پروژه‌های فناوری خلیج فارس در آتش، رویای ارزانی که تمام شد

به‌گزارش پیوست، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس طی پنج سال گذشته به یکی از مهم‌ترین مقاصد سرمایه‌گذاری فناوری در جهان تبدیل شده بودند. عربستان سعودی با چشم‌انداز ۲۰۳۰ و امارات متحده عربی با برنامه قرن ۲۰۷۱، میلیاردها دلار برای تبدیل شدن به قطب‌های جهانی هوش مصنوعی هزینه کرده بودند. جذابیت این منطقه برای غول‌های فناوری سه عامل داشت: انرژی ارزان، زمین وسیع و موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز برای اتصال آسیا، اروپا و آفریقا.

اما اکنون IDC تخمین زده که ۳۰ درصد ظرفیت ابری منطقه‌ای خلیج فارس به ارزش ۱۵ میلیارد دلار در معرض تعلیق قرار گیرد. بازار ابری منطقه که پیش‌بینی می‌شد ۲۵ درصد رشد کند، اکنون با پیش‌بینی رشد ۳ تا ۴ درصدی مواجه است.

آنچه در خلیج فارس در حال رخ دادن است، بازتعریف مفهوم امنیت زیرساخت دیجیتال در سطح جهانی است. سرمایه‌گذاران و غول‌های فناوری اکنون این معادله را بازنویسی می‌کنند: آیا هزینه‌های پایین انرژی و زمین در یک منطقه بی‌ثبات، ارزش ریسک حملات فیزیکی را دارد؟ پاسخ به این سوال می‌تواند نقشه جهانی مراکز داده و زیرساخت‌های هوش مصنوعی را برای یک دهه آینده تغییر دهد.

ستاره‌های سوزان امارات

برنامه سرمایه‌گذاری ۱۵.۲ میلیارد دلاری مایکروسافت در امارات، یکی از بزرگترین طرح‌های این شرکت در منطقه محسوب می‌شود. از این میزان، ۷.۳ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۵ هزینه شده که شامل ۱.۵ میلیارد دلار سهام در شرکت هوش مصنوعی G42 و بیش از ۴.۶ میلیارد دلار برای مراکز داده است. مابقی این سرمایه‌گذاری (بیش از ۷.۹ میلیارد دلار) بین سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ انجام خواهد شد که ۵.۵ میلیارد دلار آن مستقیماً به توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی و ابری اختصاص دارد. این طرح شامل همکاری با شرکت Khazna برای افزودن ۲۰۰ مگاوات ظرفیت مرکز داده تا پایان سال ۲۰۲۶ و آموزش مهارت‌های هوش مصنوعی و ابری به بیش از ۱۰۰ هزار نفر از ساکنان امارات است

پروژه استارگیت توسط شرکت G42 امارات رهبری می‌شود و شرکای آن شامل OpenAI، اوراکل، انویدیا، سیسکو و SoftBank هستند . این پروژه در ابوظبی و در محوطه‌ای به نام «پردیس هوش مصنوعی امارات-آمریکا» (UAE–U.S. AI Campus) در حال احداث است. خود پروژه استارگیت در زمینی به وسعت ۱۹.۲ کیلومتر مربع ساخته می‌شود که حدود ۹ برابر بزرگ‌تر از کشور موناکو است .

ظرفیت نهایی برنامه‌ریزی‌شده برای این مرکز ۵ گیگاوات است که فاز اول آن با ظرفیت یک گیگاوات در دست ساخت است. برای تجهیز این مرکز، از پیشرفته‌ترین تراشه‌های هوش مصنوعی NVIDIA Grace Blackwell GB300 استفاده خواهد شد. در فاز نخست، حدود ۳۵ هزار عدد از این تراشه‌ها به کار گرفته می‌شود. بر اساس اظهارات مقامات اماراتی، هزینه ساخت این پروژه از برآوردهای اولیه فراتر رفته و اکنون بیش از ۳۰ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود .

شرکت‌هایی ماننداوراکل و انویدیا در حال تعمیق مشارکت خود برای پشتیبانی از پروژه‌های حاکمیتی هوش مصنوعی (Sovereign AI) هستند، از جمله کار با دپارتمان توانمندسازی دولت ابوظبی برای ساختن سیستم‌های دولتی امن مبتنی بر هوش مصنوعی .

