قراردادهایی که اجرا می‌شوند، حتی وقتی نباید…؛ قراردادهای هوشمند، قانون و آینده تنظیم‌گری

چنانچه به مفهوم قراردادهای هوشمند صرفاً به‌مثابه نوآوری فنی بدون در نظر داشتن آثار حقوقی آنچه انجام می‌دهد نگاه کنیم، دیر یا زود به بن‌بست برمی‌خوریم. چراکه تجربه جهانی نشان داده هر فناوری‌ای که مستقیماً با «تعهد»، «پول» و «مسئولیت» سروکار داشته باشد، ناگزیر وارد قلمرو مسائل حقوقی و حکمرانی خواهد شد و این جایی است که قرارداد هوشمند دقیقاً در آن نقطه ایستاده: پدیده‌ای نه کاملاً نرم‌افزاری، نه کاملاً قراردادی بلکه ترکیبی از هر دو. بنابراین آنچه در این مقاله موضوع بحث خواهد بود آینده است؛ آینده‌ای که در آن مدیران فناوری، قانون‌گذاران و طراحان سیستم به‌اجبار زبان مشترکی یا خواهند یافت یا خواهند ساخت. مساله اصلی: قانون نمی‌تواند کد را نادیده بگیرد از نگاه قانون‌گذاری سنتی، متن مهم است: مفاهیمی حقوقی مثل نیت طرفین، تفسیر الفاظ، حسن نیت، عرف و اوضاع‌واحوال. اما قرارداد هوشمند با منطق ریاضی کار می‌کند: یعنی شرط برقرار است یا نیست؛ پرداخت انجام می‌شود یا نمی‌شود. این تفاوت بنیادین باعث یک فاصله جدی شده است: اگر کد چیزی را اجرا کند که از نظر حقوقی ناعادلانه یا اشتباه باشد، کدام‌یک باید بر دیگری اولویت داشته باشد؟ در واقع، مساله اصلی اینجاست که قانون نمی‌تواند «کد» را صرفاً یک ابزار فنی بداند که واجد اثر حقوقی نیست. فرض کنید در یک قرارداد هوشمند اجاره انبار، شرط شده که اگر کالا تا تاریخ معینی خارج نشود، سیستم به‌صورت خودکار جریمه را از ودیعه مستاجر برداشت کند. حال اگر به دلیل قطعی سامانه گمرک یا اشتباه اوراکل، خروج کالا ثبت نشود، قرارداد هوشمند بدون توجه به واقعیت خارجی جریمه را اعمال می‌کند. از نگاه کد، همه‌چیز درست اجرا شده؛ شرط برقرار بوده و تابع اجرا شده است. اما از نگاه حقوقی، مستاجر تقصیری نداشته و اعمال جریمه خلاف انصاف و قواعد مسئولیت قراردادی است. این تعارض نشان می‌دهد اجرای خودکار کد لزوماً به معنای اجرای عادلانه تعهد...