کیف پول ایران؛ مسیری که ۱۶ سال طول کشید

به گزارش پیوست، حدود ۹۵ درصد تراکنش‌های شبکه کارتی کشور کمتر از یک میلیون تومان و ۹۰ درصد آنها کمتر از ۵۰۰ هزار تومان است. با وجود خرد بودن این پرداخت‌ها، همه آنها به‌صورت آنلاین از شاپرک عبور می‌کنند و برای تراکنش‌های زیر یک میلیون تومان نیز کارمزد ثابت هزار و ۱۰۰ تومانی در نظر گرفته شده است. بانک مرکزی امیدوار است با انتقال بخشی از این تراکنش‌ها به کیف پول، از بار شبکه کارتی و هزینه پردازش پرداخت‌های خرد کم کند.

۹۰ میلیون کیف پول از پیش ساخته شده

در مدل طراحی‌شده برای کیف پول ایران، کاربران برای افتتاح کیف پول نیازی به مراجعه به بانک ندارند. آنها می‌توانند با شماره‌گیری کد دستوری #۹۸* از سیم‌کارتی که به نام خودشان است، کیف پول را مشاهده و فعال کنند. شارژ کیف پول و انتقال وجه از یک کیف به کیف دیگر نیز از همین مسیر امکان‌پذیر خواهد بود.

حمیدرضا نوروزی، مدیر اداره نظارت بر نظام‌های پرداخت بانک مرکزی، اعلام کرده تاکنون حدود ۹۰ میلیون کیف پول برای ایرانیان ایجاد شده است؛ عددی که تقریباً تمام دارندگان حساب بانکی کشور را پوشش می‌دهد. به گفته او، برای عملیاتی شدن این کیف پول‌ها باید شماره تلفن همراهی که به نام فرد ثبت شده به کد ملی او متصل شود.

یکی از تفاوت‌های اصلی این شیوه با کارت‌به‌کارت، اطلاعات مورد نیاز برای انتقال پول است. در این مدل نیازی به وارد کردن شماره کارت یا شماره حساب نیست و داشتن شماره تلفن همراه طرف مقابل برای انتقال کیف‌به‌کیف کافی است. این انتقال نیز قرار است برای کاربر بدون کارمزد باشد.

سقف موجودی هر کیف پول پنج میلیون تومان تعیین شده و امکان واریز و برداشت از حساب‌های بانکی مختلف نیز وجود دارد.

اتصال به کیف پول‌های تجاری

کیف پول ایران قرار نیست مستقل از کیف پول‌های موجود در بازار فعالیت کند. طبق برنامه اعلام‌شده، این زیرساخت به کیف پول‌های تجاری متصل خواهد شد تا کاربران بتوانند موجودی خود را در شبکه پذیرندگان آنها نیز خرج کنند.

اوانو، تارا، اسنپ‌پی، تاپ‌آپ، روبیکا، نیوبیت و جیبیت از جمله کیف پول‌هایی هستند که نام آنها برای اتصال به این شبکه مطرح شده است. روی کاغذ، چنین اتصالی می‌تواند یکی از مشکلات قدیمی کیف پول‌های کشور، یعنی محدود بودن هر کیف پول به شبکه پذیرندگی خود را کاهش دهد و امکان استفاده گسترده‌تر از موجودی کیف پول را فراهم کند.

با این حال، هنوز نمی‌توان درباره عملکرد این مدل قضاوت کرد. مشخص شدن نحوه تعامل کیف پول‌های تجاری با زیرساخت بانک مرکزی، انتقال موجودی میان کیف پول‌ها، تسویه وجوه و تجربه کاربر، به اجرای کامل طرح وابسته است. به‌خصوص اینکه اتصال چند کیف پول با مدل‌های کسب‌وکار و شبکه‌های پذیرندگی متفاوت، لزوماً به معنای شکل‌گیری یک شبکه یکپارچه نیست.

بنابراین آنچه فعلاً درباره اتصال کیف پول‌های تجاری به «کیف پول ایران» وجود دارد، بیشتر تصویر معماری مدنظر بانک مرکزی است. اینکه این اتصال در عمل تا چه اندازه یکپارچه خواهد بود و آیا کاربر واقعاً می‌تواند بدون مواجه شدن با محدودیت‌های هر کیف پول، از موجودی خود در شبکه‌های مختلف استفاده کند، پس از عملیاتی شدن کامل طرح مشخص خواهد شد.

