مهندسی اختلال؛ چرا اینترنت ایران به یک سیاه‌چاله اعصاب تبدیل شده است؟

به گزارش پیوست، احتمالاً در روزهای اخیر هنگام گفت‌وگو با چت‌بات‌ها به این مشکل برخورده‌اید که پیام‌ها ارسال نمی‌شوند یا وسط پاسخ متوقف می‌شوند، باید یک صفحه وب را چند بار رفرش کنید، بارگزاری سایت‌ها مثل قبل نیست، گاهی در صفحه سفید می‌مانید و فقط عنوان سایت لود می‌شود، اجزای برخی صفحه‌ها بهم ریخته‌اند، آپلودها نیمه‌کاره قطع می‌شوند یا حتی برخی از سایت‌ها مرتب شما را به مرحله کپچا می‌فرستند.

این مشکلات و بسیاری از چالش‌های دیگر چند دلیل دارد که بعد از قطعی اینترنت اوج گرفتند ولی دقیقاً نمی‌توان گفت کدام یک مهمتر یا دقیق‌تر است. بخش اصلی این مزاحمت‌ها به دلیل انسداد دو پروتکل IPv6 و QUIC است که خود باعث زنجیره‌ای از مشکلات مرتبط می‌شود. بخش دیگر هم احتمالاً به آزمون و خطای مجریان فیلترینگ مرتبط است و با توجه به عدم اتصال بخش عمده‌ای از فیلترشکن‌ها می‌توان گفت فعالان این بخش در حال یادگیری روش‌های عبور از فیلتر جدید و کشف الگوهای رفتاری در شبکه هستند. با توجه به بحران اخیر و تهدیداتی که در سطح بین‌المللی وجود دارد طبیعی است که کاربران به دنبال اطلاعات، جست‌وجوی بیشتری داشته باشند و نه‌تنها در حجم بالاتر بلکه با تنوع بیشتری برای عبور از فیلترینگ تلاش کنند که همین مساله شرایط فعلی را به یکی از بهترین دوره‌ها برای گردآوری داده‌ها، کالیبراسیون تجهیزات رصد و فیلترینگ، کشف روش‌های جدید و احتمالا دور تازه‌ای از محدودیت‌های اینترنتی تبدیل می‌کند.

اینترنت بهتر شده است

قبل از بررسی اختلال‌ها باید گفت کیفیت شبکه بهتر شده است. نمودارهای عملکرد اینترنت در روزهای گذشته نشان‌دهنده نوعی پایداری نسبی در شاخص‌های کلیدی شبکه است. بر اساس داده‌های هفت روز منتهی به چهارشنبه هفته گذشته، نرخ پاسخ‌های موفق سیستم دامین تقریبا تثبیت شده و نمودار ترافیک کلی نیز یک الگوی سینوسی منظم و بدون فراز و فرودهای غیرعادی را نمایش می‌دهد.

این نظم در لایه شبکه به معنای کاهش قطع و وصل‌های سراسری و غیرقابل پیش‌بینی است که بعد از بازگشایی اینترنت به شدت نوسان داشت ولی از اواسط هفته گذشته رو به ثبات است. در واقع، شبکه از وضعیت آشفتگی خارج شده و به یک سطح عملکردی ثابت رسیده است.

اینترنت مختل شده است

از روز ۲۲ بهمن حجم پهنای باند اینترنت کشور بر اساس داده‌‌های کلاودفلر حدود ۴۰ تا ۶۰ درصد افت کرده ولی این افت در همه اپراتورها یکسان نیست. پیش از این اغلب اختلال‌ها روی پروتکل‌ها و سرویس‌ها رخ می‌داد اما اکنون شاهد یک اختلال عمده در ترافیک هستیم.

البته باید به این نکته هم توجه داشت که داده‌های ioda این اختلال را نشان نمی‌دهد. بنابراین محدودیت در سطح کانکشن‌ها رخ نداده اما ترافیک شبکه افت چشمگیر داشته است.

با توجه به اینکه بیشترین پهنای‌باند اینترنت در اختیار دو اپراتور موبایل است ترافیک ایرانسل با یک سقوط مواجه بوده در حالی که همراه اول کاهش ترافیک کمتری را تجربه کرده است. علاوه بر این ترافیک شرکت ارتباطات زیرساخت نیز اختلال اندکی را نشان می‌دهد. این کاهش ترافیک در برخی دیگر از اپراتورهای ثابت مانند نداگستر، پیشگامان، آسیاتک و مبین‌نت نیز دیده می‌شود.

چرا کاربر کلافه می‌شود

ریشه اصلی مشکلات این روزهای اینترنت ایران در اعمال سیاست‌های کنترلی گسترده در لایه پروتکل و زیرساخت است. مسدودسازی عمدی پروتکل‌های مدرن و امنی نظیر IPv6 و QUIC (که با نسل سوم HTTP مرتبط است) باعث شده که تمامی ترافیک کشور به سمت پروتکل قدیمی IPv4 هدایت شود، که این موضوع فشار پردازشی مضاعفی را به تجهیزات نظارتی وارد می‌کند.

