مجموع سرمایه‌گذاری ۱۰ سال گذشته هوش مصنوعی در ایران ۸۲ میلیون دلار است ۸۲ درصد مشاغل هوش مصنوعی ایران در تهران متمرکز است

به گزارش پیوست، نشست بررسی وضعیت هوش مصنوعی در ایران و شاخص آمادگی کشور در این حوزه در اتاق بازرگانی تهران برگزار شد و در آن فعالان حوزه فناوری درباره زیرساخت، سرمایه‌گذاری، سرمایه انسانی، بازار کار، پذیرش فناوری و الزامات تنظیم‌گری و حکمرانی هوش مصنوعی صحبت کردند.

شهاب جوانمردی، عضو هیات‌رئیسه اتاق تهران، در این نشست با تاکید بر اینکه صرف استفاده بنگاه‌ها از هوش مصنوعی را نمی‌توان تحول بنگاه‌ها دانست، گفت: وقتی هوش مصنوعی منجر به بازآفرینی مدل کسب‌وکار شود، می‌توان اثر آن را در بنگاه مشاهده کرد. بهبود عملیات، تصمیم‌گیری هوشمند و بازآفرینی کسب‌وکار از نتایج استفاده از هوش مصنوعی است.

او در ادامه به پنج حلقه مفقوده برای مقیاس‌پذیری اشاره کرد و گفت: دسترسی به داده محدود است و داده‌ها نیز کیفیت لازم را ندارند. همچنین زیرساخت پردازشی برای ارائه خدمات کفایت نمی‌کند و سرمایه انسانی آمادگی لازم را ندارد.

او با اشاره به اثر هوش مصنوعی بر نیروی انسانی گفت: بنگاه‌ها باید روی موضوع سرمایه انسانی تمرکز کنند تا استفاده از هوش مصنوعی به نفع بنگاه، همکاران و جامعه باشد.

جوانمردی تامین مالی را نیز یکی از موضوعات مهم دانست و بر ضرورت تنظیم‌گری با قواعد پایدار تاکید کرد. او گفت: ما گاهی به جای تنظیم‌گری با تهدیدگری و تحدیدگری مواجه می‌شویم.

عضو هیات‌رئیسه اتاق تهران همچنین با اشاره به سرمایه‌گذاری کشورهای همسایه روی زیرساخت‌های پردازشی گفت: این سرمایه‌گذاری‌ها جدی‌تر شده است و نباید این حوزه در دسترس چند نهاد خاص باشد.

او تاکید کرد: باید از انتشار گزارش‌های سالانه عبور کرد و به سمت تدوین برنامه‌های اقدام مشترک رفت. جوانمردی همچنین تنظیم‌گری را یکی دیگر از موضوعات مهم این حوزه دانست و گفت: «معیار موفقیت هوش مصنوعی، تعداد بنگاه‌هایی است که با استفاده از این فناوری بهره‌وری و رشد خود را افزایش داده‌اند، نه تعداد مقالات و پژوهش‌های منتشرشده.»

 رشد هوش مصنوعی باید در یک زنجیره دیده شود

روح‌الله هنرور، هم‌بنیان‌گذار مرکز استراتژیک تحول هوش مصنوعی شریف، هدف از تدوین این پژوهش و شاخص‌های آن را جهت‌دهی به گفت‌وگو درباره هوش مصنوعی در کشور عنوان کرد و گفت: این مطالعه با همکاری تیمی از مشاوران و بر پایه مجموعه‌ای از داده‌ها انجام شده است.

او توضیح داد که برای بررسی وضعیت هوش مصنوعی، زنجیره‌ای از شاخص‌ها از تولید و انتشار دانش تا ورود کسب‌وکارها، سرمایه‌گذاری، نیروی انسانی و شکل‌گیری بازار بررسی شده است. به گفته هنرور، عربستان، امارات، ترکیه و اسرائیل نیز برای مقایسه وضعیت ایران مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. او گفت: «گاهی باید از دشمن هم الگو گرفت.»

هنرور با اشاره به جایگاه ایران در تولید مقالات هوش مصنوعی گفت: ایران پس از عربستان و در کنار ترکیه قرار دارد، اما روند رشد علمی کشور رو به کاهش است و ایران از نظر سرانه نیز جایگاه پایینی دارد.

او یکی از نقاط ضعف اصلی ایران را زیرساخت و میزان پذیرش هوش مصنوعی دانست و تاکید کرد: کسب‌وکارها برای کاهش فاصله ایران با جهان در این حوزه نقش مهمی دارند.

