آغاز اقتصاد تعمیر موبایل؛ سهم ویترین فروش موبایل به میز تعمیر رسید

به گزارش پیوست، اگر تا چند سال قبل چرخه طبیعی بازار موبایل ایران بر پایه خرید مدل‌های جدید شکل می‌گرفت، حالا کاربران بیشتر به تعمیر گوشی، خرید اقساطی، انتخاب مدل‌های اقتصادی و حتی استفاده از قطعات دست‌دوم و موبایل دست دوم روی آورده‌اند. بررسی بازار گارانتی و تعمیر موبایل نشان می‌دهد بحران‌هایی که ایرانی‌ها از سال ۱۴۰۴ در حال تجربه آن هستند یک جابه‌جایی آرام اما عمیق را پیش‌روی این بازار گذاشته است و تعویض جای خود را به نگه‌داشتن موبایل تا آخرین نفس‌ داده است.

بازار موبایل همیشه یکی از اولین بازارهایی بوده که به نوسان ارز، محدودیت‌های واردات و شوک‌های اقتصادی واکنش نشان می‌دهد. اما اتفاقات ماه‌های گذشته، از محدودیت‌های واردات و کاهش تخصیص ارز گرفته تا جنگ و قطعی اینترنت، فقط قیمت گوشی را بالا نبرده؛ بلکه منطق خرید مردم را نیز تغییر داده است. در این میان، اگرچه فروشندگان، شرکت‌های گارانتی و تعمیرکاران هر کدام بخش متفاوتی از زنجیره بازار را نمایندگی می‌کنند، اما روایت آنها در یک نقطه به هم می‌رسد: «مردم بیش از هر زمان دیگری تلاش می‌کنند عمر گوشی خود را افزایش دهند.»

تعمیر، خرید دست دوم، بیمه و قسط؛ ابعاد جدید بازار موبایل

شاید مهم‌ترین تغییری که در بازار رخ داده، تغییر نگاه مردم به خود گوشی باشد. سعید دولتی، قائم‌مقام مدیرعامل گوشی‌شاپ(زیرمجموعه گروه حصین)با این مقدمه می‌گوید: «فروش برندها و مدل‌هایی رشد کرده که در بازار دست‌دوم افت قیمت کمتری دارند. یعنی بخشی از خریداران حالا به گوشی به چشم یک سرمایه هم نگاه می‌کنند. در مقابل، کسانی که صرفا برای استفاده شخصی خرید می‌کنند، به سمت مدل‌های ارزان‌تر رفته‌اند. این تغییر رفتار را می‌توان در ترکیب فروش بازار نیز مشاهده کرد.  سهم گوشی‌های پایین‌رده نسبت به گذشته افزایش یافته و دیگر مانند گذشته مدل‌های میان‌رده و پرچمدار موتور اصلی بازار نیستند.»

اما تغییر فقط به انتخاب مدل ختم نمی‌شود. او از افزایش طول عمر چرخه تعویض گوشی نیز خبر می‌دهد؛ چرخه‌ای که به گفته او از حدود دو به ۳.۵ سال رسیده و اگر شرایط اقتصادی ادامه پیدا کند، احتمالا باز هم طولانی‌تر خواهد شد.

همین تغییر رفتار، بازار تعمیرات را نیز متحول کرده است. فاطمه سعدونی، مدیر گارانتی ویراسرویس(زیرمجموعه گروه حصین)، می‌گوید: «مراجعات تعمیر پس از خرداد ۱۴۰۴ افزایش پیدا کرده است؛ هرچند در روزهای ابتدایی بحران، بازار تعمیر نیز به دلیل توقف عرضه قطعات عملا متوقف شد. اما نکته حائز اهمیت تغییر نگاه مردم به تعمیرات سنگین است. قبلا اگر تعمیر به برد دستگاه می‌رسید یا گوشی‌های ضدآب باید باز می‌شدند، خیلی از مشتریان ترجیح می‌دادند گوشی را عوض کنند. اما امروز سعی می‌کنند به هر شکلی که شده همان گوشی را نگه دارند. هزینه خرید یک گوشی جدید آن‌قدر بالا رفته که حتی تعمیرات پیچیده نیز برای بسیاری از کاربران توجیه اقتصادی پیدا کرده است. بازار تعمیرات دیگر صرفا محل تعویض باتری یا صفحه‌نمایش نیست؛ بلکه تعمیر برد که زمانی آخرین گزینه محسوب می‌شد، امروز به انتخاب بسیاری از کاربران تبدیل شده است.»

بازار بدون برنده؛ فروش کمتر، تعمیر بیشتر

اگرچه افزایش مراجعات تعمیر ممکن است این تصور را ایجاد کند که تعمیرکاران برنده شرایط فعلی هستند، اما فعالان این بازار چنین برداشتی ندارند. سعدونی می‌گوید: «افزایش قیمت ابزارهای تعمیر، قطعات، تجهیزات و هزینه نیروی انسانی باعث شده شرکت‌های خدمات پس از فروش نیز تحت فشار باشند. مصرف‌کننده به نقطه‌ای رسیده که دیگر کشش پرداخت ندارد. اگر قیمت قطعه از حدی بالاتر برود، مشتری از تعمیر منصرف می‌شود. به همین دلیل من برنده‌ای میان فروشنده، تعمیرکار یا شرکت گارانتی نمی‌بینم. بازاری که اگرچه مراجعه‌کننده بیشتری دارد، اما حاشیه سود آن الزاما افزایش پیدا نکرده است. بسیاری از فروشندگان قطعه، عرضه را متوقف می‌کنند و همین موضوع زمان تعمیر را طولانی‌تر می‌کند. از طرف دیگر، افزایش قیمت باعث شده سهم قطعات تقلبی نیز در بازار بیشتر شود.»

