API بودن یا نبودن

یکی از مباحثی که در این روزها بیش از گذشته شاهد آن هستیم، القای این موضوع است: متخصصان، استارت‌آپ‌ها و کسب‌وکارهای داخلی واسطه‌ای برای ارائه سرویس‌های خارجی از طریق API هستند و فعالیتی به صورت اختصاصی انجام نمی‌دهند.

این رویکرد، به ویژه در مواقع بحرانی مانند قطعی‌های دوره‌ای اینترنت اوج می‌گیرد و تبدیل به هجمه به توسعه‌دهندگان داخلی می‌شود. نمونه این دسته از فعالیت‌ها را می‌توان در نقد شرکت‌های هوش مصنوعی ایرانی طی روزهای اخیر توسط برخی رسانه‌ها مشاهده کرد. هرچند که برخی افراد و مجموعه‌ها با استفاده از API سرویس‌های خارجی به ارائه چت‌بات‌ها و دیگر سرویس‌های هوش مصنوعی پرداختند و ادعای توسعه و آموزش مدل‌های اختصاصی را مطرح کردند؛ اما نتوانستند با قطع دسترسی به سرویس‌های خارجی جوابگوی مخاطبان باشند و به حق شایسته انتقاد هستند.

ارائه سرویس پایدار در زمینه AI در صورت عدم دسترسی به اینترنت جهانی، وابسته به مدل‌های فاین‌تیون شده و آموزش‌یافته با کلان‌داده‌های تمیز شده فارسی است. این فرایند دشوار، نیازمند تیمی حرفه‌ای از متخصصان خبره و دسترسی به زیرساخت‌هایی قدرتمند است. همین موضوع باعث شده تا برخی سودجویان برای دور زدن این مسیر، تنها به استفاده از APIهای خارجی روی بیاورند.

مواردی از این دست باعث شد تا رسانه‌ها و منتقدان، فعالیت تمامی توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی داخلی را به طور کلی زیر سؤال ببرند، همه را به یک چشم می‌بینند و توسعه اختصاصی LLMها و دیگر مدل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی داخلی را انکار کنند. این درحالی است که برخی از سرویس‌های داخلی مانند ویرا و تا حدودی زیگپ و GapGPT همواره در دسترس بودند و قطع اینترنت بین‌المللی هم خللی در عملکرد آنها ایجاد نکرد.

توسعه سرویس‌های هوش مصنوعی داخلی به معنای رقابت سرویس‌های داخلی با غول‌های تکنولوژی مانند گوگل و OpenAI نیست؛ چرا که مقایسه سرمایه، امکانات و زیرساخت این مجموعه‌ها با شرکت‌های داخلی، قیاسی مع‌الفارق است. با این حال، تلاش متخصصان داخلی برای توسعه مدل‌های اختصاصی و مبتنی بر زبان فارسی باعث شد تا در مواقع اضطراری، دستمان از قابلیت‌های هوش مصنوعی کوتاه نشود.

باید به این نکته مهم هم توجه داشته باشیم که استفاده از API به خودی خود نکته منفی نیست. تمامی سرویس‌های یاد شده از جمله ویرا، به کاربران این امکان را می‌دادند که در کنار مدل اختصاصی، از API سرویس‌های خارجی مانند ChatGPT و DeepSeek استفاده کنند؛ اما آنچه که این سرویس‌ها را از سایر ابزارهای صرفاً APIمحور مجزا می‌کند، مدل‌های اختصاصی و بومی آنهاست. این مدل‌های توسعه داده شده داخلی هستند که به کاربران اجازه می‌دهد تا فارغ از نوسانات اینترنت، بدون نگرانی به استفاده از سرویس‌های دلخواه خود بپردازند.

قطعی مکرر اینترنت و عدم دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی، عارضه است که گاه‌وبی‌گاه گلوی کاربران ایرانی و کسب‌وکارهای حوزه دیجیتال را می‌فشارد و همه را از دسترسی به سرویس محبوبشان منع می‌کند؛ اما این به آن معنا نیست که چنین وضعیتی را به زمینه‌ای برای آسیب‌رساندن به توسعه‌دهندگان داخلی تبدیل کنیم. این ادعا که سرویس‌های باکیفیت خارجی وجود دارند و ما نیازی به توسعه داخلی آنها نداریم، از گذشته وجود داشته و امروز اهمیت توسعه داخلی بیش از پیش آشکار می‌شود. اگر توسعه‌دهندگان پرتلاش داخلی علیرغم همه این بی‌مهری‌ها به توسعه سرویس‌های داخلی نمی‌پرداختند، امروزه هیچ کدام از سرویس‌ها و سکوهای پرمخاطبی مانند اسنپ، نشان، دیجی‌کالا، طاقچه و… در دسترس نبودند؛ چرا که همه مشابه خارجی داشتند و توسعه داخلی آنها لزومی نداشت. اما استقبال کاربران از این سرویس‌ها نشان داد که ارائه سرویس باکیفیت و رفع نیاز واقعی کاربران می‌تواند همواره راهگشا باشد.

کافی است تصور کنیم که در این روزهای پرچالش، سرویس‌های داخلی ارائه دهنده هوش مصنوعی هم در دسترس نبودند و کاربران به هیچ نوع ابزار AI دسترسی نداشتند. توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی داخلی از نواقص سرویس‌های خود آگاهند و ادعایی هم نمی‌کنند که قدرتمندتر از سرویس‌هایی مانند ChatGPT، جمنای و یا Grok ظاهر می‌شوند؛ با این حال در تلاشند تا کیفیت سرویس‌های خود را روز به روز بهبود ببخشند و به شیوه‌ای شایسته پاسخگوی کاربران ایرانی باشند. این مجموعه‌ها به توانایی دانشجویان و متخصصان کشور باور دارند و معتقدند کمبود منابع، عدم حمایت مناسب و دسترسی محدود به سخت‌افزارهای پرهزینه، نباید مسیر ما را در دستیابی به سرویس‌های باکیفیت سد کند.