اینترنت؛ زیرساختی که می‌تواند اقتصاد را در بحران زنده نگه دارد

با این حال تجربه برخی کشورها در سال‌های اخیر نشان می‌دهد همه بخش‌های اقتصاد به یک اندازه در برابر بحران‌های نظامی آسیب‌پذیر نیستند. در میان بخش‌های مختلف اقتصادی، اقتصاد دیجیتال به دلیل ماهیت متفاوت خود در برخی موارد توانسته فعالیت خود را ادامه دهد و حتی بخشی از فشار ناشی از اختلال در اقتصاد سنتی را کاهش دهد.

عامل اصلی در این میان دسترسی پایدار به اینترنت است. در اقتصادی که بخش مهمی از خدمات، ارتباطات و حتی مبادلات مالی بر بستر شبکه انجام می‌شود، اینترنت دیگر صرفا یک ابزار ارتباطی محسوب نمی‌شود، بلکه به تدریج به بخشی از زیرساخت اقتصادی تبدیل شده است؛ زیرساختی که اختلال در آن می‌تواند فعالیت بسیاری از کسب‌وکارها را تحت تأثیر قرار دهد.

تجربه اوکراین؛ صنعتی که در میانه جنگ خاموش نشد

یکی از مهم‌ترین نمونه‌های قابل بررسی در زمینه تاب‌آوری اقتصاد دیجیتال در شرایط جنگ، تجربه اوکراین در سال‌های اخیر است. از زمان آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، زیرساخت‌های فیزیکی این کشور بارها هدف حمله قرار گرفته‌اند؛ با این حال شبکه ارتباطی و اینترنت اوکراین در مقیاس ملی هیچ‌گاه به طور کامل از کار نیفتاده و در بیشتر دوره‌ها توانسته به فعالیت خود ادامه دهد.

پیش از آغاز جنگ نیز اوکراین یکی از قطب‌های مهم خدمات فناوری اطلاعات در اروپا محسوب می‌شد. شرکت‌های فعال در حوزه توسعه نرم‌افزار و برون‌سپاری فناوری اطلاعات بخش قابل توجهی از بازار جهانی خدمات دیجیتال را در اختیار داشتند و ده‌ها هزار نیروی متخصص در این حوزه فعالیت می‌کردند. با وجود شرایط جنگی، این صنعت همچنان به فعالیت خود ادامه داده و صادرات خدمات IT اوکراین در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶.۴۵ میلیارد دلار رسیده است؛ رقمی که نشان می‌دهد این بخش از اقتصاد کشور به طور کامل متوقف نشده است.

یکی از دلایل اصلی این تداوم فعالیت، پایداری نسبی شبکه ارتباطی کشور بوده است. زیرساخت اینترنت اوکراین پیش از جنگ ساختاری نسبتا غیرمتمرکز داشت و به چند گره اصلی محدود نمی‌شد؛ موضوعی که باعث شد حتی در صورت آسیب دیدن بخشی از شبکه، کل سیستم از کار نیفتد. پژوهشگران حوزه زیرساخت‌های اینترنتی نیز اشاره کرده‌اند که نبود «نقاط گلوگاهی» در ساختار شبکه باعث شده از بین رفتن یک یا چند مرکز ارتباطی نتواند کل شبکه اینترنت کشور را فلج کند.

البته جنگ بدون تأثیر هم نبوده است. برآوردها نشان می‌دهد از زمان آغاز درگیری‌ها بیش از ۴ هزار و ۳۰۰ ایستگاه مخابراتی در این کشور آسیب دیده یا تخریب شده و حدود یک‌چهارم زیرساخت‌های اینترنت ثابت نیز دچار خسارت شده‌اند. همچنین بیش از ۳۰ هزار کیلومتر فیبر نوری در نقاط مختلف کشور آسیب دیده است.

با این حال اپراتورها و شرکت‌های مخابراتی تلاش کرده‌اند این اختلال‌ها را تا حد امکان جبران کنند. طی ماه‌های نخست جنگ هزاران سایت مخابراتی تعمیر یا دوباره راه‌اندازی شد، بیش از ۱۲۰۰ ایستگاه مخابراتی بازسازی شد و اپراتورها بیش از هزار و ۵۰۰ ایستگاه جدید برای حفظ پوشش شبکه ایجاد کردند. همچنین بیش از ۳هزار و ۲۰۰ کیلومتر فیبرنوری که در جریان درگیری‌ها آسیب دیده بود دوباره ترمیم شد.

