نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چرا دولت اعتقاد دارد شبکه ملی اطلاعات نزدیک به تحقق است و حاکمیت مخالف است

تیغ نفاق یا عصای موسی

موضوع دولت شیخ دیپلمات و شبکه ملی اطلاعات مثال مار و پونه است. هرچند بارها مستقیم و غیرمستقیم از سوی مرکز ملی فضای مجازی و برخی اعضای عالی فناوری به تحقق ‌نیافتن یک شبکه برای پایداری و کارکردهای داخلی اشاره شده و مستندات دولت در این‌باره به چند پاورپوینت تقلیل یافته است ولی هم محمود واعظی و هم محمدجواد آذری جهرمی از دید خود و در برابر دید رسانه‌ها بارها از فازهای مختلف و پیشرفت‌ها و حتی آزمایش این شبکه پرده برداشته‌اند. شبکه ملی اطلاعات از یک سو مهم‌ترین شالوده مقاومت ایران در برابر یک هجوم فناورانه و سیاسی به زیرساخت‌های ارتباطی‌اش به شمار می‌آید و از سوی دیگر از دید بسیاری از فعالان آزادی بیان در اینترنت ایرانی می‌تواند بزرگ‌ترین قدم در راه جداسازی اینترنت و چینی ‌شدن فضای ارتباطات کشور قلمداد شود. دولت هم به دلایل سیاسی و هم اقتصادی انگیزه چندانی برای ورود به لایه دسترسی و اپلیکیشن‌های این شبکه ندارد و مرکز ملی فضای مجازی نیز همواره در پس هر طرح و هر بحثی از مدیریت درگاه ورود اینترنت به کشور گرفته تا پیام‌‌رسان‌های داخلی از شبکه ملی اطلاعات به عنوان ستون فقرات استدلال خود برای امنیت مجازی کشور بهره برده است. از دید دولت این شبکه بیش از ۸۰ درصد محقق شده اما از دید برخی نمایندگان مجلس اگر محقق شده بود، حالا دست‌کم یک پیام‌رسان یا جویشگر بومی فراگیر وجود داشت. چرا از دید دولت بازشناسی اشتباه این شبکه می‌تواند تیغ نفاق باشد و از دید حاکمیت پیاده‌سازی همه‌گیر آن عصای موسی؟ فعلاً که جریان فکری ارتباطات کشور در مواجهه با این پدیده به دو دسته تقسیم شده است.

نگاهی به آرشیو خبری در مورد شبکه ملی اطلاعات و اظهاراتی که مقامات مختلف وزارت ارتباطات یا شورای عالی فضای مجازی در مورد این شبکه بیان داشته‌اند به شما ثابت می‌کند که تاریخ فناوری اطلاعات کشور به شکل حیرت‌انگیزی در حال تکرار شدن است. اگر بهار سال ۸۶ وزیر ارتباطات دولت نهم از اتمام طراحی شبکه‌ای به نام «شبکه ملی اینترنت» خبر داد و در پاییز سال ۸۷ مدیرعامل شرکت فناوری اطلاعات یا سازمان فناوری فعلی از امضای توافقنامه جدید درباره‌ اتصال صد هزار مدرسه به شبکه‌ ملی اینترنت گفت، دقیقاً وزیران ارتباطات دولت‌های دهم و یازدهم هم از طراحی و فازبندی شروع به کار شبکه ملی اطلاعات سخن گفتند و وزیر ارتباطات دولت دوازدهم نیز با اعلام پیش رفتن ۸۰ درصد زیرساخت‌های این شبکه با امضای تفاهم‌نامه‌ای با وزیر آموزش و پرورش وعده داد که تا پایان سال ۹۸ تمامی مدارس به شبکه ملی اطلاعات متصل می‌شوند.
از اواسط دهه ۸۰ ، وقتی دولت نهم تصمیم به ایجاد شبکه‌ای مستقل از اینترنت بین‌الملل به نام اینترنت ملی گرفت و زمانی که در سال ۸۹ بنا بر برنامه پنجم توسعه نام این شبکه به «شبکه ملی اطلاعات» تغییر کرد، تاکنون که سه دولت روی کار آمده شاید هیچ‌کدام از مسئولان مربوط با این طرح تصور نمی‌کردند بعد از گذشت ۱۴ سال هنوز در مورد چیستی و چگونگی این شبکه ابهامات و اما و اگرهای بی‌پایانی مطرح باشد.

