ربات‌ها به شرکت پست آمدند؛ کارکرد واقعی یا ویترین هوشمندسازی؟

به گزارش پیوست، چند وقتی است که در برخی مراکز تجزیه و مبادلات پستی، ربات‌ها در کنار نیروی انسانی مستقر شده‌اند؛ تغییری که این پرسش را ایجاد می‌کند آیا این فناوری‌ها توانسته‌اند کارکردی عملی داشته باشند یا بیشتر جنبه نمایشی دارند. محمد احمدی، مدیرعامل شرکت ملی پست، در پاسخ به این پرسش می‌گوید: ربات‌ها کاملا واقعی‌اند و اثرشان هم ملموس است. شما در میدان عمل می‌بینید که هم سرعت افزایش پیدا کرده و هم دقت به‌صورت محسوس و قابل اندازه‌گیری بالاتر رفته است.

به گفته او، استقرار ربات‌ها صرفا جایگزینی یک ابزار با ابزار دیگر نیست، بلکه بخشی از مجموعه‌ای از فناوری‌هاست که پست را به سمت هوشمندتر عمل کردن سوق می‌دهد. احمدی یکی از ویژگی‌های کلیدی این سیستم‌ها را ماژولار بودن آنها می‌داند؛ قابلیتی که به گفته او باعث افزایش مقیاس‌پذیری، پایداری عملیات و بهره‌وری می‌شود، زیرا در صورت بروز نقص، قطعات به‌سرعت قابل جایگزینی هستند.

در طبقه‌ای از مرکز تجزیه و مبادلات که اکنون ربات‌ها فعال هستند، پیش از این نیروی انسانی مستقر بود. مدیرعامل پست توضیح می‌دهد که این مرکز سه طبقه عملیاتی دارد و در حال حاضر حدود پنج دستگاه با تکنولوژی‌های مختلف در حال انجام عملیات سورت هستند؛ از پاکت‌ها گرفته تا بسته‌های تا حدود ۳ تا ۵ کیلوگرم و مرسولات بزرگ‌تر. او می‌گوید: قبلا این کارها توسط نیروی انسانی انجام می‌شد. الان هم نیروی انسانی حضور دارد، اما بخش اجرایی سنگین‌تر را تکنولوژی به عهده گرفته است.

با این حال، استقرار ربات‌ها هنوز همه لایه‌های عملیاتی را پوشش نمی‌دهد. در سایر طبقات این مرکز و بخش‌هایی از فرآیند سورت و جابه‌جایی، نیروی انسانی همچنان نقش اصلی را ایفا می‌کند؛ به‌ویژه در جابه‌جایی مرسولات سنگین و بارهایی که خارج از محدوده عملکرد ربات‌ها قرار دارند. به این ترتیب، مدل فعلی بیش از آنکه جایگزینی کامل نیروی انسانی باشد، ترکیبی از عملیات مکانیزه و کار دستی است.

به گفته احمدی، بخش قابل‌توجهی از این فناوری‌ها در داخل کشور تولید شده‌اند. او تاکید می‌کند که نرم‌افزار، شخصی‌سازی متناسب با شرایط کشور و بخش عمده‌ای از سخت‌افزار ربات‌ها داخلی است و در نسل سوم این سیستم‌ها، دانشجویان و نیروهای دانشگاهی نقش پررنگی داشته‌اند. در عین حال، او احتمال استفاده از برخی قطعات وارداتی را به دلیل شرایط اقتصادی رد نمی‌کند، اما تاکید می‌کند که هسته فناوری داخلی است.

این تغییرات هم‌زمان با افزایش حجم مرسولات پستی رخ داده است. بر اساس آمار ارائه‌شده از سوی شرکت ملی پست، ترافیک مرسولات در مقایسه سال ۱۴۰۳ با ۱۴۰۲، به‌ویژه در ماه‌های آبان و آذر، حدود ۱۲ درصد افزایش یافته است. در حوزه محصولات ثبتی و هم‌زمان با بلک‌فرایدی، این رشد به حدود ۱۶ تا ۱۷ درصد رسیده است. با این حال، رشد کلی ترافیک نسبت به سال گذشته حدود ۷ تا ۸ درصد اعلام می‌شود.

در این مدت، تعداد نیروی انسانی افزایش قابل‌توجهی نداشته است. احمدی توضیح می‌دهد که در برخی نقاط نیرو بازنشسته شده‌اند و در برخی دیگر نیروهای شرکتی اضافه شده‌اند، اما در مجموع توازن نیروی انسانی حفظ شده است. او تاکید می‌کند استفاده از دستگاه‌های سورتینگ و فناوری‌های مکانیزه تنها عامل این توازن نبوده، اما نقش موثری در حفظ بهره‌وری داشته و بخشی از کارهای تکرارشونده را از دوش نیروی انسانی برداشته است.

