گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴: در کابردسازی هوش مصنوعی ۷ سال از جهان عقب‌تریم

به‌گزارش پیوست، طبق گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴ که توسط مرکز استراتژی و تحول هوش مصنوعی شریف و با حمایت معاونت علمی و اتاق بازرگانی تهیه شده است جایگاه ایران در زمینه پذیرش هوش مصنوعی و سرمایه‌گذاری در این زمینه بسیار عقب‌تر از متوسط دیگر کشورهاست. طبق این گزارش نقاط قوت ایران درخصوص هوش مصنوعی به میزان مقالات علمی و همکاری‌های بین‌المللی انتشارات علمی مرتبط می‌شود. ایران در زمینه مقالات هوش مصنوعی از نظر کیفی و کمی اکنون در جایگاه دوم منطقه پس از عربستان قرار دارد.

در این گزارش ایران با ۱۳ کشور دیگر که به‌ سه دسته کشورهای منطقه، منتخب و پیشرو متقسیم می‌شود مورد مقایسه قرار گرفته است. اشاره شده که در این گزارش از استاندارد جهانی طبقه‌بندی صنایع استفاده شده است.

طبق این گزارش شرکت‌های کوچک و متوسط در ایران با عمر فعالیت کمتر از ۱۵ سال  پذیرش بالاتری نسبت به سـایر شرکت‌ها داشته‌اند. همچنین پذیرش هوش مصنوعی مولد در میان کسـب‌وکارهای ایرانی ۲۵ درصد است که فاصله قابل توجهی با روند جهانی دارد. میـان شرکت‌‌هایی کـه از هـوش مصنوعی اسـتفاده می‌کنند «هزینه بالا توسعه مصنوعی» و «فقـدان مهارت کافی و نیروی انسانی باکیفیت»، مهم‌ترین موانع ‌شرکت‌های ایرانی برای توسعه محصولات هوش مصنوعی است. در میـان کشـورهای منطقـه، رژیم صهیونیسـتی بـا یک هزار و ۲۹۹ شرکت، بیشترین تعـداد شرکت‌‌هـای هـوش مصنوعی را در اختیار دارد. سـپس ترکیه بـا ۵۹۸ شرکت، امـارات متحده عربـی بـا ۵۴۷ شرکت، ایـران بـا ۳۸۷ شرکت و عربسـتان سـعودی بـا ۳۱۸ شرکت در جایگاه‌های بعدی قرار دارند.

در بازه زمانی سـال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴، رژیم صهیونیسـتی و عربسـتان سـعودی به ترتیب با حدود ۳۰ و ۲۴ میلیارد دلار سرمایه‌‌گذاری در هوش مصنوعی، در جایگاه نخست کشورهای منطقه قرار داشته و پس از آنها، امارات متحده عربی با حدود ۵ میلیارد دلار و ترکیه با حدود ۱.۳ میلیارد دلار در جایگاه‌های بعدی قرار می‌گیرند. میزان سرمایه‌‌گذاری ایران در این بازه زمانی در هوش مصنوعی حدود ۸۲ میلیون دلار تخمین‌زده می‌شود.

پایتون در انواع مهارت‌های مرتبط با مشاغل هوش مصنوعی به‌عنوان مهارت غالب عنوان گرفته و بیشترین رشد برای مهارت «داکر» بوده است. همچنین در مهارت‌های مرتبط با هوش مصنوعی مولد، مهارت «مدل‌های چندوجهی» و « تبدیل متن به گفتار» بیشترین سهم از آگهی‌های شغلی هوش مصنوعی را دارند.

۸۵ درصد از آگهی‌های شغلی هوش مصنوعی ایران، در استان تهران منتشر شده که حاکی از تمرکز جغرافیایی تقاضای نیروی کار هوش مصنوعی در اسـتان تهران اسـت. استان‌هایی مانند خراسان رضوی، قم و اصفهان از دیگر نقاطی هستند که زمینه فعالیت برای افراد با مهارت در زمینه هوش مصنوعی وجود دارد.

طبق این گزارش، شدت رقابت در میان متقاضیان شغل در حوزه هوش مصنوعی در سال ۱۴۰۳ نزدیک به ۵ برابر بیشتر از حوزه فناوری اطلاعات است که در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

تعـداد خروجی استعدادهای هـوش مصنوعی در سـال ۲۰۲۴ از ایـران، یک هزار و ۲۶۲ نفر بوده که از سـال ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ رونـد صعودی و پس از آن تاکنون، روندی نزولی داشته است. همچنین تعداد ورود استعدادهای هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۴ به ایران، ۳۲۳ نفر شناسایی شده که در سالیان اخیر روندی نزولی را نشان می‌دهد. حدود نیمی از استعدادهای هوش مصنوعی ایران به دلایل کاری و نیم دیگر به دلایل تحصیلی در سال‌های اخیر از کشور خارج شدند. اما در میان ورود استعدادهای هوش مصنوعی به ایران در سال ۲۰۲۴، حدود ۹۴ درصد با هدف کاری بوده است. سـه کشـور اول مقصد مهاجرت کاری و تحصیلی استعدادهای هوش مصنوعی ایران در سـال ۲۰۲۴ به ترتیب کانادا، ایالات متحده آمریکا و آلمان بوده است.

