معاونت علمی پس از ۲۰ سال مسیر خود را تغییر می‌دهد: پایان شمارش دستاوردها؛ آغاز ساخت قابلیت

به گزارش پیوست، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری، برای توضیح این تغییر رویکرد، میان «فناوری»، «نوآوری» و «قابلیت» تفاوت قائل شد و گفت: تولید یک محصول مبتنی بر دانش، تنها آغاز مسیر فناوری است. به گفته او، زمانی می‌توان از نوآوری سخن گفت که این محصول وارد زندگی مردم شود، ارزش اقتصادی یا اجتماعی ایجاد کند و در ادامه، زمانی به قابلیت تبدیل می‌شود که امکان تکرار، توسعه و مقیاس‌پذیری آن وجود داشته باشد. از نگاه معاون علمی رئیس‌جمهور، آنچه در نهایت برای کشور قدرت ایجاد می‌کند، نه تعداد فناوری‌های تولیدشده، بلکه توانایی پایدار برای طراحی، توسعه، تولید، بهبود مستمر و ایجاد زنجیره ارزش پیرامون آنهاست.

بر همین اساس، معاون علمی رئیس‌جمهور پارادایم «قدرت‌بنیان» را به‌عنوان چارچوب جدید سیاست‌گذاری علم و فناوری معرفی کرد؛ رویکردی که هدف آن عبور از حمایت‌های پراکنده و حرکت به سمت ساخت زنجیره‌هایی است که میان دانش، فناوری، زیرساخت، بازار، استاندارد و حکمرانی ارتباط ایجاد می‌کنند. افشین معتقد است پراکندگی ظرفیت‌ها، حتی با وجود منابع انسانی، شرکت‌های دانش‌بنیان و زیرساخت‌های علمی گسترده، به‌تنهایی نمی‌تواند قدرت فناورانه ایجاد کند؛ زیرا حلقه‌های این زنجیره هنوز به یکدیگر متصل نشده‌اند.

حلقه واسط میان قدرت و فناوری؛ قابلیت

افشین معتقد است میان فناوری و قدرت یک رابطه مستقیم وجود ندارد؛ زیرا صرف داشتن فناوری به معنای برخورداری از قدرت فناورانه نیست. به گفته او، فناوری زمانی می‌تواند به قدرت تبدیل شود که در قالب «قابلیت» شکل بگیرد؛ قابلیتی که مجموعه‌ای از توانایی‌های طراحی، توسعه، تولید، مقیاس‌پذیری، بهبود مستمر و ایجاد زنجیره ارزش را در بر می‌گیرد و شکل‌گیری آن فرآیندی زمان‌بر است.

از نگاه معاون علمی رئیس‌جمهور، حلقه واسط میان فناوری و قدرت، قابلیت است و ایجاد این حلقه به مجموعه‌ای از عوامل مانند داده، حکمرانی، سرمایه، زیرساخت، نیروی انسانی، توان محاسباتی و بازار نیاز دارد. به همین دلیل، کشورهایی که تنها به تولید یا واردات فناوری تکیه می‌کنند، لزوماً به قدرت فناورانه دست پیدا نمی‌کنند.

او با اشاره به پراکندگی ظرفیت‌های موجود در کشور گفت وجود دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز پژوهشی و زیرساخت‌های فناوری به‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا زمانی این ظرفیت‌ها به قدرت تبدیل می‌شوند که در قالب یک زنجیره به یکدیگر متصل شوند. به گفته افشین، کشوری که صرفاً مصرف‌کننده فناوری باشد، حتی با برخورداری از منابع گسترده، نمی‌تواند جایگاه پایداری در زنجیره قدرت جهانی به دست آورد.

او با اشاره به سهم نوآوری در اقتصاد کشور گفت: در حال حاضر سهم نوآوری از تولید ناخالص داخلی حدود سه تا چهار درصد است و در برنامه هفتم توسعه پیش‌بینی شده این رقم به هفت درصد برسد. با این حال، به گفته او، ایران هنوز نتوانسته نوآوری را به عامل تحول ساختار اقتصادی تبدیل کند. در سال‌های اخیر سرمایه انسانی گسترده‌ای در کشور شکل گرفت، ظرفیت پژوهشی کشور افزایش یافت و زیرساخت‌های لازم برای مراحل بعدی توسعه فراهم شد، اما اقتصاد دانش بنیان، تنها شرط لازم توسعه فناوری بود و نه شرط کافی.

او با اشاره به اینکه در سال‌های گذشته بخش زیادی از تمرکز سیاست‌گذاری فناوری بر توسعه کمی اکوسیستم بوده است، گفت امروز باید از مرحله ایجاد بازیگران عبور کرد و به مرحله اتصال آنها رسید. به گفته افشین، شرکت‌های دانش‌بنیان، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، پارک‌های علم و فناوری، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و شتاب‌دهنده‌ها هرکدام بخشی از زنجیره نوآوری هستند، اما زمانی می‌توانند به قدرت‌آفرینی منجر شوند که نقش خود را در یک معماری هماهنگ ایفا کنند.

