بانک‌ها از فروشنده پول به معمار جریان اعتبار تبدیل می‌شوند

به گزارش پیوست، فعالان صنعت بانکداری و بازار سرمایه در پنل «راهکارهای نوین مالی برای بنگاه‌های اقتصادی» در دومین روز نمایشگاه الکامپ ۱۴۰۵، معماری فعلی تأمین مالی را یکی از موانع دسترسی بنگاه‌ها به منابع مالی دانستند و بر حرکت به سمت تأمین مالی معامله‌محور تاکید کردند. گفته شده است در این مدل، اعتبارسنجی داده‌محور، همکاری بانک‌ها با پلتفرم‌های دیجیتال و اتصال بازار پول و سرمایه می‌تواند منابع محدود را هدفمندتر در زنجیره تولید و تجارت به جریان بیندازد.

 تأمین مالی مسئله اصلی نیست، معماری آن مسئله است

صادق سپندارند، مدیرعامل بانکداری خرد و کسب‌وکارهای کوچک بانک ملی گفت: بنگاه اقتصادی آینده الزاما یک استارت‌آپ دیجیتال نیست، بلکه می‌تواند همان تولیدکننده یا فروشنده سنتی باشد که در شرایطی تازه با چالش‌های جدید فعالیت می‌کند. سپندارند همچنین افزود: بسیاری از ابزارهای تأمین مالی از گذشته وجود داشته‌اند و مسئله اصلی، کمبود ابزار نیست؛ بلکه «معماری تأمین مالی» است.

سپندارند با اشاره به رشد تسهیلات بانکی و همزمانی آن با افزایش تورم گفت: افزایش تسهیلات الزاما به رشد بنگاه‌ها منجر نشده و بخش عمده منابع بانکی صرف سرمایه در گردش و ادامه حیات کسب‌وکارها می‌شود. به اعتقاد او، این وضعیت نشان می‌دهد تأمین مالی باید از یک ابزار برای بقا به ابزاری برای رشد و تحول بنگاه تبدیل شود.

 کسب‌وکارهای کوچک باید در داده دیده شوند

حسین نوذری، مدیرعامل مجموعه کسبی‌فای، گفت: در تأمین مالی، در بسیاری از موارد تنها شکل یک سرویس قدیمی تغییر کرده است؛ در حالی که مفهوم تأمین مالی واقعی هنوز در ذهن نهاد مالی و صاحب کسب‌وکار شکل نگرفته است. به گفته نوذری، کسب‌وکار به‌ویژه در زنجیره تأمین، نیاز دارد  که بخش‌های پنهان فعالیتش دیده شود. مدیرعامل مجموعه کسبی فای میان اعتبارسنجی صاحب کسب‌وکار و اعتبارسنجی خود کسب‌وکار تفاوت قائل شد و گفت: برای ارزیابی یک بنگاه باید داده‌های مربوط به تراکنش، انبارداری، حسابداری، تعداد مشتریان و رفتار کارکنان در کنار یکدیگر قرار گیرد.

حسین نوذری همچنین افزود: داده‌هایی وجود دارد که حتی صاحب کسب‌وکار نیز از آنها استفاده نمی‌کند، اما می‌توان آنها را به اطلاعاتی قابل‌تحلیل تبدیل کرد تا مشخص شود آیا کسب‌وکار واقعا به وام نیاز دارد یا نه. به گفته نوذری، گاهی دریافت تسهیلات و باقی ‌ماندن پول در حساب، به‌دلیل هزینه بهره، معنای اقتصادی ندارد.

نوذری عنوان کرد: این رویکرد به‌ویژه برای کوچک‌ترین اجزای زنجیره اهمیت دارد؛ زیرا تعداد زیادی از کسب‌وکارهای خرد، با وجود فعالیت واقعی، در اعتبارسنجی سنتی دیده نمی‌شوند. او تأکید کرد اگر اعتبارسنجی بر مبنای داده‌های واقعی انجام شود، امکان تشخیص نیاز مالی و توان بازپرداخت بنگاه‌ها دقیق‌تر خواهد شد.

