هرمز حالا ریسک را به اقتصاد فناوری صادر می‌کند

به گزارش پیوست، مسدودشدن تنگه هرمز به دنبال حمله نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، اکنون اقتصاد فناوری جهان را با شوکی تاریخی مواجه کرده که فراتر از نفت، حیاتی‌ترین مواد اولیه تولید نیمه‌هادی‌ها و زیرساخت اینترنت را هدف گرفته است.

ردیابی کشتی‌ها نشان می‌دهد که تردد نفتکش‌ها از ۱۳۸ فروند در روز به حدود هشت فروند کاهش یافته و صدها کشتی حامل محموله‌های الکترونیکی با ارزشی معادل صدها میلیون دلار در بنادر منطقه سرگردان شده‌اند . محاسبات اولیه حاکی از آن است که طی دوماه آینده ۱.۲ میلیون کانتینر حاوی قطعات الکترونیکی و مواد اولیه به ارزش ۴۵ میلیارد دلار در معرض خطر قرار دارند.

بحران هلیوم: اولین قربانی تولید تراشه

آسیب‌پذیرترین حلقه زنجیره تأمین نیمه‌هادی در بحران کنونی، گازی بی‌رنگ، بی‌بو، اما حالا کمیاب برای خنک‌سازی ویفرهای سیلیکونی در فرآیند تولید تراشه است: هلیوم. قطر به‌عنوان دومین منبع بزرگ تولید هلیوم جهان، حدود ۳۰ تا ۳۸ درصد از هلیوم جهانی را تأمین می‌کند که این گاز محصول جانبی عملیات عظیم تولید گاز طبیعی مایع (LNG) در این کشور است.

شرکت دولتی قطرانرژی  QatarEnergy تولید گاز و عملیات پایین‌دستی خود را به‌دلیل گسترش حملات متوقف کرد. اگرچه به دلیل موجودی‌های پیشین ممکن است کمبود در فرآیند تولید در هفته‌های آینده محسوس نباشد، اما به‌دلیل تامین از منابع جانبی قیمت‌ها جهش یافته و تأمین‌کنندگان اصلی شروع به اعمال هزینه‌های اضافه کرده‌اند. ضمن اینکه قطر پیش از تعطیلی حجم عظیمی هلیوم تولید کرده، اما سؤال بزرگ چگونگی خروج آن از منطقه است.

کره جنوبی که ۶۵ درصد از واردات هلیوم خود را از قطر تأمین می‌کند، به‌شدت در معرض این شوک قرار دارد. البته شرکت‌های بزرگی مانند سامسونگ و هاینیکس اعلام کرده‌اند که با حفظ موجودی انبارها و تنوع‌بخشی به زنجیره تأمین، تقریباً تأثیر کوتاه‌مدت این کمبود را خنثی کرده‌اند. بزرگ‌ترین تولیدکننده تراشه تایوان یعنی  TSMC نیز اعلام کرده که فعلاً تأثیر قابل توجهی پیش‌بینی نمی‌کند.

اما این اطمینان‌ها موقتی است. زیرا کره جنوبی فهرستی از ۱۴ ماده حیاتی دیگر در تولید تراشه، از جمله برم (که ۹۸درصد واردات آن از اردن و سرزمین‌های اشغالی تأمین می‌شود) را شناسایی کرده که وابسته به مناطق تحت درگیری هستند. همچنین باید توجه داشت تغییر تأمین‌کنندگان در صنعت نیمه‌هادی به دلیل نیاز به استانداردهای خلوص فوق‌العاده بالا، فرآیندی زمان‌بر و پرهزینه است.

اختلال در لجستیک فناوری

تنگه هرمز که بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، روزانه حدود ۲۰.۹ میلیون بشکه نفت و مایعات دیگر (یک‌پنجم مصرف جهانی و یک‌چهارم نفت تجارت‌شده از طریق دریا) از آن عبور می‌کند، صرفاً یک گذرگاه انرژی نیست. این تنگه، شاهراه حیاتی برای خوراک پتروشیمی مورد نیاز تولید پلاستیک‌ها، رزین‌ها و پلیمرهای پیشرفته است که پوشش تجهیزات الکترونیکی مانند تلویزیون و سرورها، قاب لپ‌تاپ‌ها، عایق کابل‌ها و زیرلایه‌های برد مدار را تشکیل می‌دهند.

اکنون حدود ۳۲۰۰ کشتی (معادل ۴درصد از تناژ جهانی) در داخل خلیج فارس متوقف شده‌اند و حدود ۵۰۰ کشتی دیگر در بنادر خارج از خلیج فارس در انتظار هستند. هرچند این درصدها کوچک به نظر می‌رسند، اما این مساله اثر دومینویی بر سایر بنادر خواهد داشت.

پیامد فوری، افزایش هزینه‌های لجستیک است. شرکت حمل‌ونقل دریایی مرسک اعلام کرده که مسیرهای خود را از دریای سرخ به دماغه امید نیک در آفریقا تغییر داده که ۱۰ تا ۱۴ روز به سفر و حدود یک میلیون دلار هزینه سوخت اضافی به ازای هر کشتی تحمیل می‌کند. شرکت‌های حمل‌ونقل شروع به اعمال هزینه‌های اضافه «ریسک جنگی» کرده‌اند. همچنین، تعطیلی فرودگاه‌های کشورهای امارات، قطر، بحرین، کویت و عراق، حمل‌ونقل هوایی کالاهای باارزش  را با اختلال مواجه کرده است.