عربستان سعودی و رژیم صهیونیستی در مجموع بیشترین میزان سرمایه‌گذاری را در صنایع مختلف به خود اختصاص داده‌اند.

طبق این گزارش الگوی سیاست‌گذاری هوش مصنوعی در ایران با ۱۰ اقدام ملی، بر قوانین و استراتژی‌های کلی تاکید داشته و از نظر حوزه موضوعی، بیشتر بر تنظیم‌گری متمرکز بوده است. در حالی که این تمرکز در سایر کشورهای منطقه کمتر بوده و عمدتا متوجه سیاست‌های بخشی می‌شود. در ایران تمرکز اسناد و اقدامات ملی هوش مصنوعی بیشتر روی «علم و فناوری» و «آموزش» است، در حالی که در عربستان سعودی «توسعه فراگیر» و «علم و فناوری»، در رژیم صهیونیسیت «آموزش» و «اقتصاد»، در ترکیه «آموزش» و «سلامت» و در امارات متحده عربی بیشتر تمرکز بر چارچوب های حکمرانی بوده است.

رتبه ایران طی سه سال اخیر در رکن «بخش دولت» شاخص آمادگی هوش مصنوعی در مقایسه با کشورهای منطقه، علی‌رغم افزایش تعداد اسناد، از نظر کیفیت نهادهای تقویت کننده توسعه هوش مصنوعی، ظرفیت حکمرانی و اثربخشی اجرای سیاست‌ها روند نزولی داشته و پایین‌تر از کشورهای منطقه قرار گرفته است.

براساس داده‌های سال ۱۴۰۳، تعداد آگهی‌های شغلی مرتبط با هوش مصنوعی براساس صنایع مختلف را نشان می‌دهد که بیشترین تقاضا برای استعدادهای هوش مصنوعی در صنعت نرم‌افزار و خدمات فناوری اطلاعات است.

پس از آن، بخش صنعتی و مالی در جایگاه‌های دوم و سوم از نظر تعداد آگهی‌های شغلی مرتبط با هوش مصنوعی قرار دارند. مقایسه تعداد آگهی‌هـای شغلی مرتبط با هوش مصنوعی در سال‌های ۱۳۹۹ و ۱۴۰۳ نشان می‌دهد کـه اگرچه تقاضا برای این مهارت‌ها در تمامی صنایع افزایش یافته، اما میزان رشد در بین صنایع یکسان نبوده و برخی بخش‌ها جهش بزرگ‌تری را تجربه کرده‌اند. در حوزه صنعتی، رشد تعداد آگهی‌ها طی این دوره حدود ۱۲ برابر، بخش نرم‌افزار و خدمات فناوری اطلاعات و بخش مالی حدود ۷ برابر شده است. ایـن روندها نشان می‌دهد که در چهار سال اخیر، در بخش‌های مختلف رشد شتاب‌دار و برجسـته‌ای در اسـتفاده و جذب نیروی متخصص هوش مصنوعی شکل گرفته است.

ایران در زمینه مقالات هوش مصنوعی از نظر کیفی و کمی اکنون در جایگاه دوم منطقه پس از عربستان قرار دارد که انتظار می‌رود این جایگاه در سال آینده به ترکیه برسد. نرخ رشد مقالات ایران در زمینه هوش مصنوعی به ۳ هزار و ۷۶۷ مقاله در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته که این مورد هم نتوانسته مانع از افت جایگاه رقابتی کشور شود چرا که نرخ رشد علمی ایران ۱۳ درصد کمتر از میانگین جهانی است.

مقالات ایرانی هوش مصنوعی با تاثیر بالا از ۲۹.۵ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۳۵.۳ درصد در سال ۲۰۲۴ ارتقا یافته است.

در رابطه با تعداد پتنت‌های هوش مصنوعی ایران که در خارج از کشور ثبت می‌شود ایران از منظر مالکیت حقوقی و حقیقی وضعیت خوبی ندارد. سهم پتنت‌های هوش مصنوعی ایران از کل پتنت‌های هوش مصنوعی، در تمامی سالیان مورد مطالعه زیر ۰.۱ درصد است. در سطح جهانی، ثبت پتنت‌های هوش مصنوعی عمدتا  با اهداف تجاری و توسط شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی صورت می‌گیرد، حال آن که در ایران بخش قابل‌توجهی از پتنت‌ها توسط افراد حقیقی ثبت می‌شود؛ امری که می‌تواند متاثر از انگیزه‌های غیرتجاری، از جمله الزامات آیین‌نامه‌های ارتقای اعضای هیات‌علمی باشد. از سوی دیگر، پایین بودن ثبت پتنت‌های خارجی ایران را می‌توان به عواملی نظری هزینه‌های بالا دلاری دانست.