نرخ تأمین مالی از فضای اقتصاد جدا نیست

مهدی گودرزی، نایب‌رئیس هی‌ت‌مدیره کارگزاری آگاه در رابطه با تاثیر تأمین مالی گفت: این موضوع زمانی معنا پیدا می‌کند که سرمایه‌گذار حاضر باشد منابع خود را در اختیار یک کسب‌وکار قرار دهد و در مقابل، بازده و زمان بازگشت سرمایه برای او روشن باشد.

گودرزی تأکید کرد که نمی‌توان درباره تأمین مالی، بدون درنظرگرفتن فضای عمومی اقتصاد ایران صحبت کرد. به گفته گودرزی، در سال‌های گذشته اقدام مؤثری برای کاهش نرخ تأمین مالی کسب‌وکارهای کوچک و بزرگ انجام نشده و حتی تأمین مالی شرکت‌های بزرگ نیز دشوار است.

گودرزی همچنین گفت: کسب‌وکارها معمولا به دنبال دریافت سریع و ارزان پول‌اند، اما بخش دیگر ماجرا، سرمایه‌گذارانی هستند که می‌خواهند بدانند منابعشان در چه کسب‌وکاری قرار می‌گیرد، چه بازدهی دارد و چگونه بازمی‌گردد. بنابراین، کسب‌وکارها نیز باید برای جلب سرمایه، شفافیت، رتبه اعتباری و سازوکار بازپرداخت، خود را تقویت کنند.

او ترکیب نهادهای مالی را یکی از ضرورت‌های تحول تأمین مالی دانست و گفت: بانک، بازار سرمایه و پلتفرم‌های دیجیتال، هرکدام بخشی از این فرآیند را بر عهده دارند. به عقیده گودرزی، همکاری این نهادها می‌تواند ابزارهای متنوع‌تری برای تأمین مالی ایجاد کند.

گودرزی درباره نقش پلتفرم‌ها گفت: پلتفرمی‌ شدن می‌تواند سرعت دسترسی مردم و بنگاه‌ها به تأمین مالی را افزایش دهد، اما تا زمانی که اعتماد و نظارت وجود نداشته باشد، ورود فعالیت‌های مالی به فضای دیجیتال لزوما به کاهش نرخ تأمین مالی منجر نمی‌شود.

معماری تأمین مالی از منابع‌محوری به معامله‌محوری می‌رود

در ادامه، مهدی گودرزی، نایب رئیس هیات مدیره کارگزاری آگاه توضیح داد که در مدل‌های جدید، تنها اعتبارسنجی یک شرکت کوچک کافی نیست و باید اعتبار بنگاه بزرگ‌تری که آن شرکت با آن معامله می‌کند نیز در ارزیابی لحاظ شود. به گفته او، اکوسیستم معامله باید در تصمیم تأمین مالی دیده شود.

او با اشاره به تجربه خود از مراجعه یک شرکت تولیدی به بانک گفت: بانک به جای تمرکز صرف بر میزان منابع، باید زنجیره معاملات شرکت را شناسایی کند؛ اینکه شرکت چقدر می‌فروشد، به چه میزان سرمایه در گردش نیاز دارد و جریان تأمین آن چگونه است.

مهدی گودرزی تأکید کرد که زیرساخت و معماری تأمین مالی در حال تغییر است و مدل فایننس نیز باید از منابع‌محوری به معامله‌محوری حرکت کند. در این مدل، تأمین مالی در نقطه تجارت و در دل زنجیره تأمین قرار می‌گیرد.

به گفته نایب رئیس هیات مدیره کارگزاری آگاه، این تغییر سه نتیجه مهم دارد. این تغییرات بدین صورت است که اعتبارسنجی از حالت وثیقه‌محور به داده‌محور تبدیل می‌شود، پلتفرم‌ها تأمین مالی را به نقطه معامله نزدیک می‌کند و منابع محدود می‌تواند به‌صورت زنجیره‌ای و هدفمند در اقتصاد جریان پیدا کند.

 اقتصاد دیجیتال فقط به پلتفرم‌ها محدود نمی‌شود

محمد مظاهری، رئیس هیا‌ت ‌مدیره شرکت باروک، گفت: برخلاف پیش‌بینی‌های اولیه، اقتصاد دیجیتال به چند پلتفرم محدود نشده و قرار نیست تمام کسب‌وکارهای فیزیکی از بین بروند. به گفته او، حتی شرکت‌هایی مانند آمازون نیز در کنار فعالیت دیجیتال، به سمت فروشگاه‌های فیزیکی حرکت کرده‌اند.

