درآمد دانش‌بنیان‌ها بالا رفت، سهم اقتصاد دیجیتال کمتر شد

به گزارش پیوست، آمارهای سال ۱۴۰۳ نشان می‌دهد درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان با رشد ۴۲ درصدی به هزار و ۷۶۱ همت رسیده و درآمد محصولات دانش‌بنیان نیز با افزایش ۴۴ درصدی به ۳۴۲ همت رسیده است. با این حال سهم این محصولات از تولید ناخالص داخلی به ۰.۵۵ درصد کاهش یافته که نسبت به سال گذشته ۴ درصد کاهش یافته است؛ موضوعی که نشان می‌دهد با وجود افزایش تعداد شرکت‌ها، به‌ویژه در حوزه نرم‌افزار و فناوری اطلاعات، سهم واقعی این بخش در اقتصاد کشور بزرگ‌تر نشده است.

براساس ششمین گزارش سالانه زیست‌بوم دانش‌بنیان، در سال گذشته اگرچه این شرکت‌ها از نظر درآمد با رشد قابل توجهی نسبت به سال ۱۴۰۲ روبه‌رو بوده‌اند اما سهم آنها از اقتصاد کشور رشد نکرده و حتی کاهش یافته است.

تا پایان سال ۱۴۰۳ تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان فعال به ۱۰ هزار و ۱۰۸ شرکت رسیده است. در این سال ۷۸۹ شرکت جدید موفق به دریافت تاییدیه دانش‌بنیان شده‌اند و در مقابل، ۳۹۹ شرکت نیز از این فهرست خارج شده‌اند. در مجموع تاکنون ۱۲ و هزار و ۶۹۲ شرکت حداقل یک بار تاییدیه دانش‌بنیان دریافت کرده‌اند. با این حال نرخ رشد شرکت‌های دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۳ به ۷ درصد کاهش یافته که پایین‌ترین میزان رشد در ۱۰ سال گذشته محسوب می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد سرعت ورود شرکت‌های جدید به زیست‌بوم فناوری نسبت به سال‌های قبل کمتر شده است.

از نظر نوع فعالیت حدود ۶۶ درصد شرکت‌های دانش‌بنیان در گروه شرکت‌های نوپا قرار دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد از میان بیش از ۶ هزار و ۶۰۰ شرکت نوپا در سال ۱۴۰۳، نزدیک به نیمی از آنها بیش از پنج سال است که همچنان در همین وضعیت باقی مانده‌اند و هنوز به مرحله رشد و تثبیت نرسیده‌اند.

در مجموع، طی سال‌های گذشته از میان بیش از ۱۲ هزار شرکت دانش‌بنیان، تعداد ۲ هزار و ۵۱۵ شرکت از این فهرست حذف شده‌اند که نرخ ریزش حدود ۲۰ درصدی را برای کسب‌وکارهای فناوری نشان می‌دهد.

در حوزه عملکرد مالی نیز تفاوت میان شرکت‌ها قابل توجه است؛ در سال ۱۴۰۳ حدود ۶۵ درصد از فروش محصولات دانش‌بنیان توسط شرکت‌های فناور انجام شده است. این در حالی است که شرکت‌های نوپا بخش بزرگی از تعداد کل شرکت‌ها را تشکیل می‌دهند.

مقایسه درآمد سرانه شرکت‌های دانش‌بنیان نشان می‌دهد شرکت‌های نوآور به تناسب نیروی انسانی و میزان تسهیلات فعال، درآمد بالاتری نسبت به شرکت‌های فناور دارند. با این حال بررسی نسبت سود به درآمد در این شرکت‌ها حاکی از آن است که بهره‌وری در شرکت‌های فناور بیشتر است. بر اساس آمار سال ۱۴۰۳، حدود ۶۵ درصد از فروش محصولات دانش‌بنیان توسط شرکت‌های فناور محقق شده است. همچنین سهم درآمد حاصل از فروش محصولات دانش‌بنیان از مجموع درآمد شرکت‌ها در گروه‌های فناور، نوآور و نوپا به‌طور میانگین به ترتیب ۷۰ درصد، ۸ درصد و ۲۷ درصد بوده است. البته در برخی بررسی‌ها، سهم فروش محصولات دانش‌بنیان در شرکت‌های نوپا تا ۶۰ درصد نیز گزارش شده که دلیل این اختلاف، تغییر سریع حوزه فعالیت این شرکت‌ها عنوان شده است.