در کنار این اقدامات، استفاده از فناوری‌های جایگزین نیز به حفظ اتصال شبکه کمک کرد. یکی از مهم‌ترین این ابزارها اینترنت ماهواره‌ای بود. تا سال‌های میانی جنگ بیش از ۵۰ هزار ترمینال اینترنت ماهواره‌ای استارلینک در اوکراین فعال شده بود که امکان اتصال اینترنت را حتی در مناطقی که زیرساخت زمینی آسیب دیده بود فراهم می‌کرد.

مجموعه این عوامل باعث شد اگرچه کیفیت شبکه در برخی دوره‌ها کاهش پیدا کند یا در مناطق خاصی اختلال ایجاد شود، اما اتصال اینترنت در سطح ملی به طور کامل قطع نشود. همین پایداری نسبی شبکه به شرکت‌های فناوری اجازه داد مدل‌های کاری خود را با شرایط جنگی تطبیق دهند. بسیاری از شرکت‌های فناوری به مدل‌های دورکاری یا تیم‌های توزیع‌شده روی آوردند و کارکنان آنها از شهرهای مختلف یا حتی خارج از کشور به پروژه‌های خود ادامه دادند.

به همین دلیل تجربه اوکراین در سال‌های اخیر نشان می‌دهد در شرایطی که اتصال اینترنت حتی با کیفیتی پایین‌تر حفظ شود، بخش‌هایی از اقتصاد که بر بستر خدمات دیجیتال شکل گرفته‌اند می‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند. این تجربه به یکی از نمونه‌های قابل توجه در ادبیات تاب‌آوری اقتصادی تبدیل شده است؛ نمونه‌ای که نشان می‌دهد در اقتصادهای دیجیتال امروز، پایداری شبکه ارتباطی می‌تواند نقش مهمی در حفظ فعالیت‌های اقتصادی در زمان بحران ایفا کند.

تجربه روسیه؛ اینترنت برقرار، اما محدودیت‌ها مانع رشد کامل

روسیه نمونه‌ای دیگر از کشورهایی است که در سال‌های اخیر هم‌زمان با جنگ و تحریم‌های گسترده تلاش کرده شبکه ارتباطی خود را فعال نگه دارد. پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ و اعمال تحریم‌های بین‌المللی، بسیاری از شرکت‌های فناوری خارجی فعالیت خود در این کشور را متوقف کردند. با این حال شبکه اینترنت در سطح ملی به طور کامل قطع نشد و دسترسی کاربران به خدمات آنلاین در مناطق عمده حفظ شد.

با این حال، اینترنت روسیه در این دوره با اختلال‌ها و محدودیت‌های جزئی روبه‌رو شد. دولت بخش قابل توجهی از پلتفرم‌های خارجی را مسدود کرد و برخی خدمات بین‌المللی قابل دسترسی نبودند. علاوه بر این، زیرساخت‌ها در برخی مناطق دچار کاهش کیفیت یا وقفه موقتی شدند. این اختلال‌ها باعث شد بخشی از فعالیت‌های تجاری که به دسترسی سریع و بدون محدودیت به اینترنت بین‌المللی وابسته بودند، با کاهش سرعت رشد مواجه شوند.

با وجود این محدودیت‌ها، اقتصاد دیجیتال داخلی همچنان فعال بود. داده‌های بازار نشان می‌دهد حجم بازار تجارت الکترونیکی روسیه در سال ۲۰۲۳ به حدود ۷ تریلیون روبل رسید که نسبت به سال‌های پیش از جنگ رشد داشته اما کمتر از ظرفیت بالقوه‌ای بود که در شرایط بدون محدودیت امکان‌پذیر بود. پلتفرم‌های داخلی مانند موتور جست‌وجوی یاندکس، سرویس‌های پرداخت آنلاین داخلی و فروشگاه‌های اینترنتی توانستند جایگزین بخشی از خدمات خارجی شوند و ادامه فعالیت خدمات دیجیتال را ممکن کنند.

در نتیجه، تجربه روسیه نشان می‌دهد حتی وقتی اینترنت به طور نسبی برقرار است، اختلال‌ها و محدودیت‌ها می‌توانند سرعت رشد اقتصاد دیجیتال را کاهش دهند. این تجربه مکمل نمونه اوکراین است که در آن حفظ اتصال پایدار اجازه داد فعالیت‌ها تقریباً بدون وقفه ادامه یابند  و همچنین با تجربه غزه مقایسه می‌شود که در آن قطع گسترده اینترنت بسیاری از فعالیت‌ها را متوقف کرد.