اجزای اکوسیستم نوآوری کشور هماهنگ نیست

معاون علمی رئیس‌جمهور یکی از چالش‌های اصلی اکوسیستم فناوری کشور را نبود تفکیک ماموریت میان بازیگران دانست و گفت بخش‌های مختلف به جای تمرکز بر نقش اصلی خود، گاهی تلاش می‌کنند جایگاه دیگر اجزای زنجیره را نیز در اختیار بگیرند. از نگاه او، دانشگاه باید بر تولید دانش و توسعه مرزهای علمی تمرکز کند، شرکت باید فناوری را به محصول و بازار برساند و نهادهای سیاست‌گذار باید زمینه شکل‌گیری این زنجیره را فراهم کنند.

افشین در همین چارچوب تاکید کرد: فناوری دیگر یک ابزار خنثی نیست و کشورها تنها با مصرف یا حتی تولید فناوری به قدرت نمی‌رسند. به گفته او، فناوری می‌تواند ساختارهای اقتصادی، روابط اجتماعی و حتی معادلات قدرت میان کشورها را تغییر دهد؛ بنابراین در حوزه فناوری‌های راهبردی، موضوع فقط توسعه یک محصول نیست، بلکه توانایی طراحی، مالکیت، حکمرانی و استانداردسازی فناوری نیز اهمیت دارد.

او با اشاره به تجربه کشورهای مختلف گفت هیچ کشوری مسیر توسعه فناوری را به‌صورت مستقل از شرایط تاریخی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود طی نکرده است. کشورها زمانی توانسته‌اند به قدرت فناورانه تبدیل شوند که میان دانش، فناوری، قابلیت تولید، زیرساخت، بازار و شبکه ارزش ارتباط برقرار کرده‌اند. به گفته افشین، کشوری که صرفاً مصرف‌کننده فناوری باشد، حتی با در اختیار داشتن منابع گسترده، نمی‌تواند جایگاه پایداری در زنجیره قدرت جهانی به دست آورد.

مدل سیلیکون‌ولی؛ نسخه‌ای که بدون بازار و زنجیره کامل نمی‌شود

اما بخشی از چالش امروز اکوسیستم فناوری ایران به مدل توسعه‌ای بازمی‌گردد که در سال‌های گذشته دنبال شده است. افشین با اشاره به اینکه مدل نوآوری ایران تا حد زیادی از تجربه سیلیکون‌ولی و الگوی آمریکایی الهام گرفته است، گفت این مدل بدون توجه به تفاوت‌های ساختاری کشورها نمی‌تواند همان نتایج را ایجاد کند.

به گفته او، در مدل سیلیکون‌ولی، دانشگاه، سرمایه، بازار، شرکت‌های بزرگ فناوری و شبکه‌های جهانی در یک زنجیره به‌هم‌پیوسته عمل می‌کنند؛ در حالی که در ایران میان دانشگاه، مرز دانش و بازار فناوری فاصله وجود دارد و همین موضوع باعث شده بسیاری از دستاوردهای علمی نتوانند مسیر تجاری‌سازی و مقیاس‌پذیری را طی کنند.

افشین تاکید کرد مسئله اصلی کشور کمبود ایده، نیروی انسانی یا ظرفیت علمی نیست، بلکه نبود زنجیره‌ای است که بتواند این ظرفیت‌ها را به محصول، بازار و مزیت رقابتی تبدیل کند. او همچنین با اشاره به محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها گفت نبود اعتماد بین‌المللی به بازار ایران، امکان توسعه منطقه‌ای و جهانی فناوری‌های ایرانی را کاهش داده و در چنین شرایطی دولت باید نقش هدایت‌گر و تسهیل‌کننده داشته باشد، نه جایگزین بازار شود.

پارادایم قدرت بنیان؛ چارچوب جدید سیاست علم و فناوری کشور

در ادامه این مسیر، معاون علمی رئیس‌جمهور از تغییر رویکرد معاونت علمی در حمایت از اکوسیستم خبر داد و گفت حمایت از بازیگران منفرد جای خود را به حمایت از زنجیره‌های همکاری خواهد داد. بر اساس این نگاه، شرکت‌ها، دانشگاه‌ها و مراکز فناوری باید در قالب شبکه‌هایی قرار گیرند که بتوانند یک مسئله مشخص را از مرحله تحقیق و توسعه تا تولید و بازار دنبال کنند.