ایده‌ای که از سال ۸۹ روی میز بود

هرچند کیف پول ایران حالا به‌عنوان طرح جدید بانک مرکزی معرفی شده، ایده پرداخت خرد با تلفن همراه سابقه‌ای طولانی در کشور دارد. یکی از نخستین نمونه‌های جدی آن به آبان ۱۳۸۹ و رونمایی از «جیرینگ» در نمایشگاه تلکام برمی‌گردد؛ سرویسی که با کد دستوری ستاره ۱۲۳ مربع راه‌اندازی شد.

ورود اپراتور تلفن همراه به حوزه پرداخت همان زمان با واکنش بانک مرکزی روبه‌رو شد. بانک مرکزی ارائه خدمات پولی و تسویه را حوزه‌ای تحت نظارت خود می‌دانست و معتقد بود اپراتورها با راه‌اندازی کیف پول وارد حوزه پولی و بانکی شده‌اند. در مقابل، اپراتورها می‌خواستند از زیرساخت موبایل و دسترسی مستقیم خود به مشترکان برای توسعه پرداخت‌های خرد استفاده کنند.

از همان زمان، تعیین نقش بانک‌ها و اپراتورها در کیف پول موبایلی به یکی از مسائل میان دو صنعت تبدیل شد. در سال‌های بعد مدل‌های مختلفی برای همکاری شبکه بانکی و اپراتورها مطرح شد، اما هیچ‌کدام نتوانست کیف پول موبایلی را به یکی از ابزارهای اصلی پرداخت روزمره تبدیل کند.

یکی از گزینه‌های مورد بررسی، استفاده از «سکیور المنت» (Secure Element) گوشی‌های تلفن همراه بود؛ راهکاری که به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم امکان پیاده‌سازی گسترده آن در ایران فراهم نشد. گزینه دیگر، قرار دادن کیف پول روی سیم‌کارت و استفاده از ظرفیت اپراتورها بود که آن هم در نهایت به نتیجه نرسید.

بانک مرکزی نیز در مقاطع مختلف استفاده از کدهای دستوری را از نظر امنیتی محل ایراد می‌دانست. با این حال، پس از سال‌ها بررسی گزینه‌های مختلف، اکنون یکی از مسیرهای اصلی فعال‌سازی «کیف پول ایران» همان بستری است که نخستین تجربه‌های کیف پول موبایلی کشور نیز بر پایه آن شکل گرفته بود.

۹۰ میلیون کیف پول، چند میلیون کاربر؟

هدف اصلی بانک مرکزی از راه‌اندازی این طرح، تغییر مسیر بخشی از تراکنش‌هایی است که امروز از شبکه کارتی عبور می‌کنند. وقتی ۹۰ درصد تراکنش‌های این شبکه کمتر از ۵۰۰ هزار تومان است، انتقال حتی بخشی از آنها به کیف پول می‌تواند تعداد تراکنش‌های آنلاین شبکه بانکی را کاهش دهد.

اما تجربه کیف پول‌های مختلف در سال‌های گذشته نشان داده ایجاد کیف پول به‌تنهایی به معنای تغییر رفتار پرداخت کاربران نیست. کاربری که سال‌هاست برای خریدهای روزمره از کارت بانکی استفاده می‌کند باید دلیلی برای انتقال پول به کیف و پرداخت از آن داشته باشد. حذف کارمزد انتقال وجه، استفاده از شماره تلفن همراه به جای شماره کارت و اتصال کیف پول‌های مختلف به یکدیگر، مزیت‌هایی هستند که بانک مرکزی برای این تغییر رفتار روی آنها حساب کرده است.

موفقیت کیف پول ایران در نهایت نه با تعداد کیف پول‌های ایجادشده، بلکه با تعداد کیف پول‌های فعال و سهمی که از پرداخت‌های خرد می‌گیرند سنجیده خواهد شد. بانک مرکزی پس از نزدیک به ۱۶ سال به مدلی برای کیف پول موبایلی رسیده و برای ۹۰ میلیون ایرانی کیف پول ساخته است؛ حالا باید دید چه تعداد از این کیف پول‌ها واقعاً استفاده می‌شوند و چه میزان از تراکنش‌های خرد را از شبکه کارت خارج می‌کنند.