تجربه غزه؛ اینترنت به عنوان ابزار ادامه زندگی روزمره

نمونه دیگری که اهمیت دسترسی به اینترنت در شرایط بحران را نشان می‌دهد، وضعیت ارتباطات در غزه در دوره‌های مختلف درگیری است. از زمان آغاز جنگ در اکتبر ۲۰۲۳، زیرساخت‌های ارتباطی این منطقه بارها با اختلال گسترده روبه‌رو شده است. داده‌های پایش شبکه نشان می‌دهد در مقاطعی اتصال اینترنت در این منطقه تقریباً به طور کامل قطع شده و حتی در برخی دوره‌ها سطح اتصال تنها به حدود یک تا دو درصد از وضعیت پیش از جنگ رسیده است. در ماه‌های بعد نیز میزان اتصال اینترنت برای مدتی طولانی در حدود یک‌چهارم سطح پیش از بحران باقی مانده است.

در برخی موارد این اختلال‌ها به قطعی کامل ارتباطات منجر شده است. برای مثال در اکتبر ۲۰۲۳ یک خاموشی سراسری اینترنت و ارتباطات تلفنی در غزه رخ داد که حدود ۳۴ ساعت ادامه داشت و بخش بزرگی از جمعیت این منطقه را به طور کامل از شبکه جهانی جدا کرد.

گزارش‌ها همچنین نشان می‌دهد در جریان جنگ بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های ارتباطی منطقه آسیب دیده و برآوردها حاکی از آن است که بیش از ۷۰ درصد شبکه‌های مخابراتی غزه در این دوره تخریب شده‌اند.

پیامد چنین اختلال‌هایی تنها محدود به ارتباطات شخصی نیست. در بسیاری از موارد قطع اینترنت باعث اختلال در خدمات مالی، فعالیت‌های آموزشی آنلاین، هماهنگی‌های امدادی و حتی ارتباط میان کارکنان سازمان‌های بشردوستانه شده است. در مقابل، در دوره‌هایی که اتصال اینترنت حتی به شکل محدود برقرار بوده، بخشی از ارتباطات کاری، خدمات مالی و فعالیت‌های روزمره همچنان از طریق فضای آنلاین ادامه پیدا کرده است.

این تجربه نشان می‌دهد در بحران‌های انسانی و نظامی، اینترنت می‌تواند نقشی فراتر از یک ابزار ارتباطی ایفا کند و در عمل به یکی از زیرساخت‌های مهم برای ادامه برخی فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود.

چرا اقتصاد دیجیتال در بحران تاب‌آورتر است؟

بررسی تجربه‌های مختلف نشان می‌دهد برخی ویژگی‌های ساختاری اقتصاد دیجیتال باعث می‌شود این بخش در شرایط بحران انعطاف‌پذیری بیشتری داشته باشد. یکی از مهم‌ترین این ویژگی‌ها وابستگی کمتر بسیاری از خدمات دیجیتال به مکان فیزیکی است. توسعه نرم‌افزار، خدمات ابری یا تولید محتوا از جمله فعالیت‌هایی هستند که می‌توانند از مکان‌های مختلف انجام شوند و لزوماً به یک محل مشخص وابسته نیستند.

علاوه بر این، بسیاری از شرکت‌های فناوری از مدل‌های کاری مبتنی بر دورکاری استفاده می‌کنند. در چنین مدل‌هایی اعضای یک تیم می‌توانند در شهرها یا حتی کشورهای مختلف فعالیت کنند و همکاری میان آنها از طریق ابزارهای آنلاین صورت می‌گیرد. این ویژگی در شرایطی که جابه‌جایی فیزیکی دشوار می‌شود اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

از سوی دیگر، بسیاری از شرکت‌های فعال در حوزه فناوری بازارهایی فراتر از مرزهای جغرافیایی دارند. در حالی که بسیاری از کسب‌وکارهای سنتی به بازار داخلی وابسته‌اند، شرکت‌های دیجیتال می‌توانند خدمات خود را به مشتریانی در کشورهای مختلف ارائه دهند.