جاه‌طلبی حاشیه خلیج فارس در آتش درگیری

منطقه خلیج فارس در حال تبدیل شدن به یک بازیگر کلیدی در زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی است. یکی از این مواد حیاتی در آهنرباهای نئودیمیومی برای موتورهای الکتریکی، هارد دیسک‌ها، و محرک‌های دقیق در تجهیزات پیشرفته استفاده می‌شود. پاییز امسال یک شرکت آمریکایی با مشارکت وزارت جنگ ایالات متحده و شرکت معدنکاری دولتی عربستان سعودی، سرمایه‌گذاری مشترکی برای احداث یک پالایشگاه عناصر نادر خاکی انجام داده‌ بودند.

این پالایشگاه برای فرآوری اکسیدهای سبک و سنگین عناصر نادر خاکی (از جمله دیسپروزیم و تربیوم) طراحی شده و قرار است عربستان را به یکی از قطب‌های پالایش عناصر خاکی کمیاب تبدیل کند. این پروژه که با حمایت وزارت جنگ آمریکا و با هدف کاهش وابستگی به منابع چین تعریف شده، نشان‌دهنده عمق همکاری‌های راهبردی آمریکا و عربستان در حوزه زنجیره تأمین فناوری است که اکنون می‌تواند با چالش اطمینان مواجه شود.

عربستان حدود ۱.۵درصد از ذخایر جهانی عناصر نادر خاکی (حدود ۳.۲ میلیون تن)  را در منطقه غنی جبل سعید در اختیار دارد. اگرچه تولید فعلی محدود است اما وابستگی راهبردی صنایع غربی به این منطقه در حال افزایش است. هر تنشی که کشورهای خلیج فارس را درگیر کند، این پروژه‌های توسعه‌ای را متوقف کرده و جریان مواد فرآوری‌شده را قطع خواهد کرد. برای شرکت‌هایی مانند اپل و جنرال موتورز، این اختلال به معنای به‌هم‌ریختگی استراتژی‌های بلندمدت تأمین است.

شریان‌های اینترنت جهانی

درگیری کنونی برای نخستین بار، هر دو نقطه انسداد حیاتی منطقه یعنی تنگه هرمز و دریای سرخ را همزمان به روی ترافیک تجاری کشتی‌ها بسته است. این وضعیت، زیرساخت اینترنت جهانی را با تهدیدی دوگانه مواجه کرده است.

حدود ۱۷ کابل زیردریایی از دریای سرخ عبور می‌کنند که حجم عمده‌ای از ترافیک داده بین اروپا، آسیا و آفریقا را منتقل می‌کنند. کابل‌های راهبردی مانند SMW4 (به طول ۱۸۸۰۰ کیلومتر) و IMEWE که از جنوب شرقی آسیا به اروپا متصل می‌شوند، از مسیرهای خلیج فارس عبور می‌گذرند و حامل ترافیک یکی از ستون‌های اصلی اینترنت هستند. در مجموع، حدود ۱۷درصد از ترافیک اینترنت جهان از بستر دریای سرخ عبور می‌کند .

در فوریه ۲۰۲۴، سه کابل دریای سرخ بر اثر لنگر یک کشتی باری که مورد اصابت موشک حوثی‌ها قرار گرفت، قطع شدند و ۲۵درصد از ترافیک بین آسیا، اروپا و خاورمیانه را مختل کردند. تعمیر فقط یکی از این کابل‌ها پنج ماه به طول انجامید. امروز، با بسته شدن هر دو گذرگاه، اگر چند کابل اصلی قطع شوند، صرف‌نظر از زمان و هزینه، تیم‌های تعمیراتی نمی‌توانند وارد منطقه شوند و اختلال می‌تواند مدت‌ها ادامه پیدا کند.

حبس رویای هوش مصنوعی

شاید بزرگ‌ترین قربانی بلندمدت این بحران، چشم‌انداز تبدیل خلیج فارس به قطب بعدی هوش مصنوعی جهان باشد. شرکت‌های بزرگ فناوری مانند آمازون، مایکروسافت، گوگل و انویدیا سال‌ها سرمایه‌گذاری برای ساخت مراکز داده عظیم در سراسر منطقه انجام داده‌اند و آن را به‌عنوان مرکز آینده هوش مصنوعی معرفی کرده‌اند.

در هفته دوم جنگ پهپادها به سه مرکز داده آمازون در امارات و بحرین اصابت کردند و AWS به مشتریان توصیه کرد که انتقال داده‌های خود از سرورهای خاورمیانه را در نظر داشته باشند. شرکت Humain عربستان سعودی که قرار بود ۷درصد از داده‌های هوش مصنوعی جهان را تا ۲۰۳۰ پردازش کند، با خطر قطع ارتباط از شبکه فیبر جهانی مواجه است. پروژه عظیم «استارگیت امارات» (پردیس ۵ گیگاواتی هوش مصنوعی در ابوظبی) که توسط OpenAI، G42، اوراکل، انویدیا و سافت‌بانک راه‌اندازی شده بود، اکنون در منطقه جنگی قرار دارد .

چشم‌انداز آینده

آنچه در خلیج فارس می‌گذرد، صرفاً یک بحران ژئوپلیتیک دیگر نیست. این نخستین آزمایش جدی برای زنجیره تأمین فناوری جهانی در شرایط بسته‌شدن همزمان دو نقطه به‌شدن حیاتی در کره خاکی است. دنیای فناوری که دهه‌ها صرف بهینه‌سازی «به‌موقع» و کاهش هزینه‌ها کرده بود، اکنون دریافته که زیرساخت فیزیکی اینترنت و تولید تراشه هم مانند داده‌ها مصون از خطر نیستند. بنابراین آینده اقتصاد دیجیتال، حداقل در کوتاه‌مدت، با تورم، تأخیر و عدم‌قطعیت همراه خواهد بود.