چرا شرکت مخابرات ایران دنبال راهی برای جدایی از تلفن ثابت است؟ پایان یک ستاره به روایت اعداد

روزگاری تلفن ثابت گل سرسبد سرویس‌های مخابراتی و کالایی کمیاب بود؛ اما امروز نه‌تنها ستاره اقبالش در میان مردم افول کرده که شرکت مخابرات نیز از داشتنش خرسند نیست. سرویسی که هزینه‌های نگهداری‌اش آنچنان زیاد است که هرقدر تعرفه خدمات آن افزایش یابد نیز کفاف نمی‌دهد. سرویس قدیمی خاطره‌انگیز یا باید تغییر فناوری دهد یا به سرنوشت تلگراف دچار خواهد شد.

از سال‌ها پیش مدیران مخابرات می‌گفتند درآمدهای تلفن ثابت نه‌فقط سودی دربر ندارد که حتی هزینه‌های نگهداری این شبکه را هم تامین نمی‌کند و از همین رو خواستار افزایش تعرفه‌ها بودند. هرچند این اتفاق با چند سال تاخیر رخ داد، اما اعداد و ارقام نشان می‌دهند افزایش تعرفه‌ها هم نمی‌تواند به‌صورت ریشه‌ای مشکل مخابرات را برطرف کند. قدیمی‌بودن تجهیزات و کاهش استفاده از تلفن ثابت به‌اضافه تورم، هر میزان افزایش تعرفه‌ را در مدت کوتاهی، مانند گلوله برفی در گرمای تابستان، آب می‌کنند. گواه این مدعا، تعریف رقمی به اسم آبونمان برای هر خط تلفن ثابت شهری است که پس از سال‌ها کش‌و‌قوس سرانجام از شهریور ۱۴۰۱ عملی شد اما نتوانست مانع زیان‌دهی تلفن ثابت شود.

مشترکان کمتر می‌شوند

جدال مخابرات و دولت بر سر افزایش تعرفه‌ها از سال ۹۲ آغاز شد و هرچه گذشت، اوضاع وخیم‌تر و اعداد زیانْ بزرگ‌تر شدند. مخابرات طی مدتی طولانی، تلفن ثابت زیان‌ده را نگه داشت تا شاید روزی سد تعرفه‌ها را بشکند و آن را به سوددهی برساند؛ این وضعیت، کل شرکت را زیان‌ده کرد. پاداش این صبر، موافقت ارکان گوناگون حکومت با تعریف عددی به‌عنوان حداقل کارکرد ماهانه برای خطوط تلفن ثابت شهری بود. آن هم پس از آنکه دیوان عدالت اداری با دریافت مبلغی به نام «آبونمان» مخالفت کرده بود. روند موافقت با دریافت حداقل کارکرد نیز بسیار پیچیده و زمان‌بر بود و شروط گوناگونی برای آن تعیین شد؛ اما در نهایت به اجرا رسید که ماهانه حدود ۲۵۰ میلیارد تومان درآمد برای مخابرات ایجاد کرد. بدین‌ترتیب مخابرات از بالغ بر ۲۳ میلیون خط تلفن ثابت شهری خود، درآمدی دارد که مستقل از کارکرد است و می‌تواند روی آن حساب کند و احتمالاً بیشتر از عددی است که اکثر مشترکان تا پیش از آن پرداخت می‌کردند. این رقم ثابت البته بیش از سه میلیون و ۸۰۰ هزار تلفن روستایی را دربر نمی‌گیرد و میزانش در کلانشهرها، مراکز استان و سایر شهرها متفاوت است.

یکی از اهداف دریافت این رقم از کاربران، جمع‌آوری آن دسته از خطوطی است که کارکردشان صفر است؛ هرچند همین موضوع با اعتراض برخی از کاربران مواجه شده که خط تلفن را فقط برای استفاده از ADSL نگه داشته‌اند.

روند کاهش تعداد مشترکان تلفن ثابت از سال ۹۷ آغاز شد که شاید بتوان بخشی از آن را به افزایش جزیی تعرفه تلفن ثابت نسبت داد. این افزایش که بابت جبران هزینه‌های طرح همکدی انجام شد، آن‌قدر اندک بود که نه کمکی به مخابرات کرد و نه در سبد هزینه‌های خانوار تاثیر طولانی‌مدتی گذاشت. روند کاهش مشترکان تلفن ثابت در سال ۹۸ نیز ادامه یافت؛ اما در پایان آن سال، همه‌گیری کرونا باعث شد تقاضا برای اینترنت ثابت افزایش یابد و ازآنجا‌که از سال‌ها پیش و حتی تاکنون ADSL مهم‌ترین و شاید تنها راه دسترسی به اینترنت ثابت در ایران به شمار می‌رود و این فناوری نیز به تلفن ثابت وابسته است، روند افزایش خطوط تلفن ثابت فعال دوباره از سر گرفته شد. با فروکش موج کرونا، نزول دوباره استفاده از تلفن ثابت از سر گرفته شد و از سال ۱۴۰۱ و پس از تعریف حداقل کارکرد، شتاب بیشتری پیدا کرد.

حدود سه سال بعد، زمانی که کم‌کم استفاده از «آبونمان» به‌جای «حداقل کارکرد» جا افتاد، در آخرین روز جنگ ۱۲روزه اعلام شد، آبونمان تلفن ثابت ۵۰ درصد افزایش یافت که باز هم با کاهش خطوط دایری همراه شد و در نهایت پایان سال شرکت مخابرات ایران کمتر از ۲۷ میلیون خط تلفن ثابت داشت. در این دوره، ضریب نفوذ تلفن ثابت به ۳۱.۶۳ درصد رسید که کمترین میزان از ابتدای دهه ۹۰ است.