چیستی

بیش از یک دهه از فعال شدن طرحی به نام شبکه ملی اطلاعات می‌گذرد و هنوز بسیاری نمی‌دانند که این شبکه چیست و دقیقاً قرار است چه کاری انجام دهد. شاید همین ندانستن ماهیت اصلی این شبکه باعث شده حالا گروهی مانند وزیر ارتباطات و معاونان او بگویند این شبکه در حال ‌حاضر در کشور فعال است و کاربران از آن استفاده می‌کنند و گروهی دیگر مانند برخی اعضای مرکز ملی فضای مجازی و نمایندگان مجلس این ادعا را زیر سوال ببرند و بگویند هنوز شبکه ملی اطلاعات در کشور فعال نشده است.
اگر فرمان دولت‌های نهم و دهم بر اساس اظهارات وزیران ارتباطات و معاونان این دولت‌ها حول این محور می‌چرخید که باید اینترنت ملی باشد نه جهانی و این ترس را در دل کاربران کاشت که به زودی ارتباطات آنها با دنیای خارج قطع خواهد شد، اما فرمان دولت یازدهم و همچنین دوازدهم روی این محور چرخیده که مفهومی به نام اینترنت ملی اشتباه است و شبکه ملی اطلاعات قرار نیست ارتباط کاربران داخلی ایران را با خارج از کشور قطع کند.