او همچنین پارک‌های علم و فناوری را یکی از حلقه‌های مهم این معماری جدید دانست و گفت بسیاری از پارک‌ها هنوز در نسل دوم فعالیت خود قرار دارند و باید به سمت نسل سوم حرکت کنند؛ نسلی که در آن پارک صرفاً محل استقرار شرکت‌ها نیست، بلکه به رهبر یک اکوسیستم منطقه‌ای تبدیل می‌شود. البته به گفته افشین، حرکت به سمت نسل‌های چهارم و پنجم تنها در مناطقی امکان‌پذیر است که از زیرساخت دانشگاهی، پژوهشی و صنعتی کافی برخوردار باشند.

جنگ؛ آزمونی برای زیرساخت‌های فناورانه

تغییر رویکرد معاونت علمی در شرایطی مطرح می‌شود که زیرساخت‌های فناورانه کشور در ماه‌های گذشته با یکی از جدی‌ترین آزمون‌های خود مواجه شده‌اند. افشین با اشاره به آسیب‌های واردشده در جریان جنگ رمضان گفت تمامی این زیرساخت‌هایی که در جنگ رمضان آسیب دید در دولت چهاردهم ایجاد شده بود، برآورد اولیه خسارت این بخش حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار است.

او همچنین از آسیب‌دیدن برخی زیرساخت‌های پژوهشی و آزمایشگاه‌ها خبر داد و گفت بازسازی این مراکز با هماهنگی دولت در اولویت قرار گرفته است. به گفته افشین، تجربه این دوره بار دیگر نشان داد که توسعه فناوری تنها به ایجاد یک محصول یا یک شرکت محدود نمی‌شود، بلکه کشور نیازمند زیرساخت‌ها، زنجیره‌های تامین، توان تولید و قابلیت‌هایی است که بتوانند در شرایط بحران نیز پایدار بمانند.

این نگاه، بخشی از همان تغییری است که معاون علمی رئیس‌جمهور آن را عبور از «دانش‌بنیان» به سمت «قدرت‌بنیان» توصیف می‌کند؛ جایی که هدف صرفاً افزایش تعداد بازیگران اکوسیستم نیست، بلکه ایجاد ظرفیت‌هایی است که بتوانند در برابر شوک‌های بیرونی مقاومت کنند و به مزیت راهبردی کشور تبدیل شوند.

هوش مصنوعی؛ حرکت از پروژه‌های پراکنده به سمت ایجاد قابلیت

بخش دیگری از تغییر رویکرد معاونت علمی به حوزه هوش مصنوعی بازمی‌گردد؛ حوزه‌ای که افشین آن را یکی از فناوری‌های راهبردی آینده می‌داند. او با اشاره به حمایت‌های انجام‌شده از پروژه‌های هوش مصنوعی گفت هدف معاونت علمی، حمایت از مجموعه‌ای از پروژه‌های پراکنده و کوتاه‌مدت نیست، بلکه ایجاد قابلیت‌هایی است که بتوانند در ساختارهای مختلف کشور مورد استفاده قرار گیرند.

افشین در پاسخ به پرسش پیوست درباره گزارش عملکرد سکوهای هوش مصنوعی که قرار بود تا ۱۵ تیرماه ارائه شود، اعلام کرد تقریباً همه گزارش‌ها دریافت شده است. به گفته او، در مرحله دوم قراردادها، در صورتی که دستگاه‌های اجرایی، دانشگاه‌ها یا شرکت‌های دانش‌بنیان تمایل به ادامه همکاری داشته باشند، پروژه‌ها با مدل حمایتی ۷۰ به ۳۰ دنبال خواهند شد؛ مدلی که در آن بخش مهمی از اجرای پروژه بر عهده متقاضی فناوری قرار می‌گیرد.

او با اشاره به اینکه اکنون برخی وزارتخانه‌ها بدون درخواست مستقیم معاونت علمی، پروژه‌های هوش مصنوعی تعریف کرده‌اند، گفت نقش معاونت علمی ایجاد بازار، تسهیل‌گری و کمک به اتصال فناوری‌های توسعه‌یافته به نیازهای واقعی کشور است. از نگاه او، زمانی می‌توان از توسعه هوش مصنوعی سخن گفت که این فناوری از مرحله آزمایش و نمونه اولیه عبور کند و به ابزاری برای افزایش بهره‌وری در بخش‌های مختلف تبدیل شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین درباره سیاست‌گذاری در حوزه هوش مصنوعی تاکید کرد که نمی‌توان با وضع قوانین لحظه‌ای، مسیر رشد این فناوری را محدود کرد. به گفته او، تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد رویکرد غالب در جهان، ایجاد فضای رشد برای فناوری‌های نوظهور است؛ هرچند هر کشور متناسب با ساختار حکمرانی و شرایط خود، مدل متفاوتی را دنبال می‌کند.

پارادایم تحول علم و فناوری در ایران