اتصال کامل، کارنامه نامعلوم؛ شتاب و میر در ایستگاه پایانی

به گزارش پیوست، عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در سفر اخیر خود به مسکو اعلام کرد که مرحله سوم اتصال شبکه‌های بانکی شتاب و میر حداکثر تا دو ماه آینده تکمیل خواهد شد. به گفته او، با اجرای این مرحله شهروندان ایرانی می‌توانند با استفاده از کارت‌های بانکی خود در فروشگاه‌ها و پایانه‌های فروش روسیه خرید انجام دهند. همتی همچنین توسعه همکاری‌های پولی و بانکی، گسترش همکاری میان بانک‌های دو کشور، تسهیل گشایش اعتبار اسنادی و ایجاد سازوکارهای جدید برای تسویه مبادلات تجاری را از اهداف مذاکرات خود با مقام‌های روسی عنوان کرد.

از وعده استفاده از پول ملی تا اتصال شبکه‌های پرداخت

اتصال شبکه‌های بانکی ایران و روسیه مسیرش طولانی‌تر از رونمایی‌های دو سال اخیر است. نخستین بار در سال ۱۳۹۶ و همزمان با افزایش همکاری‌های اقتصادی تهران و مسکو، مقام‌های بانکی دو کشور از برنامه‌هایی برای استفاده بیشتر از پول‌های ملی در مبادلات دوجانبه و ایجاد زیرساخت‌های پرداخت مشترک سخن گفتند. در همان دوره رئیس کل وقت بانک مرکزی، ولی‌الله سیف، اعلام کرده بود مذاکرات برای کاهش وابستگی به ارزهای واسط و توسعه همکاری‌های بانکی در حال انجام است.

در سال‌های بعد نیز این موضوع بارها در اظهارات مقام‌های دو کشور تکرار شد. در سال ۱۳۹۹ دوباره اخباری درباره نزدیک شدن اتصال شبکه‌های بانکی منتشر شد، اما پروژه وارد فاز عملیاتی نشد. مرداد ۱۴۰۱ نیز مقام‌های بانکی از اتصال قریب‌الوقوع شبکه شتاب و میر خبر دادند و حتی از اجرای آن در آینده‌ای نزدیک سخن گفتند، اما موانع فنی و اجرایی باعث شد بهره‌برداری پروژه باز هم به تعویق بیفتد.

در این میان، اتصال شتاب به شبکه‌های پرداخت خارجی تنها به روسیه محدود نبود. در سال‌های مختلف از بررسی یا مذاکره برای همکاری با کشورهای منطقه از جمله بحرین و قطر و همچنین چین و ژاپن نیز سخن گفته شد. با این حال هیچ‌یک از این مذاکرات به یک پروژه عملیاتی گسترده منجر نشد و روسیه نخستین کشوری بود که اتصال شبکه پرداخت آن با ایران وارد مرحله اجرایی شد.

سرانجام در اردیبهشت ماه ۱۴۰۲ بود که وزیر اقتصاد از اتصال میر به شتاب خبر دارد و گفت که این پروژه با کشورهای دیگر نیز اجرا خواهد شد اما در آن سال اتصال برقرار نشد و در نهایت در  شهریور ۱۴۰۳ نخستین بخش عملیاتی پروژه به بهره‌برداری رسید و مدتی بعد، در آبان همان سال، فاز نخست به‌صورت رسمی رونمایی شد. در این مرحله ایرانیان توانستند از طریق کهربا از خودپردازهای روسیه روبل برداشت کنند.

فاز دوم نیز در اردیبهشت ۱۴۰۴ رونمایی شد. این بار مسیر تراکنش در جهت عکس فعال شد و شهروندان روسیه توانستند از طریق ابزارهای پرداخت مبتنی بر شبکه میر در پایانه‌های فروشگاهی ایران خرید انجام دهند. اکنون بانک مرکزی اعلام کرده است که فاز سوم نیز تا دو ماه آینده تکمیل خواهد شد؛ مرحله‌ای که امکان خرید مستقیم شهروندان ایرانی در فروشگاه‌ها و پایانه‌های فروش روسیه را فراهم می‌کند و به این ترتیب زنجیره خدمات پرداخت میان دو کشور کامل می‌شود.