ایران تا سال ۲۰۱۳ بیشترین تعداد و سهم از مقالات کنفرانس هوش مصنوعی در منطقه را با میانگین ۲.۴ درصد از کل مقالات جهان در اختیار داشته است. از سال ۲۰۱۴، ترکیه از ایران پیشی گرفته و از سال ۲۰۲۲ ایران در رتبه چهارم در میان کشورهای منطقه قرار گرفته است. در سال ۲۰۲۴ ایران تنها ۰.۶ درصد از کل مقالات کنفرانس هوش مصنوعی جهان را در اختیار دارد.

در زمینه انتشارات علمی ایران همچنان بیشترین مشارکت‌های علمی دوجانبه را با ایالات متحده آمریکا داشته که پس از آن مهم‌ترین همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران در زمینه هوش مصنوعی با کانادا، چین و استرالیا بوده است. آمریکا در مجموع با ۳ هزار و ۱۶۸ مورد بیشترین همکاری در انتشارات علمی را با ایران داشته که از این تعداد ۲ هزار و ۶۲۲ مورد همکاری تا سال ۲۰۲۳ رقم خورده است. کانادا،‌چین و استرالیا به‌ترتیب سه همکار بعدی ایران در این زمینه هستند.

آمریکا، چین و کانادا سه کشوری هستند که ایران بیشترین همکاری‌های بین‌المللی را با آنها در سال های اخیر داشته است. همچنین رابطه همکاری ایران طی این سال‌های با برخی کشورها مانند هند و ویتنام دچار رکود شده است. ایران در میان کشورهای مننطقه بیشترین همکاری بین‌المللی را با ترکیه ثبت کرده است. تفاوت بنیادین ایران با رقبا منطقه‌ای در همکاری اندک شرکای منطقه است. عربستان و امارات و ترکیه شبکه‌های درهم تنیده‌ای با کشورهای همسایه دارند درحالی که ایران عمدتا متکی به ارتباطات فردی با محققان مقیم کشورهای پیشرفته است.

کنفرانس‌های هوش مصنوعی نقش محوری در اکوسیستم تولید و انتشار دانش ایفا می‌کنند و به‌عنوان بسترهای کلیدی برای ارائه نتایج پژوهشی، تبادل ایده‌ها و شکل‌گیری شبکه‌های علمی میان پژوهشگران عمل محسوب می‌شود. میزان مقالات کنفرانسی طی سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۴ می‌تواند ناشی از تحریم‌های بین‌المللی، کاهش بودجه‌های تحقیقاتی و تغییرات در سیاست‌های علمی کشور باشد. از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ ایران در این زمینه رشد داشته اما از سال ۲۰۱۸ مجددا این روند نزولی شد. از ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴ تعداد مقالات کنفرانسی از ۳۱۸ مورد به ۸۱۱ مورد افزایش یافت. در میان کشورهای منطقه بیشترین سهم برای ترکیه با رقمی معادل یک درصد است. بررسی کشورهای منتخب نیز نشان می‌دهد که سهم اکثر کشورهای منتخب در زمینه مقالات کنفرانسی در حال کاهش است. کشورهای منتخب با رقابت شدیدی در این زمینه مواجه هستند و برخی مانند روسیه و کره جنوبی توانسته‌اند به‌طور قابل توجهی سهم خود را افزایش دهند.

با وجود کاهش سهم چین از کل مقالات کنفرانسی از ۲۷ درصد در سال ۲۰۱۰ به ۲۶ درصد در سال ۲۰۲۳ این کشور همچنان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان مقالات کنفرانسی هوش مصنوعی در جهان است. تعداد مقالات این کشور از ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ تقریبا ۵.۳ برابر شده است.

سهم آمریکا در این زمینه در سال ۲۰۲۴ به ۱۴ درصد نزدیک شده و طی این سال‌های تعداد مقالات حدود ۵ برابر رشد کرده و همچنان یکی از رهبران جهانی در تولید مقالات کنفرانسی هوش مصنوعی است.

هند در سال ۲۰۲۴ با سهم ۲۶.۱ درصدی از چین عبور کرد و تعداد مقالاتش در این بازه زمانی بیش از ۱۹ برابر شد که این موضوع هند را به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان مقالات کنفرانسی هوش مصنوعی در جهان تبدیل کرد.

ایران در زمینه پروژه‌های نرم‌افزاری هوش مصنوعی از سال ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۴ رشد زیادی کرده و تعداد این پروژه‌ها در سال ۲۰۲۴ به ۲ هزار و ۲۹۰ مورد رسیده است.

ایران و ترکیه با وجود رشد در این زمینه در سال ۲۰۲۴ روند نزولی داشتند و در حال از دست دادن سهم خود هستند. البته که افزایش سهم سایر کشورهای منطقه می‌تواند نقش مهمی در این زمینه داشته باشد.

مهم‌ترین کشور در پروژه‌های هوش مصنوعی، کشور هند است. هند با رشدی نمایی و پس از پشت ‌سر گذاشتن آمریکا بعد از سال ۲۰۲۰، در سال ۲۰۲۴ پرچم‌دار تعداد پروژه‌های هوش مصنوعی با سهمی حدود ۲۴.۹ درصدی است که البته کمی نسبت به سال گذشته با افول مواجه بوده است.

گزارش شاخص هوش مصنوعی ایران ۱۴۰۴