خدمات عمومی با قطعی اینترنت از کار افتادند؛ سامانه بود، شبکه نبود

به گزارش پیوست، بر اساس آنچه کاربران و مراجعان سامانه‌های دولتی گزارش می‌کنند، از نخستین روز قطع اینترنت در کشور، سامانه‌های داخلی متعددی از جمله سامانه دانشگاهی گلستان، سامانه‌های متصل به سازمان امور مالیاتی و سامانه‌های مرتبط با شهرداری با اختلال در دسترسی روبه‌رو شدند؛ هرچند مدیران این سامانه‌ها وجود اختلال را رد کرده و مشکل دسترسی را به اینترنت مربوط می‌دانند؛ اما کاربران در طول بیش از دو هفته، تجربه‌ای که از شبکه ملی اطلاعات دارند، چیزی بیشتر از اختلال نیست.

مرضیه ادهم، کنشگر دسترسی به اینترنت آزاد، در گفت‌وگو با پیوست می‌گوید دلیل کارکرد ضعیف شبکه ملی اطلاعات این است که این شبکه آمادگی پذیرش حجم بالای مهاجرت کاربران را نداشته است؛ البته به توضیح ادهم، هنگامی که شبکه اصلی اینترنت دچار اختلال یا قطعی می‌شود، شبکه‌های داخلی نیز دچار اختلال می‌شوند.

ادهم در ادامه می‌گوید: «زیرساخت‌های کشور این توانایی را ندارند که با یک اشاره، اینترنت داخلی شود و از سوی دیگر رشد ناگهانی می‌تواند پلتفرم را از کار بیندازد. اساسا هر پلتفرمی که رشد آن مبتنی بر تعامل با کاربران است باید رشدی تدریجی را تجربه کند و نمودار رشد آن قابل پیش‌بینی باشد.»

به گفته او، رشد تدریجی امکان تشخیص خطاها و باگ‌های پلتفرم را می‌دهد. او درباره الزام رشد تدریجی می‌گوید: «با رشد تدریجی، پایگاه‌های داده تعریف می‌شوند و ظرفیت، محل ذخیره و جایابی کاربر نیز مشخص می‌شود. اما هنگامی که این مسیر به‌جای طی کردن یک شیب ملایم، پرش نقطه‌ای داشته باشد و تعداد کاربران رشد انفجاری پیدا کند، باگ‌های بیشتری به وجود می‌آید؛ چراکه سیستم فرصت ترمیم خود را ندارد.»

ادهم چنین رشدی را یک رشد مصنوعی و شبیه به تورم نقطه‌به‌نقطه توصیف می‌کند.

سامانه پایدار بود، شبکه پایدار نبود

پایداری شبکه ملی اطلاعات با اتصال سامانه‌های خدمت‌رسانی دولتی پیچیده‌تر هم می‌شود. برای اتصال بدون مشکل سامانه‌ها به یکدیگر، نیاز به اینترنت پایدار وجود دارد و اگر حتی یکی از مراحل استعلام در فرایند دریافت خدمت دچار اختلال باشد، دریافت خدمت غیرممکن می‌شود. در روزهای گذشته بسیاری از کاربران کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال مانند فروش بیمه آنلاین، به دلیل اختلال در سامانه املاک و اسکان نتوانستند خدمات مورد نیاز خود را دریافت کنند.

اما حسین عبدالهی، مدیر سامانه املاک و اسکان، می‌گوید این سامانه بدون هیچ مشکلی در دسترس بوده است: «افراد می‌توانستند وارد سامانه شوند، اما اتفاقی که افتاد این بود که به دلیل قطع بودن اینترنت، فردی که در گوگل عبارت املاک و اسکان را جست‌وجو می‌کرد، نمی‌توانست به سامانه دسترسی داشته باشد. اما اگر دامنه سایت جست‌وجو می‌شد، سامانه از روز اول در دسترس بود و افراد می‌توانستند خوداظهاری کنند.»

او در ادامه عنوان می‌کند: «وقتی اینترنت ملی به جریان افتاد، کمی وضعیت بهتر شد. در روز اول، پیامک‌های سامانه املاک و اسکان هم قطع بود، اما با پیگیری‌هایی که انجام دادیم متوجه شدیم در این حوزه یک لیست سفید در سازمان فناوری اطلاعات وجود دارد. ما در این لیست سفید قرار گرفتیم و توانستیم پیامک‌ها را به‌صورت مستقیم برای کاربران خود ارسال کنیم و لینک سامانه را هم برای کاربران بفرستیم.»