مظاهری توضیح داد که آنچه در حال شکل‌گیری است، پذیرش تدریجی ابزارهای دیجیتال از سوی کسب‌وکارهای سنتی است. این پذیرش از داده، تأمین مالی، لجستیک، اتصال لجستیک به صندوق‌های فروشگاهی و فاکتورینگ آغاز می‌شود. مظاهری، رئیس هیات مدیره شرکت باروک همچنین گفت: کسب‌وکارهای آنلاین، سطح انتظار مشتری را در زمینه پشتیبانی و کیفیت خدمت افزایش داده‌اند و کسب‌وکارهای آفلاین نیز باید خود را با این سطح انتظار هماهنگ کنند. به باور او، آینده در اتصال فضای آنلاین و آفلاین شکل می‌گیرد، نه در حذف یکی از آنها.

او تأکید کرد که خدمات دیجیتال زمانی پایدار می‌شود که ارزش واقعی ایجاد کنند. به گفته مظاهری، بسیاری از خدمات با تبلیغات گسترده عرضه می‌شود اما چون ارزش پایدار برای کسب‌وکار ایجاد نمی‌کند، ماندگار نیستند..

مظاهری در ادامه عنوان کرد: کسب‌وکارهای کوچک معمولا نیروی مالی یا حسابدار حرفه‌ای ندارند و به ابزارهایی نیاز دارند که گزارش‌های مالی ساده و معنادار در اختیارشان بگذارد. برای مثال، صاحب یک فروشگاه باید بتواند بفهمد فروش نقدی و فروش قسطی چه اثری بر سود او داشته و هزینه استفاده از پلتفرم چه میزان بوده است.

به گفته رئیس هیات مدیره شرکت باروک، ابزار تأمین مالی باید حتی بتواند به کسب‌وکار بگوید در چه زمانی نباید برای خرید کالایی خاص وام بگیرد؛ زیرا داده‌های فروش سال‌های گذشته نشان می‌دهد آن کالا در فصل موردنظر بازار مناسبی ندارد.

مظاهری تأکید کرد که کسب‌وکارهای سنتی، برخلاف تصور، درک شهودی خوبی از بازار و ارزش واقعی دارند. بنابراین اگر محصول دیجیتال ساده، قابل‌استفاده و متناسب با نیاز آنها طراحی شود، پذیرش آن امکان‌پذیرست. او گفت: تجربه باروک نشان داده است که در صورت ایجاد ارزش واقعی، می‌توان تعداد زیادی از کسب‌وکارهای صنفی را وارد این فرآیند کرد.

 بانک‌ها باید معمار جریان اعتبار شوند

سپندارند، مدیرعامل بانکداری خرد و کسب‌وکارهای کوچک بانک ملی در ادامه گفت: بانک‌ها در آینده از فروشنده پول به «معمار جریان اعتبار» تبدیل می‌شوند؛ یعنی باید مشخص کنند چه پولی، در چه زمانی، از چه مسیری، برای چه مدتی و در کجا در اختیار مشتری قرار یگیرد.

صادق سپندارند گفت: منابع این جریان الزاما فقط از بانک تأمین نمی‌شود و برای پاسخ‌گویی نیاز به بنگاه‌ها، هماهنگی میان بازار پول، بازار سرمایه، بیمه و صندوق‌های مختلف ضروری است. به گفته سپندارند، بانک می‌تواند با استفاده از ظرفیت و توانایی خود، این منابع را هماهنگ و ریسک را میان آنها تقسیم کند.

او همچنین افزود: در این مدل، وثیقه‌محوری دیگر نخستین ابزار اعتبارسنجی نخواهد بود و احتمالا به آخرین لایه دفاعی تبدیل می‌شود. پیش از آن، اعتبارسنجی‌های مبتنی بر داده باید توان بازپرداخت و وضعیت واقعی کسب‌وکار را مشخص کند.