اگر در هشت سال فعالیت وزیران دولت‌های نهم و دهم تنها صحبت از اینترنت ملی مطرح می‌شد و در این زمینه سند و مصوبه‌ای هم به تصویب نرسید، وزیر ارتباطات دولت یازدهم تلاش کرد با کمک تصویب مصوبه‌‌ای در شورای عالی فضای مجازی (سال ۹۲) و بعد هم با تصویب سند الزامات شبکه ملی اطلاعات (سال ۹۵) یک مفهوم مشترک در مورد تعریف شبکه ملی‌ اطلاعات ایجاد کند. بر اساس تعریفی هم که در سند تبیین الزامات شبکه ملی اطلاعات ذکر شده، این شبکه به عنوان زیرساخت ارتباطی فضای مجازی کشور معرفی شده است. در این تعریف تاکید شده شبکه باید به گونه‌ای طراحی شود که درخواست‌های دسترسی داخلی برای اخذ اطلاعاتی که در مراکز داده داخلی نگهداری می‌شود، به هیچ وجه از طریق خارج از کشور مسیریابی نشود و امکان ایجاد شبکه‌های اینترانت، خصوصی و امن داخلی در آن فراهم شود.
بر مبنای همین تعریف هم وقتی محمدجواد آذری جهرمی در مجلس یا از سمت برخی از مراجع تقلید مقابل این سوال قرار می‌گیرد که شبکه ملی اطلاعات کجاست، اعلام می‌کند ۸۰ درصد زیرساخت شبکه ملی اطلاعات محقق شده و بقیه سازمان‌ها باید به وظایف خود در لایه‌های محتوا و خدمات برسند. او برای اثبات ادعای خود از شکل‌گیری سپر دفاعی در این شبکه گفته که کشور را در مقابل تهدیدات سایبری مقاوم کرده یا راه‌اندازی زیرساخت‌های این شبکه کیفیت ارتباطات داخلی را ۸۰ برابر ارتباطات بین‌المللی کرده است. به باور او در لایه زیرساخت که جزو وظایف وزارت ارتباطات بوده مجموعه تحت رهبری‌اش وظایف خود را به درستی انجام داده و حالا باید نظام بانکی، نظام سلامت و نظام هوشمندسازی شهری روی این شبکه امن، خدمات باکیفیت ارائه کنند.
اما این اظهارات تاکنون مورد قبول برخی اعضای مرکز ملی فضای مجازی قرار نگرفته است. برای نمونه عباس آسوشه، معاون مرکز ملی فضای مجازی، با استناد به تعریف شبکه ملی اطلاعات در سند تبیین الزامات این شبکه می‌گوید: «شبکه ملی اطلاعات شامل خدمات محتوایی، خدمات دولت الکترونیکی، خدمات سلامت الکترونیکی، خدمات تجارت الکترونیکی و امثالهم نیست؛ بلکه این خدمات بر بستر شبکه ملی اطلاعات ارائه می‌شوند.» در همین زمینه ابوالحسن فیروزآبادی، دبیر شورای عالی فضای مجازی در گفت‌وگویی که با خبرگزاری مهر انجام داده آمار وزیر ارتباطات در مورد اجرای ۸۰ درصدی شبکه ملی اطلاعات را عجیب و غریب خوانده و گفته است: «الزامات ما در شبکه ملی اطلاعات، استقلال، حاکمیت، امنیت و صیانت است و ما احساس می‌کنیم شبکه ملی اطلاعات تا رسیدن به تبیین الزامات راه درازی در پیش دارد.»
اما بهزاد اکبری، عضو هیات‌عامل سازمان فناوری اطلاعات، در گفت‌وگوی مفصلی که در پرونده این شماره پیوست با او انجام داده‌ایم دلیل تمامی نظرات متفاوت شورا با وزارت ارتباطات را سوءبرداشت‌ها در این زمینه می‌داند و اینکه در سند تبیین الزامات شبکه ملی اطلاعات بحث مستقل بودن شبکه ملی اطلاعات را از بحث مستقل بودن کسب‌وکارهای فعال روی این شبکه نسبت به سرویس‌های خارجی تفکیک نکرده است. از دید او و با توجه به تعریف شبکه ملی اطلاعات در سند الزامات این شبکه، شبکه ملی اطلاعات زیرساخت ارتباطی فضای مجازی کشور است؛ یعنی این شبکه، یک شبکه عمومی است نه اختصاصی و همه شهروندان قرار است به آن متصل شوند.

چگونه

«مستقل بودن» عبارتی است که بارها در بخش الزامات سند تبیین شبکه ملی اطلاعات به آن اشاره شده است. اینکه شبکه ملی اطلاعات باید متشکل از زیرساخت‌های ارتباطی با مدیریت مستقل کاملاً داخلی باشد یا اینکه شبکه ملی اطلاعات باید شبکه‌ای کاملاً مستقل و حفاظت شده نسبت به دیگر شبکه‌ها (از جمله اینترنت) با امکان تعامل مدیریت‌شده با آنها باشد.