آمارهای عملیاتی نیز از افزایش سهم مکانیزاسیون حکایت دارد. تعداد مرسولاتی که با ربات‌ها جابه‌جا می‌شوند، نسبت به سال گذشته رشد ۷۰ درصدی یافته است. سال گذشته در این مرکز، ۳۷ درصد از مرسولات به‌صورت مکانیزه سورت می‌شد، در حالی که این عدد اکنون به ۵۸ درصد رسیده است. به گفته مدیرعامل پست، این ارقام مربوط به یک مرکز مشخص است و در سطح کشور، سهم سورتینگ مکانیزه بالاتر است.

تدوین سند هوش‌مصنوعی شرکت پست

در کنار توسعه تجهیزات، استقرار این فناوری‌ها به استان‌ها نیز گسترش یافته است. از مهر سال گذشته تاکنون، استان‌هایی مانند مازندران، گیلان، کرمانشاه، همدان و خوزستان به سیستم‌های جدید سورتینگ مجهز شده‌اند و در تبریز نیز سیستم قبلی با یک مدل متفاوت جایگزین شده است. این سیستم‌ها امکان پایش وزن و ابعاد مرسولات را فراهم می‌کنند؛ داده‌هایی که به گفته احمدی، مبنای تحلیل عملکرد، کنترل کیفیت خدمات و رصد خطاها هستند و بخش مهمی از هوشمندسازی را شکل می‌دهند.

در کنار ربات‌ها، شرکت ملی پست در حال تدوین چارچوبی برای استفاده از هوش مصنوعی است. احمدی می‌گوید نسخه اولیه سند راهبردی توسعه هوش‌مصنوعی شرکت ملی پست آماده شده و این سند یک پروژه دو ساله است که در سه فاز زمانی تعریف شده است. به گفته او، این سند با رویکرد مسئله‌محور تدوین شده و هدف آن حل مسائل واقعی شرکت ملی پست است، نه صرفا پیاده‌سازی فناوری. او تاکید می‌کند با توجه به افزایش سالانه ترافیک مرسولات، استفاده از راه‌حل‌های فناورانه اجتناب‌ناپذیر است.

در این زنجیره، سازنده ربات‌ها نیز تصویری از وضعیت فعلی ارائه می‌دهد. ساسان محمدی، بنیان‌گذار و مدیرعامل گروه ماشین‌های هوشمند تنسور از پارک علم و فناوری دانشگاه شریف، می‌گوید: از فروردین ۱۴۰۳ تکنولوژی رباتیک سورتینگ وارد لجستیک شرکت ملی پست شده و امروز سه نسل از این ربات‌ها در مراکز مختلف فعال هستند.

او اضافه می‌کند: حدود یک میلیون مرسوله از آبان‌ماه تاکنون با این سیستم‌ها سورت شده است. ربات‌ها به هیچ عنوان جایگزین نیروی انسانی نمی‌شوند و نقش آنها بهینه‌سازی عملیات است. کاری که پیش‌تر با حدود ۳۰ نفر انجام می‌شد، اکنون با حدود ۱۵ نفر قابل انجام است و در عین حال، فشار کاری نیروی انسانی به‌طور محسوسی کاهش یافته است.  در حال حاضر ربات‌های این شرکت در مراکز پستی استان‌های کرمانشاه، رشت و ساری فعال هستند و به‌زودی استان‌های کرمان، قم و قزوین نیز به این شبکه رباتیک اضافه می‌شوند.

به گفته او، در مرکز اصلی تجزیه و مبادلات پستی کشور، حدود ۲۰۰ ربات از نسل اول و سوم این شرکت در حال سورت مرسولات هستند. یکی از جدیدترین پروژه‌های این شرکت، سیستم رباتیک دوطبقه است که در آن، مرسولات پاکتی در طبقه بالا و بسته‌ها و جعبه‌ها در طبقه پایین سورت می‌شوند. این سیستم به فناوری تشخیص نوری کاراکتر (OCR) مجهز است که امکان خوانش دست‌نویس فارسی را فراهم می‌کند.

مدیرعامل گروه ماشین‌های هوشمند تنسور اعلام کرد: این شرکت به هدف‌گذاری خود برای ساخت و تزریق ۵۰۰ ربات به لجستیک کشور تا پایان سال ۱۴۰۴ رسیده است. در حال حاضر ۲۰۰ ربات دیگر نیز در خط تولید قرار دارند.

آنچه امروز در شرکت ملی پست جریان دارد، مجموعه‌ای از تغییرات تدریجی در عملیات، زیرساخت و اسناد است. میزان موفقیت این مسیر، نه در وعده‌ها، بلکه در تداوم اجرا، پایداری عملکرد و امکان تعمیم این مدل به کل شبکه پستی کشور روشن خواهد شد.