او در واکنش به این موضوع که کاربران همچنین مشکل دریافت پیامک از سامانه املاک و اسکان را گزارش کرده‌اند، بیان می‌کند: «افراد در برخی موارد سامانه خودنویس و سامانه املاک و اسکان را با هم اشتباه می‌گیرند. باید این دو را از هم جدا کرد. سامانه خودنویس پیامک‌ها را به شماره همراه افراد ارسال می‌کرده است، اما سامانه املاک و اسکان پیامک‌ها را به کد ملی ارسال می‌کند و کد ملی است که به شماره تلفن همراه اتصال پیدا می‌کند. سامانه املاک و اسکان به پنجره دولت هوشمند متصل است و اگر این پنجره مشکلی نداشته باشد، املاک و اسکان هم مشکلی نخواهد داشت.»

اما کریم احمدی، رئیس گروه اقتصاد امور مالی مسکن و مسئول سامانه خودنویس، عنوان می‌کند که سامانه خودنویس از روز نخست قطعی اینترنت مشکل خاصی نداشته و به کار خود ادامه داده است: «روز اول هماهنگی برای ارسال پیامک انجام نشده بود و پیامک سامانه خودنویس هم قطع بود اما وقتی سرشماره سامانه باز شد، مردم توانستند وارد سامانه شوند و امضای خود را انجام دهند. روزهای بعدی به دلیل شرایط جاری در کشور، طبیعتاً تعداد معاملات کم شد، اما تعداد کم معاملات به دلیل اختلال نبوده است. از ۲۲ دی‌ماه به بعد نیز روند معاملات عادی شد.»

او در ادامه توضیح می‌دهد که روز اول خاموشی ارتباطات، زمانی که اینترنت ملی نیز هنوز برقرار نشده بود، این سامانه تعداد معاملات چندانی هم نداشته است که بخواهد آسیب ببیند: «مشکل اصلی ما این بود که کاربران به سامانه مراجعه می‌کردند، اما نمی‌توانستند پیامک را دریافت کنند و امضاها را انجام دهند.»

اما در جایی از صحبت‌های عبدالهی و احمدی می‌توان یک موضوع مشترک را شناسایی کرد «اتصال سامانه‌ها به یکدیگر و نیاز به استعلام از هر سامانه دردسرآفرین شده است؛ چراکه ناپایداری یکی از سامانه‌ها دومینوی قطع خدمت‌رسانی را به همراه دارد.»

احمدی درباره اتصال سامانه‌ها توضیح می‌دهد: «برای انجام خدمت در سامانه خودنویس باید به سامانه‌های قوه قضاییه، تصدیق شماره تلفن، استعلام از ثبت احوال و بسیاری از استعلامات دیگر متصل شویم. هر کدام از این استعلامات در شرایط قطعی اینترنت اگر دچار اختلال شوند، سامانه ما هم نمی‌تواند کار خود را انجام دهد و این طبیعت سامانه است. در نتیجه وقتی فرد می‌خواهد یک سند تک‌برگ معامله کند، ما در سامانه تا تصدیق اصالت سند را انجام ندهیم، معامله صورت نمی‌گیرد. اما این‌که بگوییم از روز اول به دلیل اختلال خاصی دچار مشکل بودیم، این‌طور نیست.»

این موضوعی است که عبدالهی، مدیر سامانه املاک و اسکان، نیز به آن اشاره می‌کند: «باید به‌صورت کلی بگویم سامانه‌ها در کشور به‌صورت همیشگی پایدار نیستند و بدون قطعی کار نمی‌کنند. چراکه اتصال بین سامانه‌ها باعث قطعی می‌شود. برای مثال در فرایند خدمت‌رسانی سامانه املاک و اسکان، اتصال به سامانه ثبت احوال، ثبت اسناد، کد پستی و پنجره ملی هوشمند وجود دارد. اگر یکی از این موارد دچار مشکل شود، پایداری سامانه مختل می‌شود. اما مردم تنها خود سامانه را می‌شناسند و اختلال را هم از چشم همان سامانه می‌بینند؛ در حالی که خود سامانه پایدار است، اما مشکل در اتصال به سامانه‌ای دیگر وجود دارد.»

شبکه ملی اطلاعات در خاموشی خوداظهاری

اما وضعیت پایداری شبکه ملی اطلاعات را نمی‌توان از هیچ مرجعی رصد کرد؛ چراکه وضعیت اینترنت داخلی را سرویس‌های پایش اتصال به اینترنت مانند نت‌بلاکس یا کلادفلر اندازه‌گیری نمی‌کنند و درباره شبکه ملی اطلاعات تنها گزارش‌های پراکنده متنی وجود دارد.