وزارت ارتباطات سعی کرده با آزمایش‌هایی ویژه مستقل بودن شبکه ملی اطلاعات را به رخ بکشد؛ برای نمونه محمد‌جواد آذری جهرمی در حاشیه برنامه روز جهانی ارتباطات اعلام کرد که برای راست‌آزمایی مستقل بودن شبکه ملی اطلاعات ۱۴۲ آزمایش انجام شده تا اگر اینترنت قطع شد آیا این شبکه و ارائه خدمات روی آن کار می‌کند، که به گفته او هر ۱۴۲ آزمایش موفقیت‌آمیز بوده است.
وزارت ارتباطات معتقد است با زیرساخت‌هایی که برای شبکه ملی اطلاعات فراهم کرده آن را به صورت مستقل توسعه داده و امکان ادامه ارائه خدمات کسب‌وکارهای روی این شبکه را هم در صورت قطع اینترنت فراهم کرده است. چنین ادعایی اما در شرایطی مطرح می‌شود که با هر بار قطعی یا اختلال در شبکه اینترنت بین‌الملل بسیاری از کسب‌وکارهای ایرانی هم امکان ارائه سرویس به کاربران داخلی خود را ندارند؛ مثلاً شهریورماه گذشته به دنبال مشکلات در شبکه زیرساختی کشور و قطع اینترنت، کاربران به مدت یک ساعت امکان استفاده از بسیاری سرویس‌های بانکی داخلی یا سایت‌های خرید و فروش آنلاین را نداشتند.
با این شرایط این سوال مطرح می‌شود که آیا اساساً تصور اینکه شبکه ملی اطلاعات می‌تواند مستقل از اینترنت هم به کار خود ادامه دهد یک تصور واقعی است؟
میلاد قاسم‌پور، معمار تجارت ابر آروان، شرکت سرویس‌دهنده در حوزه خدمات ابری، بر این باور است که زمانی می‌توان شبکه ملی اطلاعات را مستقل دانست که تمام کسب‌وکارهای داخلی بدون هیچ وابستگی‌ای از زیرساخت‌های داخلی استفاده کنند تا با قطع اینترنت امکان ارائه خدمات این کسب‌وکارها متوقف نشود. او در این زمینه به پیوست می‌گوید: «اینکه ما یک شبکه اینترانت داشته باشیم که مستقل از اینترنت جهانی کار کند خوب است اما در شرایطی چنین شبکه‌ای می‌تواند مستقل عمل کند که کسب‌وکارهای روی این شبکه نیز برای توسعه زیرساخت خود از سرویس‌های داخلی استفاده کنند که در برخی موارد این شرایط فراهم نیست.» او در ادامه اعلام می‌کند: «برای نمونه یک تاکسی آنلاین که به کاربران کشور سرویس می‌دهد یک سرویس داخلی به حساب می‌آید که روی شبکه ملی اطلاعات هم قرار دارد؛ اما با قطعی اینترنت دچار اختلال می‌شود چون برای ارائه خدمات خود وابسته به نقشه گوگل است یا یک سایت خرید آنلاین داخلی با قطع اینترنت از کار می‌افتد چون سرور‌هایش در خارج از ایران قرار دارد یا برای توسعه کسب‌وکارش وابسته به API سرویس‌دهندگان خارجی است.» او شبکه ملی اطلاعات را یک زنجیره به هم متصل می‌داند که تمام بخش‌های این زنجیره باید به کمک سرویس‌های داخلی توسعه پیدا کرده باشد. قاسم‌پور بر این باور است که وقتی این زنجیره به درستی کنار هم چیده شده باشد در این شرایط می‌توان گفت شبکه ملی اطلاعات مستقلی داریم که با قطع اینترنت یا هر اتفاق دیگری مردم برای گرفتن خدمات مورد نیازشان در فضای مجازی دچار مشکل نمی‌شوند.