سپهر کرمی، مدیر بازرگانی و مدیرعامل لیپک، تصویر دقیق‌تری از این وضعیت ارائه می‌دهد. به گفته او، هزینه قطعات نسبت به گذشته بین ۷۰ تا ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کرده است؛ افزایشی که بسیاری از مشتریان را به سمت استفاده از قطعات های‌کپی و تقلبی سوق داده است. کرمی می‌گوید: «قبلا بخش مهمی از قطعات از طریق دبی تامین می‌شد، اما محدودیت‌های ایجادشده این مسیر را با مشکل مواجه کرد و همین موضوع هزینه واردات قطعات را بالا برد. مراجعات تعمیر از خرداد ۱۴۰۴ هم حدود ۴۰ درصد افزایش یافت رقمی که  همچنان در حال رشد است. به نظر می‌رسد برنده واقعی بازار موبایل، دولت است. دولت از محل دریافت هزینه‌های رجیستری، بدون آنکه نقشی در تولید، واردات یا توزیع گوشی داشته باشد، درآمد قابل‌توجهی کسب می‌کند. در این شرایط، هم واردکننده، هم تولیدکننده و هم فروشنده با افزایش هزینه‌ها مواجه می‌شوند و در نهایت این هزینه‌ها به قیمت تمام‌شده کالا منتقل می‌شود.»

بازار موبایل در عصر نگهداری؛ سلام به خرید دست دوم

از سوی دیگر در شرایطی که قدرت خرید کاهش یافته، فروش اقساطی به مهم‌ترین ابزار حفظ بازار تبدیل شده است. علی صدرالدینی، مدیر مارکتینگ لیپک، می‌گوید: «سهم فروش نقدی نسبت به گذشته تقریباً به نصف رسیده است. تغییری که نشان می‌دهد بدون ابزارهای اعتباری، بخش بزرگی از تقاضا عملاً از بازار حذف می‌شود. حدود ۴۰ درصد فروش ما به خرید اقساطی اختصاص دارد؛ موضوعی که معتقدم فقط مختص بازار موبایل نیست و تقریباً همه صنایع با آن روبه‌رو هستند. کاهش قدرت خرید، افزایش ریسک‌های اقتصادی و نگرانی مردم از آینده باعث شده خریدهای بزرگ بیشتر به سمت مدل‌های اعتباری حرکت کند.»

در میان تمام تغییرات بازار، شاید یکی از جالب‌ترین نشانه‌ها افزایش استقبال از بیمه موبایل باشد. دولتی می‌گوید نسبت خرید بیمه همراه گوشی نسبت به گذشته حدود ۲.۵ برابر شده است. این تغییر را می‌توان فراتر از یک تصمیم مالی تحلیل کرد. وقتی مصرف‌کننده هزینه بیشتری برای خرید یک کالا می‌پردازد و احتمال جایگزینی آن را پایین می‌بیند، طبیعی است که برای حفظ همان دارایی نیز هزینه بیشتری پرداخت کند. به بیان دیگر، افزایش استقبال از بیمه موبایل، مکمل همان روندی است که افزایش تعمیرات و کاهش تعویض گوشی نشان می‌دهد.

از سمت عرضه نیز بازار با فشارهای متعددی روبه‌رو بوده است. صدرالدینی در این باره می‌گوید: کاهش ثبت سفارش و محدود شدن تخصیص ارز، عرضه موبایل را کاهش داده و به رشد قیمت‌ها دامن زده است. پس از محدود شدن مسیرهای حمل‌ونقل، واردکنندگان ناچار شدند کالا را از مسیرهای جایگزین مانند عمان، پاکستان و ترکیه وارد کنند؛ مسیری که هزینه حمل را به شکل محسوسی افزایش داده است. امروز بیشترین تقاضای بازار در بازه قیمتی ۲۰ تا ۴۵ میلیون تومان قرار دارد و برندهای شیائومی و میان‌رده‌های سامسونگ بیشترین سهم فروش را در اختیار دارند؛ هرچند در ماه‌های اخیر حتی تقاضا از میان‌رده‌ها نیز به سمت مدل‌های اقتصادی‌تر حرکت کرده است.

یک جابه‌جایی؛ آرام اما عمیق

بازار موبایل ایران امروز بیش از هر چیز در حال کوچک شدن قدرت خرید مصرف‌کننده است؛ بازاری که در آن مردم دیرتر گوشی عوض می‌کنند، بیشتر تعمیر می‌کنند، بیشتر قسطی می‌خرند، بیشتر بیمه می‌کنند و بیش از گذشته به ارزش نگهداری دارایی‌های دیجیتال خود فکر می‌کنند.

اگر این روند ادامه پیدا کند، خدمات پس از فروش، تعمیرات و بازار دست‌دوم، نقشی هم‌رده و یا بالاتر از فروش گوشی‌های نو پیدا خواهند کرد. دیگر تصمیم مردم صرفا بر اساس علاقه به مدل جدید گرفته نمی‌شود و خرید موبایل بیش از گذشته تابع محاسبات اقتصادی خواهد شد.  همین مسئله بازار گوشی‌های دست‌دوم را داغ‌تر و  قطعات دست‌دوم را دوباره وارد چرخه مصرف می‌کند. این تغییر، تنها یک واکنش کوتاه‌مدت به بحران نیست. بلکه می‌تواند ساختار بازار موبایل را تغییر دهد و بازیگران جدیدی را در حوزه خدمات پس از فروش، تعمیرات و بازار گوشی‌های دست‌دوم وارد این صنعت کند.