چتر بزرگ دولت بر سر اقتصاد خلاق یک هفته پس از اختتامیه؛ اولین رویداد ملی صنایع خلاق چطور گذشت؟

به گزارش پیوست، رویداد ملی صنایع خلاق یا «مانوین» که از ماه‌های ابتدایی سال به یکی از برنامه‌های اصلی متولیان دولتی، به‌ویژه معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری تبدیل شده بود و مسئولان برای برگزاری آن جلسات متعددی برگزار کردند، سرانجام در مهرماه برگزار شد. اصفهان به دلیل پیشینه تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی خود، به‌عنوان میزبان نخستین دوره این رویداد انتخاب شد. هدف از برگزاری مانوین نیز ایجاد پیوند میان فعالان صنایع خلاق، سرمایه‌گذاران و بازارهای داخلی و خارجی عنوان شده بود.

طبق گفته برگزار کنندگان این رویداد، در مجموع حدود ۱۳۰ کسب‌وکار خلاق در هفت حوزه شامل محتوای تصویری، اسباب‌بازی، بازی‌های دیجیتال، خدمات تجاری‌سازی، صنایع دستی، محصولات فناوری‌های نوین آموزشی و یادگیری و همچنین کتب و نشریات در نمایشگاه حضور داشتند.

معاونت علمی که یکی از اصلی‌ترین متولیان رویداد ملی صنایع خلاق بود، تا قبل از برگزاری، جلساتی مداوم با دولت، بخش خصوصی و متولیان صنایع خلاق برگزار کرد تا از برگزاری هرچه بهتر و تاثیرگذارتر این رویداد اطمینان حاصل کند. در هر یک از این جلسات هم فرقی نمی‌کرد دولت حضور داشته باشد یا یک کسب‌وکار خلاق یا حتی یک سرمایه‌گذار، تمام بازیگران و ذی‌نفعان به هر صورت، نقدها و پیشنهادهای‌ خود را ارائه کرده و حمایت تام خود را نسبت به برگزاری این رویداد اعلام می‌کردند.

دولت؛ پررنگ‌تر از همیشه

پاییز امسال قرار است تر سالی باشد و باد و باران همه را با خود ببرد؛ این خلاصه اخبار ماه‌های اخیر است و همه از پدیده تر سالی می‌گویند. نمی‌دانیم در ماه‌های آینده قرار است با چه شرایطی مواجه شویم اما فعلا خبری از سرما و باد و باران نیست و اصفهان هم همچنان گرم و خشک و آلوده است. از مرکز شهر تا نمایشگاهی که برای صنایع خلاق در نظر گرفته شده در بهترین حالت نیم ساعت فاصله است و فضای بیرون از نمایشگاه تا چشم کار می‌کند بیابان است و کوه.

دیده و شناخته شدن اقتصاد خلاقی که بخش بزرگی از آن را بخش خصوصی تشکیل می‌دهد، از مهم‌ترین اهداف شکل‌گیری رویداد مانوین بود. تا جایی که معاونت علمی نیز پیش‌تر اعلام کرد که برای تحقق این هدف در نظر دارد، فضای نمایشگاهی را به‌صورت رایگان در اختیار شرکت‌های این حوزه قرار دهد و در تامین بخشی از هزینه‌های غرفه‌سازی نیز مشارکت کند.

نمایشگاه برای دیده شدن هرچه بیشتر صنایع خلاق شکل گرفت، اما با ورود اولیه به سالن اصلی اولین چیزی که به چشم می‌خورد غرفه‌های دولت است. معاونت‌های دولتی، دانشگاه‌ها و بنیادها بخش بزرگی از نمایشگاه را در اختیار دارند و زیر تابلوی بی‌انتهای‌شان میزهای کوچک‌تری چیده شده که هر کدام، با نمادی، اسم یا برند خود را نشان داده‌اند.