این تمرکز اجباری، منجر به اشباع جداول آدرس‌دهی و ایجاد گلوگاه‌های پردازشی در سیستم‌های بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) شده است که نتیجه مستقیم آن، افزایش نوسانات تاخیر، کاهش پایداری در بازی یا تماس‌های تصویری و افت کیفیت کلی تجربه کاربری است.

البته این احتمال هم وجود دارد که این اختلال هم عمدی باشد یعنی به جای محدودیت‌های پردازشی در بخش بازرسی بسته‌ها، شاهد یک محدودیت عمدی در Latency و  DNS هم باشیم. اما از آنجایی که این نقش در سایر قسمت‌ها خصوصا مسدودسازی پروتکل‌ها به خوبی در حال اجرا است می‌توان این احتمال را نادیده گرفت.

همان گروه آزمایشی برای امارات متحده عربی تکرار شده است. این کشور در حاشیه خلیج فارسی، فیلترینگ به‌معنای رایج در ایران ندارد ولی رنگ قرمز نشان می‌دهد محدودیت‌های اندکی در دسترسی به محتوای جنسی، اسلحه، قمار و غیره وجود دارد. اینترنت امارات، ناهنجاری و شکست در اتصال بسیار کمی نشان می‌دهد.علاوه بر محدودیت‌های پروتکلی، دستکاری در پاسخ‌دهی سیستم نام دامنه (DNS) و اعمال سقف‌های مصنوعی بر پهنای باند از دیگر دلایل کلیدی اختلالات هستند. داده‌ها نشان می‌دهند که زمان پاسخ‌دهی DNS به دلیل بررسی‌های امنیتی و نظارتی در میانه راه، به طور غیرطبیعی افزایش یافته و در بسیاری از موارد با خطا مواجه می‌شود تا سرعت برقراری اتصالات جدید کاهش یابد. همچنین، تثبیت سرعت دانلود روی اعدادی مشخص و بسیار پایین‌تر از ظرفیت واقعی زیرساخت، بیانگر اعمال سیاست‌های محدودکننده برای مدیریت حجم مصرفی و تسهیل نظارت بر داده‌های عبوری است. این مجموعه اقدامات فنی باعث شده است که حتی در زمان پایداری ظاهری اتصال، کارایی مفید شبکه برای استانداردهای نوین وب به شدت تخریب شود. برای درک بهتر

تداخل عمدی چیست؟

بررسی دقیق نمودار حجم ترافیک در کنار شاخص‌های کیفی نشان می‌دهد که زیرساخت شبکه در ایران از حالت انتقال بهینه خارج شده و به یک سیستم بازرسی‌محور تبدیل شده است. اولین دلیل فنی برای اثبات تعمدی بودن اختلالات، «ناهماهنگی زمانی» میان حجم مصرف و زمان پاسخ‌دهی شبکه است. در حالی که نمودار ترافیک کل یک الگوی سینوسی منظم و طبیعی را طی می‌کند، زمان پاسخ‌دهی DNS دچار جهش‌های ناگهانی و ضربانی تا بالای ۳۰۰ میلی‌ثانیه می‌شود. این رفتار در مهندسی شبکه اغلب زمانی رخ می‌دهد که یک عامل خارجی در میانه مسیر، درخواست‌ها را متوقف کرده (مثلا برای بازرسی بسته‌ها) و پس از تحلیل محتوا، با تأخیر به مقصد ارسال کند.

در لایه پروتکل نیز، حذف سیستماتیک IPv6 و سرکوب پروتکل QUIC شواهد غیرقابل انکاری از مداخله مهندسی‌شده هستند. سقوط نرخ استفاده از IPv6 به یک درصد، لزوماً نیازمند تغییر در جداول مسیریابی هسته شبکه ملی (BGP) است و نمی‌تواند ناشی از یک خرابی اتفاقی باشد. این اقدام آگاهانه، با هدف اجبار تمامی کاربران به استفاده از پروتکل قدیمی IPv4 انجام شده تا نظارت بر ترافیک از طریق تجهیزات متمرکز نظارتی تسهیل شود. هم‌زمان، ایجاد تاخیر مصنوعی (Latency Injection) در لایه IPv4 باعث شده است که برای یک چهارم کاربران اینترنت ایران، تاخیر شبکه به ۱۸۲ میلی‌ثانیه برسد، که این موضوع به طور مستقیم پایداری اتصالات رمزشده و فیلترشکن‌ها را هدف قرار می‌دهد.

انطباق این داده‌ها با گزارش ناهنجاری‌های پلتفرم OONI، لایه نهایی این تحلیل را تکمیل می‌کند. افزایش معنادار نرخ ناهنجاری (Anomaly) در تست‌های وب، با نوسان در داده‌های کلاودفلر خصوصا در زمان پاسخ‌دهی DNS و Latency همخوانی دارد. این وضعیت منجر به پدیده‌ای شده است که در آن اینترنت از نظر فیزیکی «متصل» است، اما به دلیل بالا رفتن زمان انتظار اولیه (Timeout)، اکثر خدمات وب و اپلیکیشن‌ها عملاً از کار می‌افتند. این مهندسی دقیق ترافیک، فرضیه محدودیت‌های فنی یا زیرساختی را رد و مدیریت متمرکز و آگاهانه اختلال اینترنت ایران را تائید می‌کند.