سپندارند با اشاره به تجربه بانک ملی گفت: این بانک با بیش از ۲۰ لندتک وارد تعامل شده و بانک‌ها در حوزه‌هایی مانند خرید خودرو و تأمین مالی خرد، به سمت همکاری با پلتفرم‌ها حرکت کرده‌اند. به گفته او، برخی بانک‌ها خود شبکه پذیرندگان را ایجاد کرده‌اند و برخی دیگر از مسیر تعامل با پلتفرم‌ها، نقش معماری تأمین مالی را بر عهده گرفته‌اند.

مدیرعامل بانکداری خرد و کسب‌وکارهای کوچک بانک ملی تأکید کرد که تأمین مالی تولیدکننده به‌تنهایی کافی نیست و باید سمت تقاضا نیز تحریک شود. در این زنجیره، لندتک‌ها و پلتفرم‌ها می‌توانند تأمین مالی مشتری نهایی را انجام دهند و سپس منابع به تولیدکننده برسد.

سپندارند در پایان گفت: بانک‌ها تا حد ابزار برای ورود به معماری جدید تأمین مالی آمادگی دارند، اما تحقق این تغییر به تحول فکری در نظام بانکی و هماهنگی با بازار سرمایه، صنعت بیمه و سایر بازارهای مالی وابسته است.

اعتبارسنجی بدون شفافیت ممکن نیست

مهدی گودرزی، نایب رئیس هیات ‌مدیره کارگزاری آگاه گفت: ورود فناوری‌های دیجیتال، تأمین‌کنندگان سنتی مالی را نیز به تغییر وادار کرده است. به گفته او، بانک در بسیاری از کشورهای دنیا با اعتبار شناخته می‌شود، اما در ایران هنوز بیشتر با وثیقه تعریف می‌شود که این پارادایم باید تغییر کند.

او پیشنهاد کرد که دارایی‌های مالی مانند بیمه‌نامه عمر و واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری نیز در کنار دارایی‌های فیزیکی، باید امکان وثیقه ‌شدن را داشته باشد. به باور گودرزی، چنین اقدامی می‌تواند دسترسی مردم و کسب‌وکارها به تأمین مالی را افزایش دهد. گودرزی اعتبارسنجی را عاملی برای کاهش هزینه تأمین مالی دانست، اما گفت: اعتبارسنجی زمانی کارآمد است که کسب‌وکارها برای شفافیت خود هزینه اضافی نپردازند و حاضر باشند داده‌های واقعی فعالیتشان را در اختیار نهادهای رتبه‌بندی قرار دهند.

او تأکید کرد که کسب‌وکار کوچک دیگر نمی‌تواند با حسابداری غیرشفاف و اطلاعات ناقص انتظار دریافت منابع ارزان را داشته باشد. سرمایه‌گذار باید بداند آن کسب‌وکار با چه شرکت‌هایی کار می‌کند، گردش مالی‌اش چقدر است و ریسک فعالیتش در چه سطحی قرار دارد.

گودرزی همچنین نقش هوش مصنوعی را در اعتبارسنجی و امتیازدهی مهم دانست و گفت این فناوری می‌تواند تحلیل داده و فرآیند رتبه‌بندی را سریع‌تر کند. او افزود رتبه‌بندی سنتی ممکن است چندین ماه زمان ببرد و برای کسب‌وکارهای کوچک کارآمد نباشد، اما دیجیتالی‌شدن می‌تواند سرعت این فرآیند را افزایش دهد.

نایب رئیس هیات ‌مدیره کارگزاری آگاه تغییر قوانین و مقررات را پیش‌شرط توسعه ابزارهای نوین تأمین مالی دانست و گفت: مدیران بانک‌ها باید بدانند در چه محیط قانونی فعالیت می‌کنند. به گفته گودرزی، بازی بدون قاعده مقیاس‌پذیر نیست و ابزارهایی مانند تأمین مالی مبتنی بر دارایی، توکنایز کردن و مدل‌های جدید سرمایه‌گذاری، به پشتوانه مقرراتی نیاز دارند.

 تأمین مالی باید از سود ثابت به سرمایه‌گذاری تغییر کند

گودرزی، نایب رئیس هیات ‌مدیره کارگزاری آگاه فرهنگ سرمایه‌گذاری را یکی دیگر از موانع توسعه تأمین مالی دانست. به گفته او، بخش بزرگی از منابع مردم همچنان در بانک‌ها و صندوق‌های با درآمد ثابت قرار دارد و بسیاری از سرمایه‌گذاران حاضر نیستند بخشی از منابع خود را در کسب‌وکارهای جدید و سودده سرمایه‌گذاری کنند.

