زنان در اقتصاد دیجیتال؛ از مشارکت نمادین تا نقش‌آفرینی در تجارت الکترونیکی

به‌گزارش پیوست، بر اساس داده‌های به‌دست آمده از برنامه eTrade for Women در گزارش سالانه ۲۰۲۵ برنامه تجارت الکترونیکی و اقتصاد دیجیتال سازمان ملل، زنان زمانی می‌توانند در اقتصاد دیجیتال نقش موثر و پایدار ایفا کنند که به دانش، مهارت، شبکه، منابع مالی، دیده‌شدن و مسیرهای مشارکت در گفت‌وگوی سیاستی دسترسی داشته باشند. بنابراین، مساله اصلی صرفا «حضور زنان» در بازار دیجیتال نیست؛ بلکه ایجاد شرایط زیرساختی و اقتصادی لازم برای تبدیل این حضور به ظرفیت توسعه‌ای است.

زنان کارآفرین دیجیتال؛ بازیگران توسعه

گزارش آنکتاد، زنان کارآفرین دیجیتال را صرفا به‌عنوان گروهی نیازمند حمایت اجتماعی معرفی نمی‌کند. در منطق گزارش، زنان بخشی از ظرفیت فعال اقتصاد دیجیتال‌اند. ظرفیتی که اگر به‌درستی تقویت شود، می‌تواند بر توسعه کسب‌وکار، اشتغال، نوآوری، دسترسی به بازار و شکل‌گیری زیست‌بوم‌های فراگیرتر اثر بگذارد.

در بخش مربوط به eTrade for Women، گزارش تصریح می‌کند که وقتی زنان کارآفرین دیجیتال به دانش، شبکه و دیده‌شدن دسترسی پیدا می‌کنند، اثر آن فقط به سطح فردی محدود نمی‌ماند و می‌تواند کل زیست‌بوم را جابه‌جا کند. این گزاره اهمیت زیادی دارد، زیرا نقش زنان را از سطح «مشارکت‌کننده» به سطح «بازیگر اکوسیستم‌ساز» ارتقا می‌دهد.

از این منظر، سیاست‌گذاری اقتصاد دیجیتال اگر بخواهد توسعه‌محور باشد، باید زنان را نه به‌عنوان مخاطب جانبی برنامه‌های توانمندسازی، بلکه به‌عنوان یکی از محورهای اصلی طراحی زیست‌بوم تجارت الکترونیکی در نظر بگیرد. چنین رویکردی مستلزم آن است که موانع مالی، زیرساختی، مهارتی، اجتماعی و نهادی پیش‌روی زنان کارآفرین دیجیتال به‌صورت هم‌زمان شناسایی و رفع شود.

موانع ساختاری پیش‌روی زنان در اقتصاد دیجیتال

یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش آنکتاد، اشاره به مطالعه‌ای با عنوان Breaking down barriers for women digital entrepreneurs: Insights from Africa است. یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهد که زنان کارآفرین دیجیتال صرفا با کمبود مهارت یا تجربه فردی مواجه نیستند و باید با مجموعه‌ای از موانع ساختاری مواجه شوند.

یکی از برجسته‌ترین یافته‌ها، محدودیت دسترسی به تامین مالی رسمی است. گزارش می‌گوید بیش از ۸۰ درصد زنان بررسی‌شده به دلیل دشواری دسترسی به منابع رسمی مالی، به پس‌انداز شخصی خود متکی بوده‌اند. این داده نشان می‌دهد که یکی از موانع اصلی رشد زنان در تجارت الکترونیکی، فقدان دسترسی موثر به سرمایه، اعتبار، سرمایه‌گذار و ابزارهای مالی مناسب است.

این مساله فقط یک مانع مالی نیست بلکه پیامدهای مستقیم برای مقیاس‌پذیری کسب‌وکار دارد. بنگاهی که به منابع مالی رسمی دسترسی ندارد، در توسعه فناوری، بازاریابی، استخدام نیروی متخصص، ورود به بازارهای جدید و مقاومت در برابر شوک‌های اقتصادی با محدودیت روبه‌رو می‌شود. برای زنان کارآفرین دیجیتال، این محدودیت می‌تواند فاصله میان ایده، فعالیت اولیه و رشد پایدار را عمیق‌تر کند.