از معاونت علمی و معاونت زنان رئیس جمهوری گرفته تا دانشگاه آزاد، علم و فرهنگ، وزارت ارشاد و بنیاد بازی‌های رایانه‌ای، انیمیشن و… را می‌توان با نگاه اول در نمایشگاه دید، اما برای دیدن کسب‌وکارهای باید کمی چشم‌ها را ریزتر کرد و در جست‌وجو بود.

سید صادق پژمان، مدیرعامل موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر می‌گوید یکی از دلایلی که نمایشگاه در نگاه اول دولتی محور به نظر می‌رسد، این است که خود ذی‌نفعان هم بدانند هر بخش زیر مجموعه کدام نهاد قرار می‌گیرد.

به گفته پژمان صنایع خلاق شامل حدود ۱۳ رشته است و هر بخش در وزارت‌خانه‌ای مجزا قرار دارد، از همین رو انتظار می‌رود در سال‌های آینده اقتصاد خلاق به اندازه‌ای توسعه یابد که بتواند محور و ستون فقرات این نمایشگاه باشد.

او بر این باور است که صنایع خلاق در مرحله جنینی قرار دارد و در این باره‌ توضیح می‌دهد: امروزه تغییر پارادایمی در کشور درحال رخ دادن است و نمایشگاه، از این نظر که بتواند بستری برای ارتباط بازیگران و ذی‌نفعان فراهم کند، فرصت بسیار مناسبی است.

سید محمد حسین سجادی نیری، رئیس انجمن سرمایه‌گذاران خطر پذیر نیز از زاویه دیگری به موضوع می‌پردازد و بر این باور است که به اندازه‌ای نسبت به اقتصاد خلاق بی‌توجهی شده که این حوزه، مجبور است برای نشان دادن خود، دست به دامن رویدادها و ایونت‌های دولتی شود و زیر مجموعه آنها قرار گیرد.

سجادی نیری می‌گوید که مواردی مانند نبود قوانین مالکیت فکری، نداشتن ارزش اقتصادی، ناشناخته بودن این حوزه و نبود مکانیسم‌های تامین مالی در این حوزه باعث شده سرمایه‌گذاری کلانی در این حوزه صورت نگیرد.

کسب‌وکار خلاق را پیدا کنید

پیدا کردن کسب‌وکارهای خلاق در «مانوین» چندان ساده نیست. بخش زیادی از غرفه‌های مستقل به کسب‌وکارهای شناخته‌شده‌تر اختصاص دارد. باقی کسب‌وکارها را هم باید میان میزهایی پیدا کرد که زیر نام سازمان‌های دولتی چیده شده‌اند.

یکی از این میزها برای کسب‌وکاری در حوزه تصویرگری و انیمیشن است. فریده از آذربایجان شرقی به اصفهان آمده، اما ترجیح داده به‌جای برپایی غرفه‌ای مستقل، زیرمجموعه معاونت زنان ریاست‌جمهوری حضور داشته باشد. او می‌گوید تجربه حضور در نمایشگاه‌ها همیشه به نتیجه دلخواهشان منجر نمی‌شود و به همین دلیل، پذیرفتن ریسک هزینه‌های یک غرفه مستقل برایشان ساده نیست.

کمی آن‌طرف‌تر، مجید تجربه متفاوتی دارد. او که از کسب‌وکارهای مستقر در استان اصفهان است، برای غرفه خود مانیتورهای بزرگی در نظر گرفته و از تعداد قابل قبول بازدیدکنندگانش رضایت دارد. برخلاف فریده، به نظر می‌رسد توانسته است محصولات و دستاوردهایش را به شکل بهتری در معرض دید قرار دهد. در مانوین، فاصله میان این دو تجربه به‌خوبی دیده می‌شود. برای یکی هزینه حضور مستقل هنوز ریسک بزرگی است و برای دیگری، غرفه‌ای که بتواند محصول را درست معرفی کند، فرصتی برای جذب مخاطب است.