بازار ۵.۵ هزار میلیارد تومانی هوش مصنوعی ایران

هنرور در ادامه با اشاره به وضعیت بازار و سرمایه‌گذاری هوش مصنوعی در ایران گفت: اندازه این بازار تا پایان سال ۱۴۰۳ حدود ۵.۵ هزار میلیارد تومان، معادل ۹۰ میلیون دلار، برآورد شده و مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده در این حوزه طی ۱۰ سال گذشته نیز ۸۲ میلیون دلار بوده است.

او توان پردازشی را یکی از نقاط ضعف ایران دانست و گفت: کشور کلاستر یکپارچه GPU ندارد و تجهیزات پردازشی میان سازمان‌های مختلف پراکنده‌اند. به گفته او، توان پردازشی تجمیع‌شده ایران معادل ۱۷۲ پردازنده است، در حالی که عربستان بیش از ۸۴۰۰ پردازنده در اختیار دارد.

هنرور درباره سرمایه انسانی نیز گفت: براساس داده‌های لینکدین، حدود ۱۴ هزار متخصص دارای مهارت‌های هوش مصنوعی در ایران شاغل‌اند، اما طی یک سال هزار و ۲۶۰ متخصص از کشور مهاجرت کرده‌اند و تنها ۳۰ تا ۵۰ نفر به ایران بازگشته‌اند. او تاکید کرد: ایران از سرمایه انسانی برخوردار است، اما نحوه استفاده و حفظ این ظرفیت همچنان یک چالش است.

او همچنین نبود توازن در توسعه بخش‌های مختلف اکوسیستم هوش مصنوعی و استفاده‌نکردن از ظرفیت‌های موجود برای جبران نقاط ضعف را از دیگر چالش‌های کشور برشمرد.

هنرور در تشریح پژوهش مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی دانشگاه شریف نیز توضیح داد که این مطالعه با مشارکت مشاورانی از دولت، دانشگاه و اتاق بازرگانی و با بررسی شاخص‌های بین‌المللی از جمله استنفورد، آکسفورد، سیسکو، آی‌بی‌ام و سازمان ملل انجام شده است.

چارچوب این پژوهش بر «سیستم نوآوری فناورانه» (TIS) استوار است و وضعیت هوش مصنوعی را در هفت بعد توسعه و انتشار دانش، پذیرش در کسب‌وکارها، مشروعیت‌بخشی، تامین منابع، شکل‌گیری بازار و جهت‌دهی به سیستم بررسی می‌کند.

ایران در پذیرش هوش مصنوعی هفت سال عقب‌تر از جهان

هنرور درباره یافته‌های شاخص آمادگی هوش مصنوعی ایران گفت: ایران از نظر تعداد مقالات هوش مصنوعی جایگاه مناسبی در منطقه دارد و در سطحی نزدیک به ترکیه قرار گرفته است. همچنین در حوزه‌های کاربردی مانند پزشکی، مهندسی و کشاورزی، عملکرد ایران بالاتر از میانگین منطقه است. با این حال، در علوم کامپیوتر که زیرساخت علمی توسعه هوش مصنوعی محسوب می‌شود، ایران با ضعف جدی روبه‌روست؛ به‌طوری‌که امتیاز کشور در این بخش کمتر از ۳۰ است، در حالی که میانگین منطقه از ۳۵ فراتر می‌رود.

او همچنین با اشاره به پایین بودن سطح هزینه‌کرد کسب‌وکارها برای هوش مصنوعی گفت: ۵۰ درصد کسب‌وکارهای ایرانی کمتر از ۵۰۰ میلیون تومان و ۷۰ درصد کمتر از دو میلیارد تومان در این حوزه هزینه کرده‌اند. به گفته هنرور، این ارقام نشان می‌دهد بخش عمده پروژه‌های هوش مصنوعی در کسب‌وکارها هنوز در مقیاس آزمایشی و محدود اجرا می‌شوند.

در این نشست مقداد ولایی، هم‌بنیان‌گذار جاب‌ویژن نیز گفت: هوش مصنوعی موتور رشد و افزایش بهره‌وری نیروی کار است و آنچه در دنیای امروز در حال رخ دادن است نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند محل تمرکز شرکت‌ها برای افزایش بهره‌وری نیروی کار باشد.