در میان حوزه‌های مختلف فناوری نیز سه بخش برق و الکترونیک، نرم‌افزار و فناوری اطلاعات و ماشین‌آلات و تجهیزات پیشرفته بیشترین تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین حوزه‌های نرم‌افزار و فناوری اطلاعات، ماشین‌آلات و تجهیزات پیشرفته و صنایع خلاق نسبت به سال گذشته رشد بیشتری داشته‌اند. بررسی نوع دانش‌بنیانی شرکت‌ها نیز نشان می‌دهد شرکت‌های نوپا بیشتر در حوزه صنایع خلاق و تجاری‌سازی فعالیت دارند.

سهم فروش محصولات دانش‌بنیان از مجموع درآمد شرکت‌ها در گروه‌های مختلف نیز متفاوت بوده است؛ به‌طوری که این سهم در شرکت‌های فناور به‌طور میانگین ۷۰ درصد، در شرکت‌های نوآور ۸ درصد و در شرکت‌های نوپا ۲۷ درصد گزارش شده است.

در میان حوزه‌های مختلف فناوری، سه بخش برق و الکترونیک، نرم‌افزار و فناوری اطلاعات و ماشین‌آلات و تجهیزات پیشرفته بیشترین تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان را به خود اختصاص داده‌اند. در این میان، حوزه نرم‌افزار و فناوری اطلاعات یکی از بخش‌هایی است که نسبت به سال گذشته رشد بیشتری را تجربه کرده است؛ در سال گذشته این حوزه شامل هزار و ۴۸۴ شرکت نوپا، ۴۰۷ شرکت نوآور و ۲۴۶ شرکت فناور بوده است.

با این حال بررسی درآمدها نشان می‌دهد با وجود افزایش تعداد شرکت‌ها در حوزه ICT، همچنان بخش عمده درآمد در اختیار شرکت‌های تثبیت‌شده‌تر قرار دارد. از سوی دیگر تمرکز درآمد در میان شرکت‌های دانش‌بنیان همچنان بالا است؛ به‌گونه‌ای که ۷۴ درصد از کل درآمد این شرکت‌ها در اختیار تنها ۳.۴ درصد از آنها قرار دارد؛ این وضعیت نسبت به سال گذشته تغییر قابل توجهی نداشته و نشان می‌دهد بخش کوچکی از شرکت‌ها سهم اصلی بازار را در اختیار دارند.

در حوزه تامین مالی نیز مانده تسهیلات اعطایی به شرکت‌های دانش‌بنیان به حدود ۲۸۸ هزار همت رسیده که معادل ۲.۷ درصد از کل تسهیلات بانکی کشور است. همچنین تامین مالی جمعی در سال ۱۴۰۳ رشد ۱۹۵ درصدی را تجربه کرده که بیانگر افزایش استفاده از روش‌های جدید تامین مالی در میان شرکت‌های فناوری است. صندوق‌های پژوهش و فناوری نیز در مجموع ۳۱ همت ضمانت‌نامه برای شرکت‌های دانش‌بنیان صادر کرده‌اند.

مقایسه آمارهای سال ۱۴۰۳ با سال ۱۴۰۲ نشان می‌دهد اگرچه درآمد شرکت‌های دانش‌بنیان و تعداد شرکت‌های فعال در حوزه نرم‌افزار و فناوری اطلاعات افزایش یافته اما سهم این بخش از اقتصاد کشور رشد نکرده است.

افزایش تعداد شرکت‌های ICT به‌ویژه در میان کسب‌وکارهای نوپا، در کنار سهم بالای درآمد شرکت‌های فناور، نشان می‌دهد شرکت‌های قدیمی‌تر همچنان نقش اصلی را در بازار ایفا می‌کنند.

همچنین کاهش سهم محصولات دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی در کنار رشد درآمد، نشان می‌دهد افزایش درآمد این شرکت‌ها لزوما به افزایش نقش آنها در اقتصاد منجر نشده است. در مجموع آمارهای سال ۱۴۰۳ حاکی از آن است که با وجود رشد تعداد شرکت‌ها در حوزه نرم‌افزار و فناوری اطلاعات نسبت به سال گذشته، سهم واقعی این بخش در اقتصاد کشور همچنان محدود باقی مانده است.