گزارش همچنین به موانعی مانند شکاف زیرساخت دیجیتال، سوگیری جنسیتی در جذب سرمایه، هزینه‌های عملیاتی بالا، اتصال نابرابر و مسئولیت‌های مراقبتی اشاره می‌کند. این مجموعه موانع نشان می‌دهد که مشارکت زنان در اقتصاد دیجیتال صرفاً با فراهم کردن ابزارهای فناورانه حل نمی‌شود. زنان برای ایفای نقش مؤثر در تجارت الکترونیکی، به زیست‌بومی نیاز دارند که هم از نظر زیرساختی و هم از نظر مالی، اجتماعی و نهادی امکان رشد را فراهم کند.

زیرساخت دیجیتال و دسترسی قابل اتکا

اقتصاد دیجیتال بدون دسترسی پایدار و قابل اتکا به اینترنت به عنوان یک زیرساخت دیجیتال، امکان توسعه فراگیر ندارد. گزارش آنکتاد در بخش‌های مختلف خود بر اهمیت اتصال، مهارت دیجیتال، زیرساخت و ظرفیت کشورها برای استفاده از فرصت‌های تجارت الکترونیکی تاکید می‌کند. این موضوع در مورد زنان کارآفرین دیجیتال اهمیت مضاعف دارد، زیرا ضعف زیرساخت معمولا برای بازیگران کوچک‌تر و کم‌منبع‌تر، هزینه بیشتری ایجاد می‌کند.

برای زنان کارآفرین، زیرساخت دیجیتال فقط به معنای دسترسی به اینترنت نیست. این زیرساخت شامل امکان استفاده از ابزارهای پرداخت، پلتفرم‌های فروش، خدمات لجستیک، بازاریابی دیجیتال، ارتباط با مشتری، خدمات ابری، ابزارهای تحلیل داده و شبکه‌های حرفه‌ای نیز می‌شود. هرگونه ضعف در این اجزا می‌تواند توان رقابتی زنان را محدود کند.

گزارش آنکتاد با اشاره به موانع زیرساختی، اتصال نابرابر و هزینه‌های عملیاتی بالا نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری دیجیتال باید شرایط واقعی فعالیت زنان کارآفرین را در نظر بگیرد. اگر اینترنت از نظر کیفیت، هزینه، دسترسی و پایداری برای همه گروه‌ها برابر نباشد، اقتصاد دیجیتال می‌تواند به جای گسترش فرصت‌ها، نابرابری موجود را بازتولید کند.

شبکه‌سازی، اجتماع حرفه‌ای و سرمایه اجتماعی

یکی از محورهای پررنگ گزارش آنکتاد، اهمیت شبکه‌سازی برای زنان کارآفرین دیجیتال است. این داده‌ها نشان می‌دهد که نقش شبکه‌ها در اقتصاد دیجیتال صرفا ارتباط‌سازی نمادین نیست. شبکه‌های حرفه‌ای می‌توانند به انتقال تجربه، کاهش انزوای کارآفرینان، ایجاد اعتماد، شکل‌گیری همکاری‌های فرامرزی، دسترسی به مربی‌گری و ورود به گفت‌وگوهای سیاستی کمک کنند.

برای زنان کارآفرین، سرمایه اجتماعی اهمیت ویژه‌ای دارد. محدودیت دسترسی به سرمایه مالی، شبکه‌های سرمایه‌گذاری، حلقه‌های تصمیم‌گیری و بازارهای رسمی می‌تواند با شبکه‌سازی هدفمند تا حدی جبران شود. گزارش آنکتاد نشان می‌دهد که اجتماع‌سازی در میان زنان کارآفرین دیجیتال، بخشی از زیرساخت نرم اقتصاد دیجیتال است؛ زیرساختی که بدون آن، بسیاری از فرصت‌های فناورانه به رشد واقعی کسب‌وکار تبدیل نمی‌شود.

دیده‌شدن، سرمایه‌گذاری و حضور در بازارهای بزرگ‌تر

گزارش آنکتاد علاوه بر آموزش و شبکه‌سازی، بر دیده‌شدن زنان کارآفرین نیز تاکید دارد. در اقتصاد دیجیتال، دیده‌شدن فقط یک موضوع ارتباطی نیست و می‌تواند به جذب سرمایه، توسعه شراکت، ورود به بازارهای جدید و افزایش اعتبار کسب‌وکار منجر شود. زنانی که به شبکه‌های سرمایه‌گذاری، نمایشگاه‌ها، رویدادهای بین‌المللی و فرصت‌های ارائه دسترسی دارند، شانس بیشتری برای مقیاس‌پذیری کسب‌وکار خود پیدا می‌کنند. این گزارش نشان می‌دهد که تجربه مستقیم از زیست‌بوم‌های پیشرفته دیجیتال می‌تواند بخشی از فرایند توانمندسازی زنان باشد، به‌ویژه زمانی که با شبکه‌سازی و برنامه‌های پیگیری همراه شود.