راستی‌آزمایی با گروه کنترل

تحلیل مقایسه‌ای میان شبکه ایران و امارات متحده عربی در بازه ۷ روزه گذشته شواهد فنی را برای اثبات مهندسی ترافیک در ایران فراهم می‌کند. خصوصا اینکه هر دو کشور از نظر جغرافیایی به کابل‌های زیردریایی و تأمین‌کنندگان پهنای باند مشابهی در منطقه خلیج فارس وابسته‌اند، اما خروجی کیفیت اینترنت آن‌ها در تضاد کامل است.

در شاخص زمان پاسخ‌دهی سیستم نام دامنه (DNS)، شبکه امارات رفتاری کاملاً هموار و پیش‌بینی‌پذیر با میانه‌ ۵۴ میلی‌ثانیه دارد که نشان‌دهنده نبودِ مانع پردازشی در مسیر درخواست‌ها است. در مقابل، شبکه ایران نه تنها میانه‌ای حدود ۱۳۸ میلی‌ثانیه را ثبت کرده، بلکه دچار جهش‌های ضربانی تا بالای ۳۰۰ میلی‌ثانیه است. این نوسان شدید در ایران، در حالی که امارات نوسانی نزدیک به صفر دارد، ثابت می‌کند که درخواست‌های کاربران ایرانی در لایه‌های میانی شبکه (احتمالا برای بازرسی توسط DPI) متوقف می‌شوند.

در لایه پهنای باند، تفاوت‌ها فراتر از یک کندی ساده است. میانه‌ سرعت در امارات ۳۲ مگابیت بر ثانیه است و نمودار نوسانات آزادانه‌ای را بر اساس توان فنی سرورها نشان می‌دهد. در ایران اما، سرعت روی ۵.۸ مگابیت بر ثانیه تقریبا قفل شده است.  شاید این اقدام آگاهانه به منظور جلوگیری از اشباع پردازنده‌های سیستم فیلترینگ انجام شده است؛ یعنی سرعت کاربران کم می‌شود تا سیستم‌های نظارتی بتوانند تک‌تک بسته‌های داده را با دقت بررسی کنند.

اختلال عمدی و آگاهانه

شکاف میان صدک‌های تاخیر (Latency) نیز دلیل دیگری بر تعمدی بودن اختلالات است. در امارات، فاصله بین سریع‌ترین و کندترین بسته‌ها تنها ۲۴ میلی‌ثانیه است که نشان‌دهنده پایداری و عدالت در توزیع ترافیک است. اما در ایران، این فاصله به بیش از ۶۰ میلی‌ثانیه می‌رسد و نوسانات شدیدی در گروه متاخر (۱۷۴ میلی‌ثانیه) دیده می‌شود. این داده ثابت می‌کند که شبکه ایران برخلاف امارات، ترافیک را دسته بندی می‌کند و شاید برای پروتکل‌های رمزشده هم یک تاخیر مصنوعی ایجاد شود.

در نهایت، در حالی که امارات همگام با استانداردهای جهانی در حال گسترش پروتکل‌های IPv6 و QUIC برای افزایش سرعت و امنیت کاربران است، در ایران این پروتکل‌ها به صورت سیستماتیک حذف شده یا به زیر ۱ درصد سقوط کرده‌اند. این حذف آگاهانه در ایران که تنها با تغییر در تنظیمات هسته شبکه ملی ممکن است، باعث شده تا تست‌های دسترسی به وب‌سایت‌ها نرخ ناهنجاری (Anomaly) بسیار بالایی را ثبت کنند، در حالی که در امارات این نرخ نزدیک به صفر است. این تضاد آشکار ثابت می‌کند که زیرساخت اینترنت ایران به عمد از استانداردهای نوین تهی شده است.

انطباق این داده‌ها با گزارش ناهنجاری‌های پلتفرم OONI، لایه نهایی این تحلیل را تکمیل می‌کند. افزایش معنادار نرخ ناهنجاری (Anomaly) در تست‌های وب، با نوسان در داده‌های کلاودفلر خصوصا در زمان پاسخ‌دهی DNS و Latency همخوانی دارد. این وضعیت منجر به پدیده‌ای شده است که در آن اینترنت از نظر فیزیکی «متصل» است، اما به دلیل بالا رفتن زمان انتظار اولیه (Timeout)، اکثر خدمات وب و اپلیکیشن‌ها عملاً از کار می‌افتند. این مهندسی دقیق ترافیک، فرضیه محدودیت‌های فنی یا زیرساختی را رد و مدیریت متمرکز و آگاهانه اختلال اینترنت ایران را تائید می‌کند.