خرید اقساطی شمش طلا در پلتفرم‌ها؛ قراردادی بدون بازگشت

به گزارش پیوست، در کنار کالاهای مصرفی که به واسطه لندتک‌ها امکان خرید اقساطی آنها فراهم شده، خرید کالاهای سرمایه‌ای نیز به این مسیر وارد شده است. شمش طلا یکی از کالاهایی است که امروزه امکان خرید اقساطی آن در پلتفرم‌های آنلاین طلا وجود دارد و کاربران می‌توانند با استفاده از اعتبار تامین‌کنندگان، طلای مورد نظر خود را خریداری و هزینه آن را در دوره‌های مختلف، از حدود ۱۰ ماه تا ۳۶ ماه، پرداخت کنند.

با این حال طبق گفته پلتفرم‌های طلایی که با آنها به گفت‌وگو پرداخته‌ایم، برخلاف خرید نقدی طلا که کاربر پس از پرداخت می‌تواند طلای خریداری شده را تحویل بگیرد، در خرید اقساطی، طلای خریداری شده تا زمان تسویه کامل اقساط نزد پلتفرم باقی می‌ماند. به این ترتیب کاربر در زمان انعقاد قرارداد، مقدار مشخصی طلا را خریداری می‌کند اما تا پایان دوره بازپرداخت امکان دریافت فیزیکی آن را ندارد.

در این مدل فرقی نمی‌کند دوره بازپرداخت ۱۰ ماه باشد یا ۳۶ ماه، طلایی که در ابتدای فرایند برای کاربر خریداری شده، تا زمان تسویه کامل به عنوان پشتوانه و وثیقه بازپرداخت اقساط نزد پلتفرم باقی می‌ماند. بنابراین اگر کاربری امروز ۱۰۰ میلیون تومان اعتبار دریافت کند و با آن پنج گرم طلا بخرد، در پایان دوره بازپرداخت دیگر صاحب ۱۰۰ میلیون تومان نیست، بلکه صاحب همان پنج گرم طلایی است که در زمان خرید برای او مشخص شده است.

طلای خریداری شده پیش از دریافت، باید در خزانه نگهداری شود

سازوکار خرید اقساطی طلا بر این اساس است که همزمان با مشخص شدن میزان طلای مورد درخواست کاربر، پلتفرم موظف است معادل آن طلا را خریداری و در محل نگهداری مورد تایید ذخیره کند. بنابراین اگر کاربر پنج گرم طلا خریداری کرده باشد، پلتفرم باید معادل همان میزان طلا را موجود داشته و تا زمان تسویه اقساط آن را به عنوان وثیقه نگه دارد.

این سازوکار از یک سو ریسک پلتفرم را در برابر نپرداختن اقساط کاهش می‌دهد و از سوی دیگر باعث می‌شود افزایش یا کاهش قیمت طلا در طول دوره بازپرداخت، میزان طلای دریافتی کاربر را تغییر ندهد. برای مثال اگر کاربری طلای خود را در زمان هر گرم ۲۰ میلیون تومان خریداری کرده باشد و در پایان دوره ۱۲ ماهه قیمت هر گرم طلا به ۳۰ میلیون تومان رسیده باشد، در صورت تسویه اقساط همان میزان طلای خریداری شده در ابتدا به او تعلق خواهد گرفت.

این ویژگی برای کاربر می‌تواند در دوره‌های صعودی قیمت طلا مزیت باشد، چراکه میزان طلای او در زمان خرید مشخص شده و افزایش قیمت در طول دوره بازپرداخت باعث افزایش مبلغ طلای مورد تعهد نمی‌شود.

در این میان پلتفرم‌های طلا عموما خودشان امکان فروش اقساطی را به صورت مستقیم ندارند و اعتبار مورد نیاز کاربر از طریق تامین‌کنندگان اعتبار یا سازوکارهای اعتباری دیگر تامین می‌شود. در برخی مدل‌ها واسطه اعتباری به صورت شفاف به کاربر معرفی می‌شود و در برخی مدل‌ها این واسطه در فرایند خرید برای کاربر قابل مشاهده نیست. با این حال در نهایت مبنای این اعتبار، طلایی است که برای کاربر خریداری و نزد پلتفرم نگهداری می‌شود.

قراردادی که انصراف ندارد

نقطه مهم در خرید اقساطی طلا از جایی است که کاربر قرارداد خرید را تایید می‌کند. در این مرحله کاربر علاوه بر اصل مبلغ خرید، با هزینه‌های عملیاتی مربوط به دریافت اعتبار نیز مواجه است. از آنجا که طلا در زمان شروع قرارداد خریداری و برای کاربر ذخیره شده است، پس از اجرای قرارداد امکان لغو آن وجود ندارد.

در واقع کاربر نمی‌تواند بخشی از اقساط را پرداخت کند، سپس به اندازه مبلغ پرداخت شده طلای خود را تحویل بگیرد و قرارداد را ادامه ندهد. طلای خریداری شده تا زمان تسویه کامل در اختیار پلتفرم باقی می‌ماند و پس از پایان اقساط امکان آزادسازی و تحویل آن به کاربر ایجاد می‌شود.

این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که قیمت طلا در طول دوره بازپرداخت پرنوسان باشد. برای مثال ممکن است کاربری در زمان خرید هر گرم طلا را ۱۷ میلیون تومان خریده باشد و در مدت کوتاهی قیمت آن به ۲۳ میلیون تومان برسد. در چنین شرایطی پرداخت یک‌جای اقساط و دریافت طلا برای کاربر اقتصادی‌تر است.