البته همه کسب‌وکارها هم حضور زیر چتر یک سازمان دولتی را به معنای قرار گرفتن در حاشیه نمی‌دانند. یکی از فعالان حوزه بازی‌های دیجیتال معتقد است قرار گرفتن میز یک کسب‌وکار در مجموعه غرفه‌های یک سازمان بزرگ می‌تواند توجه بیشتری جلب کند و به دنبال آن، مخاطبان بیشتری را به سمت محصول بکشاند. از این منظر، حضور در مانوین فرصتی برای شناخته شدن و شکل‌گیری همکاری‌هایی است که شاید بیرون از فضای نمایشگاه به‌سختی شکل بگیرند.

از دیده شدن تا دوام آوردن

برای کسب‌وکارهایی که با هزینه بالای تولید، محدودیت منابع مالی و بازار داخلی کوچک مواجه‌اند، حضور در نمایشگاه تنها بخشی از مسیر رشد است. حتی اگر کسب‌وکارها بتوانند در رویدادی مانند مانوین محصولات خود را معرفی کنند و با سرمایه‌گذاران یا دیگر فعالان این حوزه ارتباط بگیرند، هنوز مساله بزرگ‌تری باقی می‌ماند: این ارتباط‌ها تا چه اندازه به فروش، سرمایه‌گذاری و توسعه بازار منجر می‌شوند؟

گزارش اخیر مرکز پژوهش‌های مجلس درباره صنایع فرهنگی و خلاق نیز بر همین فاصله میان ظرفیت‌های این حوزه و امکان تبدیل آنها به ارزش اقتصادی تاکید دارد. در چنین شرایطی، توسعه بازارهای خارجی می‌تواند یکی از مسیرهای رشد صنایع خلاق باشد.

مرکز پژوهش‌های مجلس معتقد است تغییر تصویر ایران در افکار عمومی جهان، فرصتی برای گسترش صادرات محصولات فرهنگی و خلاق فراهم کرده است. با این حال، تحریم‌های بانکی، دشواری دسترسی به سکوهای بین‌المللی، مشکلات مربوط به مالکیت فکری و ضعف تجربه بازاریابی بین‌المللی همچنان مانع تبدیل این فرصت به درآمد واقعی برای کسب‌وکارها هستند.

همان‌طور که در مانوین، بخشی از کسب‌وکارها برای حضور مستقل با محدودیت مالی مواجه‌اند، توسعه فعالیت آنها در بازارهای داخلی و خارجی نیز به سازوکارهای پایدارتری برای تامین مالی، معرفی محصول و دسترسی به مشتری نیاز دارد. در بین نیز گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس تاکید می‌کند که نقش دولت باید تسهیل‌گر فعالیت کسب‌وکارهای خلاق باشد.

مانوین می‌تواند فرصتی برای گردهم آمدن بازیگران این حوزه و معرفی ظرفیت‌های آنها باشد، اما اهمیت چنین رویدادی در نهایت به اتفاقاتی بستگی دارد که بیرون از فضای نمایشگاه رخ می‌دهند. اگر ارتباط‌های شکل‌گرفته به همکاری‌های پایدار، افزایش فروش و دسترسی به بازارهای جدید منجر نشوند، دیده شدن صنایع خلاق همچنان به چند روز برگزاری رویداد محدود می‌ماند.

مدیرعامل موسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر نیز در این باره چنین می‌گوید: تاثیر نمایشگاه اقتصاد خلاق را می‌تواند حداقل بعد از یک تا ۲ هفته بعد از پایان رویداد بررسی و آن را به صورت عمیق تحلیل کرد.

بنابراین مساله اصلی این است که آیا مانوین می‌تواند از یک ویترین برای نمایش ظرفیت‌های اقتصاد خلاق، به بستری برای رشد واقعی کسب‌وکارهای آن تبدیل شود یا خیر.