گام بلند عربستان روی آتش

عربستان سعودی نیز با جذب سرمایه‌های کلان، تلاش قابل توجهی در جهت تبدیل شدن به یک قطب منطقه‌ای فناوری برداشته است. سرمایه‌گذاری ۵.۳ میلیارد دلاری آمازون برای احداث مرکز داده جدید، پروژه ۱۰ میلیارد دلاری گوگل کلاد با صندوق سرمایه‌گذاری عمومی (PIF) و شرکت Humain، و سرمایه‌گذاری ۱.۵ میلیارد دلاری اوراکل برای توسعه زیرساخت‌های ابری، بخشی از این تلاش‌ها هستند .

علاوه بر این، Humain که توسط صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان (PIF) پشتیبانی می‌شود، در ژانویه ۲۰۲۶ یک توافقنامه تأمین مالی استراتژیک به ارزش ۱.۲ میلیارد دلار با صندوق زیرساخت ملی امضا کرد. هدف از این توافق، توسعه مراکز داده فوق‌مقیاس با ظرفیت نهایی تا ۲۵۰ مگاوات است . همچنین PIF برنامه‌ای ۶ میلیارد دلاری برای ایجاد یکی از بزرگترین اکوسیستم‌های مرکز داده در جهان اعلام کرده است .

انرژی ارزان و تهدید گران

آنچه کمتر در تحلیل‌های اقتصادی به آن پرداخته شده، دلیل اصلی چرخش آمریکا به سوی خلیج فارس برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی است. محدودیت‌های مربوط به منابع انرژی و قوانین ناظر در خاک آمریکا، مانع از آن می‌شود که ایالات متحده بتواند با سرعت لازم مراکز داده مورد نیاز انقلاب هوش مصنوعی را در داخل کشور بسازد . هزینه زمین صنعتی در عربستان ۱۰ تا ۵۰ دلار در هر متر مربع است، در حالی که در ویرجینیای شمالی به عنوان قطب مراکز داده آمریکا این رقم به ۱۵۰ تا ۶۰۰ دلار می‌رسد. تعرفه برق نیز در خلیج فارس ۰.۰۵ تا ۰.۰۶ دلار به ازای هر کیلووات ساعت است، در حالی که متوسط این هزینه در آمریکا ۰.۰۹ تا ۰.۱۵ دلار است . اما مزیت هزینه‌های پایین، در برابر تهدید موشک‌ها و پهپادها بی‌اعتبار شده است.

پیامدهای این حملات فراتر از خسارات فیزیکی است. پروژه‌های عظیم فناوری در منطقه اکنون با سه چالش اساسی مواجه شده‌اند:

تأخیر در اجرا: پروژه‌های NEOM عربستان و مراکز داده hyperscale در امارات با تأخیرهای ۶ تا ۱۲ ماهه مواجه شده‌اند. سرمایه‌گذاری ۵۰ میلیارد دلاری در مراکز داده کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) اکنون ۲۰ تا ۲۲ درصد ریسک بالاتری دارد.

افزایش هزینه‌های امنیتی: بیمه‌های فعالیت‌های فیزیکی در مراکز محلی به شدت افزایش یافته است. تأمین مالی برای ساخت‌های جدید نیاز به افزایش ۲۰۰ تا ۴۰۰ واحد پایه (basis points) در نرخ‌ها به دلیل ریسک‌های سیاسی-اجتماعی خواهد داشت .

بازنگری استراتژیک: مدیرعامل AWS در مصاحبه با فایننشال تایمز در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد: «ما سرمایه‌گذاری‌های خاورمیانه را بازنگری می‌کنیم»  گوگل و اوراکل نیز در ادامه قراردادهای جدید در عربستان تردید دارند و حالا مناطق دیگر جهان مانند جنوب شرق آسیا و مسیرهای آفریقای شرقی را درنظر دارند.

ورود یک متغیر جدید و هزینه‌ساز

شکاف امنیتی که اکنون آشکار شده، فراتر از یک محاسبه اشتباه ساده است. مدل امنیتی مشارکت‌های فناوری فراملی بر این فرض استوار بود که زیرساخت‌های فیزیکی در پناه ثبات منطقه‌ای مصون خواهند ماند. اما جنگ مدرن این فرض را به چالش کشیده است. کشوری که می‌خواهد به قطب هوش مصنوعی جهان تبدیل شود، اکنون باید توانایی دفاع از مراکز داده خود در برابر موشک‌ها و پهپادها را نیز داشته باشد و این سطح جدیدی از هزینه و پیچیدگی است.