زنان به‌عنوان بازیگران گفت‌وگوی سیاستی

یکی از نکات مهم گزارش آنکتاد این است که زنان کارآفرین دیجیتال فقط دریافت‌کنندگان حمایت نیستند بلکه می‌توانند در شکل‌دهی سیاست‌های اقتصاد دیجیتال نیز نقش داشته باشند. اگر زنان در گفت‌وگوهای سیاستی حضور نداشته باشند، تجربه‌های واقعی آنان از موانع مالی، زیرساختی، مقرراتی و اجتماعی به سیاست‌گذاری منتقل نمی‌شود. در نتیجه، سیاست‌های اقتصاد دیجیتال ممکن است از نظر فنی کامل به نظر برسند، اما نسبت به شرایط عملی کارآفرینان زن بی‌توجه بمانند.

حضور زنان در فرایند سیاست‌گذاری باعث می‌شود مساله حضور از سطح شعار به سطح طراحی سیاست منتقل شود. سیاست‌گذار زمانی می‌تواند موانع واقعی را تشخیص دهد که صدای گروه‌هایی که با آن موانع مواجه‌اند در فرایند تصمیم‌سازی شنیده شود. از این منظر، مشارکت زنان در گفت‌وگوی سیاستی یکی از پیش‌شرط‌های حکمرانی فراگیر اقتصاد دیجیتال است.

از توانمندسازی فردی تا تغییر زیست‌بوم

یکی از پیام‌های محوری گزارش آنکتاد این است که توانمندسازی زنان کارآفرین دیجیتال نباید فقط به سطح فردی محدود بماند. آموزش یک زن، حمایت از یک کسب‌وکار یا برگزاری یک رویداد، زمانی اثر توسعه‌ای گسترده‌تری پیدا می‌کند که به تقویت شبکه‌ها، اصلاح سیاست‌ها، افزایش دسترسی به منابع و تغییر قواعد زیست‌بوم منجر شود. این رویکرد می‌تواند مبنایی برای طراحی سیاست‌های عمومی در حوزه تجارت الکترونیکی باشد. سیاست‌گذاری مؤثر برای زنان در اقتصاد دیجیتال باید چندبعدی باشد: هم موانع دسترسی به سرمایه را کاهش دهد، هم زیرساخت دیجیتال را قابل اتکا کند، هم مهارت‌های کسب‌وکار را تقویت کند، هم شبکه‌های حرفه‌ای بسازد، و هم مشارکت زنان در تصمیم‌سازی را تضمین کند.

جمع‌بندی

گزارش سالانه ۲۰۲۵ برنامه تجارت الکترونیکی و اقتصاد دیجیتال آنکتاد نشان می‌دهد که زنان در اقتصاد دیجیتال نقش مکمل یا حاشیه‌ای ندارند. آنان می‌توانند به‌عنوان کارآفرین، نوآور، ایجادکننده اشتغال، بازیگر بازار، عضو شبکه‌های منطقه‌ای و مشارکت‌کننده در سیاست‌گذاری، بخشی از ظرفیت توسعه اقتصاد دیجیتال باشند.

اما این نقش‌آفرینی نیازمند شرایط مشخص است. زنان برای حضور مؤثر در تجارت الکترونیکی و اقتصاد دیجیتال به زیرساخت قابل اتکا، دسترسی به سرمایه، مهارت‌های دیجیتال و تجاری، شبکه‌های حرفه‌ای، فرصت دیده‌شدن، حمایت نهادی و حضور در گفت‌وگوی سیاستی نیاز دارند. بدون این شرایط، اقتصاد دیجیتال ممکن است فرصت‌های جدیدی ایجاد کند، اما این فرصت‌ها به‌صورت برابر در دسترس زنان قرار نگیرد.

پیام سیاستی گزارش روشن است: توسعه اقتصاد دیجیتال بدون شمول زنان، توسعه‌ای ناقص خواهد بود. اگر تجارت الکترونیکی قرار است به رشد فراگیر، نوآوری و توسعه پایدار کمک کند، سیاست‌گذاری آن باید زنان کارآفرین دیجیتال را در مرکز طراحی زیست‌بوم قرار دهد؛ نه به‌عنوان گروهی صرفاً حمایتی، بلکه به‌عنوان بازیگرانی که می‌توانند مسیر و کیفیت تحول دیجیتال را تغییر دهند.

گزارش سالانه ۲۰۲۵ برنامه تجارت الکترونیکی و اقتصاد دیجیتال سازمان ملل