چراغ نیم‌سوز موتور جریان دانش هوش مصنوعی در ایران

در دنیای امروز، دیگر تولید علم به‌تنهایی معیار پیشرفت نیست؛ بلکه آنچه سرنوشت یک فناوری را در کشورها تعیین می‌کند، توانایی راه‌اندازی جریان دانش است. بدین معنا که ایده‌های تولیدشده در دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها چگونه به سرعت در شبکه‌ای از بازیگران منتشر و به کاربرد تبدیل می‌شوند. تجربه کشورهایی که در عرصه‌های فناورانه پیشتاز شده‌اند نشان می‌دهد، موفقیت آنها نه صرفاً در حجم مقالات یا اختراعات، بلکه در طراحی مکانیسم‌های هوشمندانه‌ای نهفته است که دانش را از مرزهای سازمانی و جغرافیایی عبور داده و به اکوسیستمی زنده برای نوآوری تبدیل می‌کند. در مقابل، تمرکز بیش از حد بر «تولید انتشارات» بدون درنظر گرفتن «انتشار آن»، شکاف میان پژوهش و صنعت را عمیق‌تر می‌کند.

این موضوع در در ادبیات سیاستگذاری علم و فناوری، تحت عنوان دو کارکرد «توسعه و انتشار دانش»، که از پایه‌های اصلی نظام‌های نوآوری فناورانه (TIS) هستند، شناخته می‌شوند. این دو کارکرد نه تنها به توسعه دانش فنی جدید و کاربردی بین بازیگران مختلف درون سیستم اشاره دارند، بلکه به اهمیت تسهیل تبادل دانش بین همه بازیگران تاکید می‌کنند.

امروزه درس‌های کلیدی این موضوعات برای ایران در مواجهه با فناوری هوش مصنوعی، بیش از هر زمان دیگری حیاتی است که در دو فصل ابتدایی گزارش «شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴» به این موضوع پرداخته شده است.

در ابتدا باید اشاره کرد که از نظر تعداد مقالات هوش مصنوعی، علی‌رغم رشد ۱۳ درصدی تعداد مقالات هوش مصنوعی ایرانی در سال ۲۰۲۴، همچنان ایران فاصله حدود ۱۰ درصدی خود را با رشد مقالات هوش مصنوعی دنیا حفظ کرده و این موضوع باعث شده تا علی‌رغم هشدارهایی که در سال‌های گذشته داده می‌شد، جایگاه ایران به سایر رقبای منطقه‌ای، همچون عربستان و ترکیه، به دلیل سرعت ناکافی در تولید علم هوش مصنوعی واگذار شود. البته کیفیت مقالات هوش مصنوعی ایران در دهه اخیر روندی صعودی داشته که جای امیدواری دارد.

اما این مقالات عمدتاً در چه حوزه‌هایی منتشر می‌شوند؟

در زیرحوزه علوم کامپیوتر که بخش اصلی تولید دانش هوش مصنوعی در آن شکل گرفته و سرریز آن در حوزه‌های دیگر استفاده می‌شود، ایران فاصله‌ای حدود ۱۵ درصدی با میانگین کشورهای منطقه دارد که زنگ خطری جدی در این حوزه است. در آن روی سکه اما، ایران در سایر زیرحوزه‌هایی چون علوم محیط زیست، پزشکی، علوم کشاورزی و زیست شناسی عملکردی بهتر از میانگین منطقه داشته که نشان از ظرفیت‌های علمی کشور در این حوزه‌ها دارد.

از نگاه الگوی همکاری‌های علمی، تداوم و افزایش تعاملات با پژوهشگران ایالات متحده آمریکا علی‌رغم تحریم‌های شدید این کشور علیه ایران و افزایش تعاملات با چین به عنوان دومین همکار علمی ایرانی‌ها در انتشار مقالات هوش مصنوعی، نشان از ظرفیت بالای شبکه علمی کشور دارد. به نظر می‌رسد تاکنون شبکه‌های شخصی پژوهشگران در خارج از کشور برای تولیدات مشترک به کار گرفته شده که اهمیت ایجاد مکانیسم‌های نهادی برای تبدیل این تعاملات به یادگیری و روابط نظام‌مند را یادآور می‌شود.

اما آنچه ایران در حوزه علمی از آن بازمانده، انتشار دانش در سطوح بین المللی به خصوص مقالات کنفرانسی است. سهم مقالات کنفرانسی ایران در سال‌های اخیر روند نزولی داشته که از دلایل مهم آن می‌توان به هزینه‌های بالای سفر و ریسک‌های دریافت ویزا اشاره کرد. از سوی دیگر، وقتی به مقالات کنفرانس‌های برتر هوش مصنوعی نگاه می‌کنیم، تغییر زمین بازی رقبای منطقه‌ای را شاهد هستیم. رژیم صهیونیستی و امارات متحده عربی به جای تمرکز صرف بر افزایش تعداد مقالات کنفرانسی، کنفرانس‌های برتر این حوزه را هدف قرار داده‌اند.

آیا انتشار دانش فقط از طریق انتشارات مقالات در مجلات و کنفرانس‌ها رخ می‌دهد؟

بسیاری از شرکت‌های هوش مصنوعی به جهت اشتراک‌گذاری سریع نتایج تحقیقات خود، عمدتاً یافته‌های خود را در نه فرایند طولانی و پرریسک مجلات، بلکه از درگاه‌هایی چون arXiv منتشر می‌کنند. روند مقالات پیش‌چاپ هوش مصنوعی ایران در سالیان اخیر، روندی ثابت داشته و این در حالی است که کشورهایی چون امارات، روندی پرسرعت را در این بخش اتخاذ کرده و حتی رژیم صهیونیستی را نیز در سال ۲۰۲۴ پشت سر گذاشته‌اند.

جمع‌بندی و ارائه پیشنهادات

در پایان باید اشاره کرد که علی‌رغم حرکت سریع رقبای منطقه‌ای ایران در حوزه تولید و انتشار دانش هوش مصنوعی، چراغ جریان دانش هوش مصنوعی در ایران هنوز خاموش نشده و پنجره فرصت برای عقب نماندن از این رقابت هنوز باز است. اما آنچه اهمیت پیدا می‌کند، اتخاذ سیاست‌های هدفمند و نقطه‌ای است. از مصادیق این تصمیمات می‌توان به تخصیص مشوق‌ها به موضوع مقالاتی که پیش‌تر نقاط قوت ایران هستند مانند حوزه انرژی، پزشکی و علوم کشاورزی، تخصیص بهینه یارانه‌های دانشگاهی به کنفرانس‌های برتر هوش مصنوعی، تعریف رابطه نظام‌مند با جامعه آکادمیک چین، که هم‌اکنون جزو دومین همکاران علمی ایران هستند، و توجه به انتشار سریع نتایج تحقیقات در قالب مقالات پیش چاپ (arXiv) اشاره کرد.