مرضیه ادهم می‌گوید: «گزارشی که به‌صورت آنلاین در دسترس عموم باشد تاکنون وجود نداشته است، اما صاحبان سایت‌های داخلی خودشان می‌توانند میزان اختلال‌هایی که داشته‌اند را اندازه‌گیری کنند و همچنین حملات را نیز ثبت کنند.»

به گفته او، در سال ۱۴۰۱ پویشی داوطلبانه برای پایش شبکه ملی اطلاعات آغاز شد، اما این پویش با اتهامات امنیتی مواجه و در نهایت متوقف شد.

ایران زیرساخت داخلی شدن اینترنت را ندارد

یکی از سوالاتی که این روزها بسیار شنیده می‌شود، امکان ملی شدن اینترنت به‌صورت همیشگی و قطع کامل اینترنت بین‌الملل است. مرضیه ادهم در این باره توضیح می‌دهد: «درباره این موضوع باید به دو جنبه توجه کنیم؛ یکی بحث فنی انجام این کار و دیگری راهبردهای آن. اگر سیاست‌گذاری کلان به سمت اینترنت ملی برود- چیزی که سال‌ها در اهداف شورای عالی فضای مجازی و در طرح صیانت یک و دو و همچنین در شورای عالی انقلاب فرهنگی مطرح بوده است- برای حاکمیت چندان تفاوتی نمی‌کند که از لحاظ فنی چه چیزی روی زمین وجود دارد و احتمالا این‌گونه بیان می‌شود که بی‌کیفیتی و اختلال در کار کاربران، بهای اینترنت داخلی است.»

او در پاسخ به این سوال که آیا این رویکرد به‌صورت جدی در حاکمیت وجود دارد، توضیح می‌دهد که حاکمیت به‌صورت یک‌صدا با رویکرد قطع کامل اینترنت موافق نیست: «می‌توان صداهای مختلفی درباره اینترنت ملی از سمت حکمرانی شنید. افرادی هستند که اینترنت را عامل ناامنی می‌دانند و گروهی دیگر معتقدند نبود اینترنت به کسب‌وکارهای بزرگ و کوچک، بدنه پژوهشی و تحقیقاتی کشور و به هویت و سبک زندگی نسل زد ضربه می‌زند. در نتیجه نمی‌توان گفت حکمرانی به‌صورت یک‌صدا طرفدار شبکه ملی اطلاعات است؛ چراکه اگر این‌طور بود، اینترنت سال‌ها پیش داخلی می‌شد.»

او در ادامه توضیح می‌دهد که ایران نه از لحاظ فرهنگی پذیرشی مانند کره شمالی را در قطعی اینترنت دارد و نه زیرساخت‌های چین را که از اینترنت بین‌الملل بی‌نیاز باشد. به گفته او، حالا بزرگ‌ترین دغدغه مردم ایران اینترنت است و حتی نامزدهای ریاست‌جمهوری نیز برای اخذ رای از مردم وعده اینترنت آزاد و بدون فیلتر می‌دهند.

احتمال اینترنت طبقاتی

خاطره قطعی اخیر اینترنت در حافظه جمعی افراد تفاوتی اساسی با قطعی اینترنت در زمان جنگ دارد. مرضیه ادهم دلیل این تفاوت را «قطع ارتباط» می‌داند، نه صرفا قطعی اینترنت. به گفته او، در زمان جنگ هم اینترنت ملی به‌خوبی کار نمی‌کرد، اما بستر ارتباط به‌طور کامل قطع نشد: «آن زمان اینترنت در قالب شبکه‌های اجتماعی قطع شد، اما در قطعی گذشته ارتباط قطع شد؛ به عبارتی ارتباط یک‌طرفه شد. افراد فقط شنونده روایت یک‌طرفه از هسته قدرت بودند؛ برای افراد پیامک می‌آمد، اما نمی‌توانستند پیامک ارسال کنند، کانال‌های بله و ایتا به‌روزرسانی می‌شدند، اما امکان ارتباط فردبه‌فرد وجود نداشت و کل ظرفیت پیام‌رسانی و ارتباطات بین‌فردی از بین رفت.»

او در پایان پیش‌بینی می‌کند: «از نظر فنی شاید هدف حرکت به سمت اینترنت طبقاتی باشد و اینترنت صددرصد ملی نشود، اما احتمالا این شروعی برای اینترنت طبقاتی است؛ چراکه همین حالا هم دسترسی به اینترنت ملی برای ارسال پیام یا آپلود اطلاعات به برخی داده شده و به برخی دیگر نه. اینترنت طبقاتی، مانند موارد مشابه، قطعا رانت و بازار سیاه ایجاد خواهد کرد.»