او تاکید کرد: هوش مصنوعی دیگر یک فناوری لوکس یا محدود به آزمایشگاه‌های خاص نیست و در حال حل مسائل واقعی شرکت‌ها در دنیاست. به گفته ولایی، کشورهایی که بتوانند هوش مصنوعی را به درستی در سازمان‌ها، نظام آموزشی و در نهایت بازار کار خود نهادینه کنند، این موتور رشد کل کشور را به پیش خواهند برد.

۸۲ درصد مشاغل هوش مصنوعی در تهران

او درباره حقوق و مزایای متخصصان هوش مصنوعی گفت: رشد حقوق کارکنان این حوزه در سال‌های اخیر به شکل معناداری از میانگین رشد حقوق سایر مشاغل بالاتر بوده است. مشاغل حوزه فناوری اصولا رشد بیشتری نسبت به سایر مشاغل دارند، اما متخصصان هوش مصنوعی در میان این گروه نیز در صدر قرار دارند.

او میانگین حقوق متخصص هوش مصنوعی را با پنج گروه شغلی دیگر حوزه فناوری مقایسه کرد. در این مقایسه، اگر میانگین حقوق متخصص هوش مصنوعی شاخص ۱۰۰ در نظر گرفته شود، مدیر محصول و مالک محصول و همچنین حوزه دواپس شاخص ۹۰، برنامه‌نویسی ۸۰، تست نرم‌افزار ۷۰ و UI/UX شاخص ۶۸ را دارند.

به گفته ولایی، متخصصان هوش مصنوعی از لحاظ میزان حقوق در صدر جدول مشاغل حوزه فناوری قرار دارند و از نظر رشد حقوق نیز در سال ۱۴۰۴ میانگین حقوق آنها بیش از سایر گروه‌ها رشد کرده است.

هم‌بنیان‌گذار جاب‌ویژن درباره تعداد موقعیت‌های شغلی نیز گفت: حوزه هوش مصنوعی در سال ۱۴۰۴ بیشترین رشد سالانه را در میان گروه‌های شغلی مختلف داشته است.

بر اساس گزارش فصلی پاییز ۱۴۰۴، تعداد مشاغلی که برای جذب نیروی متخصص هوش مصنوعی ایجاد شده‌اند، ۳۳ درصد نسبت به فصل مشابه سال قبل رشد داشته و این حوزه از نظر رشد در رتبه اول قرار گرفته است. به گفته ولایی، این تقاضا در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ حدود ۲.۵ برابر شده است. عدد مطلق این بازار همچنان بسیار کوچک است. کل آگهی‌های شغلی این حوزه در سال ۱۴۰۴ به طور متوسط حدود ۱۲۰ موقعیت فعال در ماه بوده است.

به گفته ولایی، سهم هوش مصنوعی از کل آگهی‌های شغلی بازار از ۰.۱۷ درصد به ۰.۴۲ درصد رسیده که تقریبا ۲.۵ برابر شده، اما همچنان سهم کوچکی از بازار کار را تشکیل می‌دهد.

به گفته او، در سال ۱۴۰۰ حدود ۶۵ درصد موقعیت‌های شغلی هوش مصنوعی در صنعت تک یا فناوری، ۸ درصد در تلکام و ۷ درصد در سرمایه‌گذاری مالی و بانکداری بوده و سایر صنایع تقریباً سهمی نداشته‌اند.

در سال ۱۴۰۴ سهم صنعت تک به ۵۰ درصد کاهش یافته، اما صنعت بعدی ۱۱ درصد سهم داشته و ۱۳ صنعت نیز هر کدام سهمی زیر یک درصد داشته‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد توسعه هوش مصنوعی در صنایع مختلف هنوز گسترده نشده و چراغ صنایع دیگر تازه در حال روشن شدن است.

او درباره تمرکز جغرافیایی نیز گفت: سهم تهران از مشاغل هوش مصنوعی در سال ۱۴۰۳، ۸۵ درصد بوده و در سال ۱۴۰۴ به ۸۲ درصد رسیده است. اصفهان ۵ درصد و خراسان ۳ درصد سهم دارند.

به گفته ولایی، سهم تهران از کل موقعیت‌های شغلی کشور حدود ۵۵ درصد است، اما در مشاغل هوش مصنوعی این سهم به بالای ۸۲ درصد می‌رسد؛ بنابراین بازار کار هوش مصنوعی همچنان به شدت در تهران و بخش‌های خاص متمرکز است.