او تأکید کرد که برای تحول نظام تأمین مالی، بخشی از جامعه باید از دریافت سود ثابت فاصله بگیرند و به سرمایه‌گذاری بلندمدت در کسب‌وکارهای سودده فکر کنند. به باور گودرزی، بانک‌ها نیز باید با شرکت‌های اقتصاد دیجیتال همکاری بیشتری داشته باشند و در حوزه‌هایی مانند اعتبارسنجی، امتیازدهی و حاکمیت شرکتی، به شکل تازه‌ای عمل کنند.

مهدی گودرزی گفت: رتبه‌بندی اعتباری چندماهه برای بسیاری از کسب‌وکارهای جدید کارآمد نیست و باید مدل‌های سریع‌تر و داده‌محورتری برای آنها ایجاد شود. در عین حال، شرکت‌های بزرگ و باسابقه همچنان می‌توانند با شیوه‌های سنتی‌تر تأمین مالی کنند.

 تأمین مالی زنجیره‌ای پول را به نقطه معامله می‌برد

محمد مظاهری، رئیس هیات مدیره شرکت باروک با اشاره به فعالیت باروک گفت: در این پلتفرم، از مجموع ۲۱ همت معامله اعتباری، حدود ۵ همت به تأمین مالی اختصاص یافته است. او با تفکیک معامله اعتباری از تأمین مالی گفت: منابع باید زمانی وارد معامله شود که واقعا به آن نیاز است؛ زیرا در غیر این صورت، پول محدود و گران اقتصاد به شکل ناکارآمدی در گردش خواهد بود.

مظاهری تأکید کرد که تأمین مالی زنجیره‌ای می‌تواند با قرار دادن اسناد تجاری در مرکز معامله، از چندباره‌ شدن دریافت تسهیلات جلوگیری کند. به گفته رئیس هیات مدیره شرکت باروک، در این مدل به جای آنکه هر بنگاه به‌صورت جداگانه برای دریافت وام اقدام کند، زنجیره خرید و فروش و نیاز سرمایه در گردش آن بررسی می‌شود.

او همچنین گفت: فین‌تک‌ها موجودیت‌هایی ترکیبی‌اند که هم در ضلع تجارت و هم در ضلع تأمین مالی فعالیت می‌کنند. به باور مظاهری، تأمین مالی زنجیره‌ای زمانی معنا پیدا می‌کند که در دل تجارت و متناسب با تجربه کاربری بنگاه طراحی شود، نه اینکه به‌عنوان یک سرویس جداگانه از بیرون به کسب‌وکار تحمیل شود.

محمد مظاهری توضیح داد که در این مدل، مدیر مالی یک شرکت می‌تواند در لحظه نیاز، سند تجاری خود را ارائه و آن را نقد کند. تأمین‌کننده منابع نیز می‌تواند از بازار پول، بازار سرمایه، برات یا اوراق گام استفاده کند. مظاهری گفت: باروک با شبکه‌سازی میان کسب‌وکارهای کوچک و بزرگ، تلاش می‌کند زنجیره معاملات را به یکدیگر متصل کند. در این مدل، اعتبار، میزان معامله و جایگاه هر بنگاه در زنجیره مشخص می‌کند منابع در کدام نقطه باید تزریق شود.

رئیس هیات مدیره شرکت باروک گفت: بانک‌ها باید نقش‌های جدید خود را بپذیرند. به گفته او، بانک لزوما سازنده بازار نیست، اما می‌تواند در اعتباردهی، تضمین و تأمین مالی بازارهایی که پلتفرم‌ها ایجاد می‌کنند، نقش داشته باشد.

مظاهری تأکید کرد که استفاده از برند بانک در این فرآیند، اعتماد معامله را افزایش می‌دهد و می‌تواند جایگزین چک یا ابزارهای سنتی ضمانت شود. در چنین مدلی، اعتبار باید از یک محصول منفصل بانکی به خدمتی هوشمند، متصل به معامله و درون‌زنجیره‌ای تبدیل شود.