فراتر از یک ابزار پرداخت برای مسافران

اگرچه اتصال شتاب و میر در نگاه نخست یک خدمت بانکی برای گردشگران و مسافران به نظر می‌رسد، اما در واقع بخشی از راهبرد بزرگ‌تر تهران و مسکو برای توسعه مسیرهای مالی مستقل از شبکه‌های متعارف بین‌المللی است. در سال‌های اخیر و همزمان با تشدید محدودیت‌های مالی علیه ایران و روسیه، دو کشور تلاش کرده‌اند بخشی از مبادلات تجاری و مالی خود را از طریق سازوکارهای دوجانبه انجام دهند.

همتی نیز در سفر اخیر خود به مسکو تأکید کرد که ایران به دنبال تنوع‌بخشی به کریدورهای تجاری و سازوکارهای تسویه مالی است تا مبادلات اقتصادی کشور محدود به یک مسیر یا ابزار خاص نباشد. به گفته او، در ماه‌های گذشته حمایت‌های مالی لازم از تجار ایرانی فعال در روسیه انجام شده و یکی از اهداف مذاکرات جاری، تقویت همکاری میان بانک‌های دو کشور در حوزه گشایش اعتبار اسنادی، ارائه ضمانت‌نامه‌ها و تسهیل تسویه مبادلات تجاری است.

در کنار فعالان اقتصادی، دانشجویان ایرانی مقیم روسیه نیز از جمله گروه‌هایی هستند که بانک مرکزی آنها را از مخاطبان این طرح معرفی می‌کند. به گفته مسئولان، اتصال شتاب و میر می‌تواند بخشی از مشکلات مربوط به دریافت خدمات مالی و جابه‌جایی پول برای ایرانیان ساکن روسیه را کاهش دهد.

چشم‌انداز جدید در سایه احتمال کاهش تحریم‌ها

در کنار توسعه همکاری‌های بانکی با روسیه، برخی تحلیلگران معتقدند که شرایط بین‌المللی نیز می‌تواند بر آینده ارتباطات مالی ایران اثرگذار باشد. اکنون که بحث امضای توافق میان ایران و آمریکا بیش از گذشته مطرح شده و دو طرف در آستانه دستیابی به یک توافق احتمالی قرار دارند، این انتظار نیز شکل گرفته است که روند رفع یا کاهش تحریم‌های بانکی سرعت بگیرد.

در صورت تحقق چنین سناریویی، دسترسی بانک‌های ایرانی به شبکه‌های مالی بین‌المللی می‌تواند تسهیل شود و برقراری ارتباط با بانک‌ها و نظام‌های پرداخت سایر کشورها نیز ساده‌تر از گذشته باشد. در این شرایط، پروژه‌هایی مانند اتصال شبکه پرداخت ایران و روسیه همچنان می‌توانند نقش مهمی در توسعه روابط مالی دوجانبه ایفا کنند، اما در عین حال ممکن است بخشی از محدودیت‌هایی که در سال‌های اخیر انگیزه اصلی ایجاد چنین مسیرهای جایگزینی بوده‌اند نیز کاهش یابد.

پروژه‌ای که هنوز سنجیده نشده است

با وجود نزدیک شدن اتصال شبکه‌های پرداخت ایران و روسیه به مرحله نهایی، هنوز ارزیابی دقیقی از میزان موفقیت عملی آن وجود ندارد. از زمان رونمایی فاز نخست در آبان ۱۴۰۳ تاکنون هیچ آمار رسمی درباره تعداد کاربران فعال، تعداد تراکنش‌های انجام‌شده، ارزش مبادلات مالی یا میزان استفاده ایرانیان و روس‌ها از این زیرساخت منتشر نشده است.

این در حالی است که پروژه اکنون وارد سومین مرحله اجرایی خود شده و نزدیک به دو سال از آغاز بهره‌برداری عملیاتی آن می‌گذرد. در نبود چنین داده‌هایی مشخص نیست چه تعداد از مسافران، دانشجویان یا فعالان اقتصادی از این امکان استفاده کرده‌اند و این شبکه چه سهمی از مبادلات مالی میان دو کشور را پوشش می‌دهد.

به همین دلیل، اگرچه تکمیل فاز سوم را می‌توان یک دستاورد زیرساختی برای شبکه بانکی ایران دانست، اما پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا اتصال شبکه‌های پرداخت ایران و روسیه توانسته به ابزاری مؤثر در مبادلات واقعی میان دو کشور تبدیل شود یا همچنان بیشتر یک ظرفیت فنی بالقوه باقی مانده است؟ پاسخ این پرسش احتمالاً نه در زمان رونمایی فاز سوم، بلکه زمانی روشن خواهد شد که بانک مرکزی برای نخستین بار داده‌های واقعی استفاده از این شبکه را منتشر کند.