هشدار درباره شکل‌گیری «حباب مهارتی»

ولایی یکی از داده‌های مهم بازار را شاخص رقابت کارجویان دانست. بر اساس این شاخص، تعداد رزومه‌های ارسال‌شده برای هر آگهی شغلی هوش مصنوعی نسبت به سایر حوزه‌های فناوری، پنج برابر شده است. او گفت: تعداد متقاضیان و کارجویان به شدت افزایش یافته، اما فرصت‌های شغلی واقعی در سازمان‌ها به همان اندازه رشد نکرده است.

به گفته ولایی، این نبود توازن جدی نشان‌دهنده ریسک شکل‌گیری یک «حباب مهارتی» است؛ بازاری که در آن انتظارات مالی کارکنان افزایش می‌یابد، اما ظرفیت جذب سازمان‌ها محدود است.

ولایی همچنین به افزایش تقاضا برای مهارت‌های هوش مصنوعی در مشاغل غیرتخصصی اشاره کرد. به گفته او، در سال ۱۴۰۲ سهم آگهی‌های استخدامی که به مهارت هوش مصنوعی اشاره داشتند در شش حوزه شغلی بررسی‌شده کمتر از دو درصد بود، اما در سال ۱۴۰۴ تغییرات چشمگیری رخ داده است.

در طراحی گرافیک، ۱۵ درصد فرصت‌های شغلی اعلام کرده‌اند که کارجو باید به ابزارهای هوش مصنوعی مسلط باشد. تولید محتوا ۱۴ درصد، دیجیتال مارکتینگ ۹ درصد و مدیریت محصول ۷ درصد تقاضا برای این مهارت را داشته‌اند.

در ادامه فرزین فردیس، عضو هیات‌رئیسه اتاق تهران، با اشاره به ابعاد ژئوپلیتیک هوش مصنوعی گفت: برای بسیاری هوش مصنوعی ترسناک شده است و در همین لحظه پنج شرکت بزرگ دنیا در حال تسلط کامل بر این فضا هستند.

به گفته فردیس، ۶۷ درصد زیرساخت‌های ابری دنیا در انحصار سه شرکت آمازون AWS، مایکروسافت و گوگل کلاد قرار دارد.

او با اشاره به عرضه مدل پیشرو شرکت آنتروپیک گفت: وزارت بازرگانی ایالات متحده بلافاصله دستور داده این سرویس نباید به افراد غیرآمریکایی ارائه شود و آنتروپیک نیز دسترسی‌ها را قطع کرده تا سازوکار تطبیق با این دستور حاکمیتی را پیاده‌سازی کند.

فردیس این موارد را واقعیت‌های دنیای امروز دانست و گفت: موضوع انحصار در لایه سخت‌افزار و چیپ‌ست‌ها، از جمله دعواهای سیلیکون و انویدیا، نیز بر کسی پوشیده نیست و اینکه این تجهیزات به چه کسی، با چه تعرفه‌ای و چگونه فروخته شوند، کاملا کنترل می‌شود.

او همچنین گفت: حدود ۱.۶ میلیارد نفر در ۲۰ کشور مختلف با محدودیت‌های حاکمیتی و تحریمی برای استفاده از سرویس‌های پیشرفته هوش مصنوعی مواجه هستند.

فردیس یکی از نگرانی‌های جدی را نشت داده‌های سازمانی از طریق پرامپت‌نویسی در دستیارهای هوش مصنوعی بین‌المللی دانست. به گفته او، موج بزرگی از هشدارها در دنیا درباره افشای اطلاعات حساس سازمان‌ها توسط کارکنان شکل گرفته است. کارکنان ناخواسته داده‌های مهم شرکت‌ها را برای دریافت تحلیل روی پلتفرم‌ها و مدل‌های زبانی بزرگ بین‌المللی بارگذاری می‌کنند.

او گفت شرکت‌های بزرگ دنیا محدودیت‌های سختی برای جلوگیری از استفاده از داده‌های سازمانی در ابزارهای عمومی ایجاد کرده‌اند.

به گفته فردیس، زبان فارسی و داده‌های حساس ملی باید در داخل کشور پردازش شوند و همان‌طور که برای پایداری زیرساخت‌های انرژی، مخابرات و بانکی کشور هزینه‌های امنیتی و سرمایه‌گذاری انجام می‌شود، برای زیرساخت‌های پردازشی و داده‌ای هوش مصنوعی نیز باید سرمایه‌گذاری استراتژیک صورت گیرد.

او در پایان تاکید کرد: مسئله هوش مصنوعی حاکمیتی یک فانتزی نیست، بلکه موضوعی امنیت ملی و استراتژیک است.