامه‌ریزی صورت گیرد.

به گفته رئیس هیات‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک تهران، پلتفرم‌ها باید برای افزایش اعتماد، بهبود تجربه خرید و ایجاد رابطه عمیق‌تر با مشتریان تلاش کنند. در مقابل، نهادهای ناظر و سیاست‌گذار نیز باید عدم قطعیت را کاهش دهند و قواعد یکسانی برای همه بازیگران بازار ایجاد کنند.

قاضی تاکید کرد شفافیت نباید به هزینه‌ای مضاعف برای پلتفرم‌ها تبدیل شود؛ زیرا کسب‌وکارهای رسمی هم‌اکنون نیز با کمبود سرمایه و هزینه‌های متعدد مواجه‌اند. به اعتقاد او، اکوسیستم تجارت الکترونیکی ایران با وجود همه محدودیت‌ها بالغ شده و همچنان ظرفیت قابل‌توجهی برای رشد و سرمایه‌گذاری دارد.

محسن دلیلی دبیر نشست و دبیر کمیته روابط عمومی انجمن  با استناد به گزارش تجارت الکترونیکی ایران در سال ۱۴۰۳ گفت: سهم خرده‌فروشی آنلاین از کل بازار خرده‌فروشی کشور به حدود ۵.۶ درصد رسیده است؛ در حالی که این نسبت در سال ۱۳۹۷ حدود ۲.۳ درصد بود.

براساس این گزارش، ارزش تجارت اجتماعی که بخش عمده آن در اینستاگرام شکل می‌گیرد، حدود ۸۹ همت برآورد شده است. ارزش معاملات پلتفرم‌های رسمی نیز به حدود ۸۹.۵ همت می‌رسد؛ بنابراین، دو بازار رسمی و غیررسمی اکنون تقریباً هم‌اندازه‌اند.

در تجارت اجتماعی، پوشاک با حدود ۲۴ همت بیشترین سهم را در اختیار دارد. چهار گروه پوشاک، لوازم آرایشی و بهداشتی، خانه و آشپزخانه و محصولات هنری و تزئینی در مجموع حدود ۶۵ درصد این بازار را تشکیل می‌دهند. در مقابل، موبایل با سهمی نزدیک به ۲۴ درصد، یکی از مهم‌ترین گروه‌های کالایی در پلتفرم‌های رسمی است