چه کسی

علاوه بر چیستی و مستقل بودن یا نبودن شبکه ملی اطلاعات، اینکه چه ارگان یا نهادی مسئول راه‌اندازی بخش‌های مختلف این شبکه است نیز مورد مناقشه قرار دارد. بر اساس سند الزامات شبکه ملی اطلاعات، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مجری این شبکه معرفی شده و مرکز ملی فضای مجازی هم ناظر اجرا و تکمیل این شبکه معرفی شده است. اما وزیر ارتباطات و معاونان او در شرکت ارتباطات زیرساخت و سازمان فناوری اطلاعات خود را تنها مجری توسعه لایه زیرساخت‌های شبکه ملی اطلاعات معرفی می‌کنند و بر این باورند که در لایه‌های دیگر این شبکه از جمله محتوا هنوز سند مدونی وجود ندارد و وظایف سایر دستگاه در این بخش مشخص نشده است. اما واقعیت این است که شرایط فعلی و برخی از اظهارنظرها نشان می‌دهد شفاف نبودن وظایف مسئولان راه‌اندازی لایه‌های مختلف شبکه ملی اطلاعات چندان باعث اختلاف بین مرکز ملی فضای مجازی و وزارت ارتباطات روی این شبکه نشده است. آنچه سبب می‌شود مرکز ملی فضای مجازی ادعای وزارت ارتباطات در زمینه راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات را به طور کامل قبول نداشته باشد بر سر موضوعی به نام توسعه پیام‌رسان‌ها و جویشگر بومی است که در سند الزامات شبکه ملی اطلاعات نیز روی آن تاکید شده است. تاکنون دبیر شورای عالی فضای مجازی و دیگر اعضای مرکز ملی فضای مجازی بارها اعلام کرد‌ه‌اند بیش از ۹۰ درصد جست‌وجوی کشور از طریق گوگل انجام می‌گیرد و نزدیک به ۹۰ درصد پیام‌‌های کاربران در فضای مجازی از طریق پیام‌رسان‌های تلگرام و واتس‌اپ رد و بدل می‌شود. به باور این مرکز در چنین شرایطی چگونه می‌توان این ادعای وزارت ارتباطات را پذیرفت که ۸۰ درصد شبکه ملی اطلاعات بر اساس سند الزامات این شبکه راه‌اندازی شده است.
اما تا چه حد راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات بر اساس خواسته مرکز ملی فضای مجازی می‌تواند به رشد جست‌وجوگرها یا پیام‌رسان‌های بومی کمک کند؟
جالب است که مهدی انجیدنی، مدیرعامل پیام‌رسان داخلی گپ، معتقد است رشد شبکه ملی اطلاعات هیچ تاثیر مستقیمی بر توسعه پیام‌رسان‌های بومی نمی‌گذارد، چرا که این شبکه بیشتر قرار است به پایداری در زمان‌های بحران کمک کند. انجیدنی می‌گوید پا گرفتن شبکه ملی اطلاعات و در کنار آن سرویس‌های پایه مانند جست‌وجوگر و پیام‌رسان بومی مستلزم این موضوع است که دیتاسنترهای قوی در کشور وجود داشته باشد و برای امنیت حریم‌ خصوصی کاربران نیز قوانین مشخص و شفاف در نظر گرفته شود. انجیدنی در گفت‌وگو با پیوست در این زمینه می‌گوید: «علاوه بر اینکه سرویس‌های بومی و کاربردی برای پا گرفتن روی شبکه ملی اطلاعات نیازمند زیرساخت‌های فنی قوی هستند، از طرف دیگر باید امکان برقراری ارتباط راحت با خارج از کشور را داشته باشند و این در حالی است که به خاطر یکسری سیاست‌های امنیتی کشور برقراری ارتباط از خارج کشور به داخل با محدودیت‌هایی روبه‌روست.» بر اساس اظهارات انجیدنی سیاست‌های امنیتی و اجرای فیلترینگ در کشور برقراری ارتباط خارج و داخل و توسعه یک کسب‌وکار ایرانی را با مشکل مواجه می‌کند و همین امر هم باعث می‌شود یک کسب‌وکار ایرانی برای ارائه سرویس باکیفیت‌تر خود از سرویس‌دهندگان خارجی استفاده کند که در نهایت این اتفاق‌ها به پا گرفتن کامل شبکه ملی اطلاعات ضربه می‌زند.
کارشناسان بیرون از گود مجری و ناظر اجرای شبکه ملی اطلاعات با اشاره به بندهای مختلف سند الزامات این شبکه در لایه خدمات به این نکته اشاره می‌کنند که این سند بیشتر از اینکه یک سند در مورد راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات باشد سندی در مورد تقویت جویشگر و پیام‌رسان‌های بومی است، پروژه‌هایی که در چند سال اخیر میلیارد‌ها تومان برای توسعه آنها بودجه صرف شده، اما نتوانسته به نتیجه دلخواه درخواست‌کنندگان ایجاد آنها برسد.
بنابراین به نظر می‌رسد تا زمانی که میوه رشد و توسعه پیام‌رسان و جست‌وجوگر بومی به بار ننشیند پس از دید معترضان به وزارت ارتباطات در اجرای این شبکه، شبکه ملی اطلاعاتی هم وجود ندارد.

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz