ایران به‌دنبال دریافت عوارض از کابل‌های اینترنتی خلیج فارس

به گزارش سی‌ان‌ان، در روزهای گذشته ابراهیم ذوالفقاری، سخنگوی قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا‌، در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد: «برای کابل‌های اینترنتی عوارض تعیین خواهیم کرد.» هم‌زمان رسانه‌ها نیز گزارش دادند که شرکت‌هایی مانند گوگل، مایکروسافت، متا و آمازون باید برای استفاده از این مسیرها با قوانین ایران تطبیق پیدا کنند و شرکت‌های مالک کابل‌های زیردریایی نیز ملزم به پرداخت هزینه مجوز عبور خواهند شد. بر اساس این روایت، تعمیر و نگهداری کابل‌ها نیز باید به‌صورت انحصاری توسط شرکت‌های ایرانی انجام شود.

هرچند هنوز مشخص نیست این طرح تا چه اندازه قابلیت اجرایی دارد، اما نفس طرح آن نشان می‌دهد جمهوری اسلامی تلاش می‌کند از موقعیت جغرافیایی خود در تنگه هرمز، مشابه آنچه مصر در کانال سوئز انجام داده، برای ایجاد یک منبع درآمد و اهرم فشار جدید استفاده کند.

کابل‌هایی که ستون فقرات اینترنت جهان‌اند

کابل‌های زیردریایی زیرساخت اصلی اینترنت جهان محسوب می‌شوند و بخش عمده ترافیک داده بین قاره‌ها از طریق همین خطوط منتقل می‌شود. برخلاف تصور عمومی، اینترنت جهانی عمدتا وابسته به ماهواره‌ها نیست، بلکه بر شبکه‌ای از کابل‌های فیبر نوری متکی است که از کف اقیانوس‌ها و دریاها عبور می‌کنند.

تنگه هرمز یکی از مسیرهای مهم این شبکه است. چندین کابل بین‌قاره‌ای از این منطقه عبور می‌کنند و داده‌های میان هاب‌های آسیایی مانند سنگاپور و مراکز اروپایی را جابه‌جا می‌کنند. اختلال در این مسیر می‌تواند فقط محدود به کاهش سرعت اینترنت نباشد و زنجیره‌ای از اختلالات در بانکداری، خدمات ابری، ارتباطات نظامی، سرویس‌های استریم، بازی‌های آنلاین و حتی زیرساخت‌های هوش مصنوعی ایجاد کند.

با این حال، به‌دلیل نگرانی‌های امنیتی قدیمی، بخش عمده این کابل‌ها عمدا در نزدیکی سواحل عمان مستقر شده‌اند. مصطفی احمد، پژوهشگر مرکز تحقیقات الحبتور امارات، می‌گوید اپراتورهای بین‌المللی طی سال‌های گذشته تلاش کرده‌اند تا حد امکان از آب‌های ایران فاصله بگیرند.

اما دو کابل مهم به نام‌های فالکون و جی‌بی‌آی همچنان از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کنند؛ موضوعی که به تهران امکان می‌دهد ادعای حاکمیت بیشتری بر بخشی از این زیرساخت‌ها مطرح کند.

تهدید پنهان علیه اقتصاد دیجیتال

اگرچه ایران تهدید به تخریب کابل‌ها نکرده، اما رسانه‌های نزدیک به حکومت بارها از ضرورت «هزینه‌دار کردن» فشار علیه ایران برای کشورهای منطقه و متحدان آمریکا سخن گفته‌اند. در عمل، همین ابهام بخشی از استراتژی فشار محسوب می‌شود.

کارشناسان هشدار می‌دهند هرگونه حمله یا اختلال گسترده در کابل‌های زیردریایی می‌تواند یک «فاجعه دیجیتال زنجیره‌ای» ایجاد کند. کشورهای حاشیه خلیج فارس ممکن است با اختلال‌های جدی اینترنتی و بانکی روبه‌رو شوند و حتی صادرات نفت و گاز آنها نیز تحت تاثیر قرار گیرد. هند نیز به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مراکز خدمات برون‌سپاری جهان، در صورت اختلال در این مسیرها ممکن است میلیاردها دلار خسارت ببیند.

این نگرانی‌ها بی‌سابقه نیست. در سال ۲۰۲۴، پس از حمله حوثی‌ها به یک کشتی در دریای سرخ، لنگر آن کشتی هنگام غرق شدن سه کابل زیردریایی را قطع کرد و نزدیک به ۲۵ درصد ترافیک اینترنت منطقه مختل شد.

با وجود این، شرکت تله‌جئوگرافی تاکید می‌کند کابل‌های عبوری از تنگه هرمز کمتر از یک درصد پهنای باند بین‌المللی جهان را تشکیل می‌دهند. همین موضوع نشان می‌دهد تهران احتمالا بیش از آنکه به‌دنبال قطع کامل اینترنت جهانی باشد، می‌خواهد از این موقعیت به‌عنوان ابزار بازدارندگی و فشار ژئوپلیتیک استفاده کند.

اینترنت؛ از زیرساخت اقتصادی تا ابزار امنیتی

آنچه در این میان اهمیت دارد فقط تهدید فیزیکی کابل‌ها نیست، بلکه تغییر نگاه به زیرساخت اینترنت است. همان‌طور که در سال‌های اخیر اینترنت در داخل ایران از یک زیرساخت اقتصادی و ارتباطی به مسئله‌ای امنیتی تبدیل شده، حالا به‌نظر می‌رسد جمهوری اسلامی در سطح بین‌المللی نیز تلاش می‌کند اینترنت را در قالب منطق امنیتی و ژئوپلیتیک بازتعریف کند.

در این مدل، کابل‌های زیردریایی دیگر فقط مسیر انتقال داده نیستند، بلکه بخشی از ابزار چانه‌زنی سیاسی محسوب می‌شوند؛ مشابه همان نقشی که سال‌ها نفت و تنگه هرمز در معادلات منطقه‌ای بازی می‌کردند. تفاوت اما اینجاست که وابستگی اقتصاد جهانی به داده، ارتباطات و زیرساخت‌های ابری، در بسیاری از موارد حتی از وابستگی به انرژی نیز پیچیده‌تر شده است.