در خرداد سال جاری نیز خبر افزایش ۴۵ درصدی آبونمان تلفن ثابت اعلام شد و پیش‌بینی می‌شود با این افزایش، باز هم تعداد خطوط ثابت کاهش یابد. اما مخابرات از این روند اصلاً ناخرسند نیست.

زیان تلفن پایان ندارد

بر اساس صورت‌های مالی، از ابتدای قرن حاضر تا پایان سال ۱۴۰۴ درآمد شرکت مخابرات ایران از ارتباطات صوتی مشترکانش نسبت به هزینه‌ای که صرف آن می‌کند‌ کمتر بوده است. این یعنی تلفن ثابت همواره زیان‌ده بوده و این زیان در پایان سال مالی ۱۴۰۴ به بیش از هشت هزار میلیارد تومان رسیده و نسبت زیان ناخالص این بخش به درآمدهای عملیاتی‌اش هیچ‌گاه حتی کمتر از صد درصد هم نشده است.

البته مقداری از این زیان‌دهی با تعریف «حق استفاده از خدمات مخابراتی» جبران می‌شود اما همه آن نه. این بند شامل سه زیرمجموعه آبونمان، حق اتصال و حداقل هزینه ماهانه تلفن ثابت می‌شود که مجموع آنها در سال ۱۴۰۳ اندکی بیش از سه هزار میلیارد تومان بوده و در پایان ۱۴۰۴ به نزدیک ۶ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان رسیده است. اما همان‌طور که دیده می‌شود، این عدد نیز نمی‌تواند زیان بیش از هشت هزار میلیارد تومانی کارکرد تلفن ثابت را جبران کند.

یکی از ارکان این زیان مستمر، سرقت کابل‌های مسی تلفن است که عدد آن در صورت‌های مالی به‌طور مجزا بازگو نمی‌شود؛ اما ۲۸ مرداد سال گذشته مدیرعامل شرکت مخابرات ایران در نشست وزیر ارتباطات با مدیران عامل اپراتورها اعلام کرد این شرکت «ماهانه با سرقت ۵۰ میلیارد تومان سیم مسی روبه‌روست».

از همین‌جاست که شرکت مخابرات ایران واقعاً ترجیح می‌دهد مشترکان بیشتری به‌سمت جمع‌آوری خطوط تلفن ثابت بروند و البته خود این شرکت می‌کوشد شبکه سیم مسی را با فیبر نوری جایگزین کند که هزینه نگهداری آن به‌مراتب کمتر است. هرچند این کلان‌پروژه نیز مشکلات خود را دارد.

در برابر این زیان‌دهی مستمر، درآمدهای مخابرات از محل دیتا قرار دارد که در سال‌های اخیر همواره افزایشی بوده‌اند و به‌‌رغم افزایش هزینه‌ها همچنان نسبت سود ناخالص این بخش به درآمدهای عملیاتی‌اش معمولاً بیش از ۳۰ درصد است.

سود ناخالص مخابرات در پایان ۱۴۰۴ از محل دیتا نزدیک ۴۲۰۰ میلیارد تومان بوده است که بیشترین رقم در سال‌های اخیر به شمار می‌رود.

طبق گزارش سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، شرکت مخابرات ایران در پایان سال گذشته نزدیک چهار میلیون و ۵۷۰ هزار مشترک xDSL و حدود ۷۹۰ هزار مشترک FTTH در کشور داشته است. این تعداد مشترک، دست‌کم در بخش فیبر نوری، بسیار کمتر از آن چیزی است که انتظار می‌رود؛ اما نشان می‌دهد حدود پنج میلیون مشترک دیتای مخابرات بالغ بر چهار هزار میلیارد تومان بیشتر از ۲۷ میلیون مشترک تلفن ثابت، درآمد نصیب این شرکت کرده‌اند و در مقابل نزدیک ۸۵۰۰ میلیارد تومان نیز کمتر هزینه داشته‌اند.

از مجموع این اعداد و ارقام می‌توان چنین برداشت کرد که تلفن ثابت همچنان روند زیان‌دهی خود را ادامه می‌دهد و این زیان آنچنان است که سایر درآمدها دشوار می‌توانند جبرانش کنند و به‌همین‌دلیل مخابرات به‌سختی می‌تواند نقطه سربه‌سر را در صورت‌های مالی خود ببیند یا به سوددهی فکر کند.

در همین حال، سرمایه‌گذاری روی بخش دیتا به‌‌رغم قدیمی‌بودن فناوری ADSL تاکنون به زیان نرسیده؛ اما فرسودگی تجهیزات، این بخش را نیز تهدید می‌کند. شاید تنها راهی که برای پایان این دور باطل وجود دارد مهاجرت از شبکه فرسوده فعلی به شبکه‌ای نو و مبتنی بر فیبر نوری است؛ روندی که مخابرات از میانه دهه ۹۰ افتان‌و‌خیزان در پیش گرفته و از سال گذشته قرار بر شتاب‌گیری آن بود اما مشکلاتی چون جنگ، گرانی تجهیزات، تورم، قطعی اینترنت و البته همکاری‌نکردن شهرداری‌ها موانع تحقق آن هستند.