در طرف مقابل، ممکن است خرید در زمان اوج قیمت انجام شده باشد و در پایان دوره بازپرداخت، قیمت طلا کاهش پیدا کرده باشد. در این شرایط کاربر همچنان متعهد به پرداخت اقساط قرارداد است و کاهش ارزش دارایی، تعهد او برای تسویه را از بین نمی‌برد.

به همین دلیل در خرید اقساطی طلا، کاربر تنها یک کالا خریداری نمی‌کند و وارد قراردادی می‌شود که تا پایان دوره بازپرداخت ادامه دارد. هزینه عملیاتی دریافت اعتبار نیز در ابتدای فرایند پرداخت می‌شود و از آنجا که، طبق گفته پلتفرم‌‌ها، طلا از همان ابتدا خریداری و برای کاربر ذخیره شده، لغو قرارداد پس از اجرا برای پلتفرم و کاربر فرایندی هزینه‌بر و پیچیده است.

اگر کاربر از ادامه پرداخت اقساط منصرف شود نیز، پلتفرم باید بتواند از محل طلای وثیقه شده، مطالبات خود را پوشش دهد. از سوی دیگر اگر طلای کاربر به ازای پرداخت هر بخش از اقساط آزاد و تحویل داده شود، ریسک پلتفرم افزایش پیدا می‌کند. چراکه ممکن است کاربر پس از دریافت بخشی از طلا، ادامه اقساط را پرداخت نکند یا کاهش قیمت طلا انگیزه او برای ادامه بازپرداخت را کاهش دهد.

از همین رو طلای خریداری شده تا زمان تسویه کامل نزد پلتفرم باقی می‌ماند. پلتفرم در این مدت باید میزان طلای مربوط به کاربر را مدیریت و نگهداری کند تا در صورت عدم پرداخت اقساط نیز امکان تسویه مطالبات از محل دارایی وثیقه شده وجود داشته باشد.

طلای کاربر کجاست؟

مساله اصلی این فرایند به زمانی برمی‌گردد که کاربر قرارداد چند ماهه یا چند ساله خود را امضا می‌کند. کاربر ممکن است قراردادی ۳۶ ماهه برای خرید مقدار مشخصی طلا منعقد کند؛ اما در این مدت طلای فیزیکی در دستش نیست و امکان خروج از قرار داد را نیز ندارد؛ در چنین شرایطی این سوال مطرح می‌شود که چه سازوکاری تضمین می‌کند طلای خریداری شده در زمان انعقاد قرارداد برای دریافت وام، تا پایان دوره بازپرداخت همچنان موجود است و در موعد مقرر به او تحویل داده شود؟

اهمیت این سوال زمانی بیشتر می‌شود که پلتفرم‌های آنلاین طلا هنوز از یک سامانه نظارتی برخط و یکپارچه برخوردار نیستند که بتوان از طریق آن موجودی طلای هر پلتفرم و جابه‌جایی طلای مربوط به کاربران را به صورت لحظه‌ای رصد کرد.

از سوی دیگر، ماهیت طلا با بسیاری از کالاهای مصرفی متفاوت است. قیمت این دارایی به صورت مستمر تغییر می‌کند و پلتفرم نیز نمی‌تواند بدون داشتن پشتوانه کافی، طلایی را به کاربر بفروشد. بنابراین در مدلی که طلای کاربر از زمان خرید تا پایان اقساط نزد پلتفرم باقی می‌ماند، محل نگهداری و موجودی واقعی طلا اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

رضا الفت نسب، رئیس اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، در گفت‌وگو با پیوست نبود سامانه نظارتی بانک مرکزی را یکی از دغدغه‌های اصلی این حوزه می‌داند و معتقد است با راه‌اندازی چنین سامانه‌ای، خرید طلا چه به صورت نقدی و چه اقساطی قابل رصد خواهد بود.

به گفته او، در چنین سامانه‌ای کسر شدن طلا از موجودی پلتفرم و اضافه شدن آن به موجودی کاربر قابل مشاهده خواهد بود و کاربر نیز می‌تواند در پروفایل خود میزان طلای متعلق به خود را ببیند.

الفت نسب در ادامه می‌گوید: «در حال حاضر این فرایند به صورت دستی انجام می‌شود و تا زمانی که سامانه نظارتی برخط ایجاد نشود، نظارت دقیق بر اینکه طلای خریداری شده توسط کاربر در کجا نگهداری می‌شود و موجودی واقعی پلتفرم چقدر است، امکان‌پذیر نیست.»

بنابراین کاربری که امروز وارد یک قرارداد اقساطی می‌شود، ممکن است برای دریافت طلای خود تا سه سال منتظر بماند. در تمام این مدت طلا نزد پلتفرم باقی می‌ماند و کاربر تنها پس از تسویه کامل اقساط می‌تواند دارایی خود را تحویل بگیرد. همین فاصله میان زمان خرید و زمان تحویل، اهمیت نظارت بر موجودی واقعی طلا را بیشتر می‌کند. چراکه در نهایت پرسش اصلی برای کاربر این نیست که امروز چند گرم طلا خریداری کرده، بلکه این است که آیا همان میزان طلا تا روزی که آخرین قسط خود را پرداخت می‌کند، واقعا برای او موجود خواهد بود یا خیر.