نگاهی به ظرفیت اقتصاد دیجیتال در ایران

تجربه ایران در بحران‌های اخیر نشان می‌دهد اینترنت نقش حیاتی در حفظ فعالیت بخش دیجیتال دارد. نمونه بارز آن دوران همه‌گیری کروناست. در سال ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹، وقتی بسیاری از صنایع متداول با تعطیلی فیزیکی مواجه شدند و تولید و فروش آنها کاهش یافت، بخش قابل توجهی از اقتصاد دیجیتال توانست به فعالیت خود ادامه دهد و حتی رشد کند.

شرکت‌های فناوری اطلاعات، تجارت الکترونیکی و خدمات آنلاین از جمله کسب‌وکارهایی بودند که توانستند مدل کاری خود را به دورکاری و خدمات غیرحضوری منتقل کنند. در این دوره، بسیاری از خدمات مالی، خرید آنلاین، آموزش و سرگرمی دیجیتال، حمل‌ونقل اینترنتی و پلتفرم‌های خدماتی با کمترین وقفه فعالیت خود را ادامه دادند. داده‌ها نشان می‌دهد گردش مالی برخی از پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی در این دوره رشد چند ده درصدی داشته و حتی برخی کسب‌وکارهای نوپا فرصت‌های جدیدی برای توسعه پیدا کردند، در حالی که صنایع متداول با رکود و توقف مواجه بودند.

در مقابل، تجربه دوره‌های قطعی اینترنت در ایران، از جمله اختلال‌های گسترده در سال‌های اخیر، نشان می‌دهد وقتی اتصال شبکه محدود یا قطع می‌شود، اقتصاد دیجیتال نیز آسیب می‌بیند. شرکت‌ها مجبور به توقف موقت فعالیت‌ها می‌شوند، درآمد کاهش می‌یابد و بسیاری از کسب‌وکارهای وابسته به خدمات آنلاین در کوتاه‌مدت و بلندمدت ضعیف‌تر می‌شوند.

این نمونه‌ها نشان می‌دهد پایداری اینترنت نه تنها می‌تواند یک ابزار ارتباطی باشد بلکه می‌تواند اقتصاد دیجیتال را از بحران عبور دهد و حتی موجب رشد و توسعه این بخش شود. رشد و توسعه‌ای که نتها باری بر دوش دولت نیست بلکه می‌تواند به دولت برای عبور از بحران کمک کند.

زیرساختی که اهمیت آن روزبه‌روز بیشتر می‌شود

در دهه‌های گذشته زیرساخت‌های اقتصادی معمولا شامل شبکه‌های حمل‌ونقل، انرژی و ارتباطات فیزیکی می‌شدند. اما با گسترش اقتصاد دیجیتال، اینترنت نیز به تدریج در کنار این زیرساخت‌ها قرار گرفته است.

امروزه بسیاری از خدمات حیاتی اقتصادی از سامانه‌های بانکی و تجارت الکترونیکی گرفته تا خدمات لجستیکی و ارتباطات سازمانی بر بستر شبکه فعالیت می‌کنند. تجربه جنگ و بحران‌های اخیر نشان می‌دهد که آسیب به سایر زیرساخت‌ها می‌تواند فعالیت اقتصادی را مختل کند، اما پایداری اینترنت می‌تواند به عبور از این بحران کمک کند.

به عبارتی، اینترنت دیگر صرفا ابزار ارتباطی نیست؛ بلکه یک زیرساخت حیاتی برای تاب‌آوری اقتصادی محسوب می‌شود. همانطور که تجربه اوکراین، روسیه و غزه نشان داده، حفظ اتصال شبکه در زمان بحران به شرکت‌ها امکان می‌دهد فعالیت خود را ادامه دهند، درآمدزایی کنند و بخشی از آسیب اقتصادی ناشی از جنگ یا محدودیت‌ها را کاهش دهند.

این مسئله برای ایران نیز اهمیت دارد. اگر اینترنت پایدار باقی بماند، بخش دیجیتال می‌تواند حتی در شرایط بحران‌های داخلی یا منطقه‌ای به فعالیت خود ادامه دهد و نقش خود را در پایداری و رشد اقتصاد کشور ایفا کند.

نمونه‌هایی مانند صنعت فناوری اطلاعات در اوکراین نشان می‌دهد حتی در شرایط جنگ نیز برخی خدمات دیجیتال می‌توانند به فعالیت خود ادامه دهند، در حالی که تجربه اختلال‌های اینترنتی در برخی کشورها و مناطق بحران‌زده نشان می‌دهد قطع یا محدودیت شبکه تا چه اندازه می‌تواند فعالیت اقتصادی را مختل کند.