نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

مروری بر سیر شبکه‌ ملی اطلاعات در ایران

زمزمه‌های اولیه‌ شبکه‌ ملی اطلاعات ایران از سال ۱۳۸۴ با هدف افزایش عدالت اجتماعی در دستیابی عموم مردم به باند پهن و همچنین تاب‌آوری شبکه‌ داخلی کشور در صورت قطع اینترنت به گوش رسید و در سال ۱۳۸۹ در قانون پنجم توسعه رسمیت کامل یافت. بلوغ این شبکه را می‌توان در سه نسل فکری و سرمایه‌گذاری بررسی کرد. نسل اول فکری، بیانگر اهتمام تام و تمام دست‌اندرکاران گسترش زیرساخت شبکه و ایجاد یک اینترانت ملی برای دسترسی پرسرعت و ایمن زیرساخت‌های حیاتی کشور، بانک‌ها و سازمان‌های دولتی به یکدیگر بود؛ که پس از آن با ایجاد یک سامانه خودگردان (AS) تمام فضای ابر IP کشور را در بر گرفت و خدمات آن عمومی شد. در نتیجه‌ی این اقدام، هیچ ‌یک از موارد مورد تقاضای دسترسی به محتواهای داخلی از گذرگاه اینترنت بین‌المللی مسیریابی نشده و در این صورت از هزینه کشور در پهنای باند خارجی کاسته و تعرفه کاربر نیز نیم‌بها محاسبه می‌شود. بر این اساس، سرمایه‌گذاری قابل ملاحظه‌ای با مشارکت بخش خصوصی در سال‌های گذشته صورت گرفته و طبق اظهارات شرکت ارتباطات زیرساخت، حدود ۸۰ هزار کیلومتر فیبر نوری در کشور کشیده شده که برای درک بهتر مقیاس آن باید به این نکته اشاره کرد که این میزان معادل

شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات

در مورد معماری شبکه ملی اطلاعات سوءبرداشت وجود دارد

بیش از یک دهه از عمر شکل‌گیری طرحی به نام اینترنت ملی که بعدها نامش به شبکه ملی اطلاعات تغییر پیدا کرد می‌گذرد؛ اما همچنان ماهیت و چیستی آن چه از سوی مسئولان دولتی و چه از سوی نمایندگان مجلس و کاربران مورد سوال است. بهزاد اکبری، عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات اعلام می‌کند که سوءبرداشت‌های مختلف از چیستی این شبکه باعث شده در مورد بود و نبود و فعالیت آن در کشور اختلاف نظراتی شکل بگیرد. اکبری از جمله مدیران فنی و جوان وزارت ارتباطات است. چه از زمانی که عضو هیات‌مدیره شرکت زیرساخت بوده و چه حالا که عضو هیات‌عامل سازمان فناوری اطلاعات است در جزئیات طراحی و شکل‌گیری معماری این شبکه نقش کلیدی داشته است. اکبری مقاطع لیسانس، ‌فوق‌لیسانس و دکتری‌اش را در دانشکده کامپیوتر دانشگاه شریف به پایان رسانده و برعکس اکثر فارغ‌التحصیلان این دانشگاه به جای مهاجرات، تخصصش در حوزه شبکه را در شرکت‌های ایرانی کامل کرده است. او نقش کلیدی‌ای در طراحی شبکه هسته‌ای زیرساخت در سال ۸۶ داشته و مدیریت پروژه شبکه IP همراه اول در سال ۸۸ را در کارنامه‌ کاری‌اش دارد. در نهایت نیز در دولت یازدهم به دعوت نصرالله جهانگرد که در آن زمان رئیس سازمان فناوری اطلاعات بوده

شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

شبکه ملی اطلاعات ۱۴ سال پس از طرح اولیه، همچنان به نقطه مشخصی نرسیده است

قطاری با ایستگاه پایانی نامشخص

روزگاری که محمود احمدی‌نژاد شهردار تهران بود به معاون عمرانی خود- محمد علی‌آبادی- دستور داد تمامی چاله‌های تهران را در ۴۵ روز پر کند؛ اما وقتی روز موعود فرا رسید و خبری از درست شدن معابر نشد، مدیران شهرداری گفتند که منظور، شناسایی دست‌اندازها در ۴۵ روز بوده. در تمام سال‌هایی که احمدی‌نژاد در مصدر امور بود از این دست دستورات و وعده‌ها بسیار شنیده شد که یکی هم راه‌اندازی «اینترنت ملی» بود. «اینترنت ملی»، که بعدتر به «شبکه ملی اطلاعات» تغییر نام داد، قرار بود سه‌ساله تکمیل و راه‌اندازی شود. البته این وعده‌ای بود که معاون فناوری اطلاعات وزارت ارتباطات دولت نهم مطرح کرد. همان زمان شخص وزیر که احساس می‌کرد سه سال زمان زیادی است و می‌توان کارها را با سرعت بیشتری انجام داد، وعده دو سال را هم مطرح کرد. اکنون از آن دو سال و سه سال زمان زیادی گذشته و هنوز عده‌ای می‌گویند شبکه ملی اطلاعات راه‌اندازی نشده است. جالب اینکه از جمله معتقدان به راه‌اندازی نشدن شبکه ملی اطلاعات، وزرای ارتباطات دولت‌های نهم و دهم هستند که در زمان وزارت خود این شبکه را افتتاح کرده بودند. آغاز یک راه بی‌پایان چه شد که مدیران وزارت ارتباطات دولت نهم به فکر ایجاد یک شبکه

شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

معاون راهبری فنی مرکز ملی فضای مجازی:

شبکه ملی اطلاعات هنوز طرح معماری مصوب ندارد

ساختمان مرمری و سیاه‌‌رنگ آفاق در میدان آرژانتین- میدانی که به مناسبت دوستی آرژانتین و ایران این نام را گرفته- مدت‌هاست بخش‌هایی از نیروی انسانی مرکز ملی فضای مجازی و سازمان فناوری اطلاعات را در خود جای داده است. ‌دو نهادی که سال‌هاست بر سر شبکه ملی اطلاعات اختلاف نظرهای زیادی دارند و راه‌اندازی این شبکه به مناقشه‌ای حل‌نشده بین آنها تبدیل شده است. در حالی که وزیر ارتباطات دولت یازدهم ۳ فاز این شبکه را قبل از اینکه به دفتر ریاست‌ جمهوری نقل مکان کند افتتاح کرد و وزیر ارتباطات دولت دوازدهم هم تاکنون چندین پروژه را در راستای توسعه این شبکه کلید زده است؛ اما همچنان اعضای مرکز ملی فضای مجازی و گروهی از نمایندگان مجلس بر این باورند که شبکه ملی اطلاعات بر اساس آنچه سند تبیین الزامات این شبکه تعیین کرده، راه‌اندازی نشده است. عباس آسوشه، معاون راهبری فنی مرکز ملی فضای مجازی، در گفت‌وگویی که با او انجام داده‌ایم دلیل نرسیدن وزارت ارتباطات و این مرکز به یک تفاهم مشترک بر سر راه‌اندازی این شبکه را به ساختارهای سنتی و آشنا نبودن بدنه این وزارتخانه با چیستی شبکه ملی اطلاعات بر اساس سند تبیین الزامات ارتباط می‌دهد. او معتقد است هرچند وزارت ارتباطات در دولت

شماره 72 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چرا دولت اعتقاد دارد شبکه ملی اطلاعات نزدیک به تحقق است و حاکمیت مخالف است

تیغ نفاق یا عصای موسی

موضوع دولت شیخ دیپلمات و شبکه ملی اطلاعات مثال مار و پونه است. هرچند بارها مستقیم و غیرمستقیم از سوی مرکز ملی فضای مجازی و برخی اعضای عالی فناوری به تحقق ‌نیافتن یک شبکه برای پایداری و کارکردهای داخلی اشاره شده و مستندات دولت در این‌باره به چند پاورپوینت تقلیل یافته است ولی هم محمود واعظی و هم محمدجواد آذری جهرمی از دید خود و در برابر دید رسانه‌ها بارها از فازهای مختلف و پیشرفت‌ها و حتی آزمایش این شبکه پرده برداشته‌اند. شبکه ملی اطلاعات از یک سو مهم‌ترین شالوده مقاومت ایران در برابر یک هجوم فناورانه و سیاسی به زیرساخت‌های ارتباطی‌اش به شمار می‌آید و از سوی دیگر از دید بسیاری از فعالان آزادی بیان در اینترنت ایرانی می‌تواند بزرگ‌ترین قدم در راه جداسازی اینترنت و چینی ‌شدن فضای ارتباطات کشور قلمداد شود. دولت هم به دلایل سیاسی و هم اقتصادی انگیزه چندانی برای ورود به لایه دسترسی و اپلیکیشن‌های این شبکه ندارد و مرکز ملی فضای مجازی نیز همواره در پس هر طرح و هر بحثی از مدیریت درگاه ورود اینترنت به کشور گرفته تا پیام‌‌رسان‌های داخلی از شبکه ملی اطلاعات به عنوان ستون فقرات استدلال خود برای امنیت مجازی کشور بهره برده است. از دید دولت این

شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 26

به کارنامه دوساله وزیر ارتباطات ایران چه نمره‌ای می‌دهید

بیدارین؟!

  مردادماه ۱۳۹۶، وقتی حسن روحانی، بعد از اما و اگرهای بسیار و مطرح شدن نام‌های آشنایی از میان مدیران باسابقه صنعت ICT، محمد‌جواد آذری جهرمی را برای پست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت دوازدهم به مجلس معرفی کرد، تعجب و بهت بسیاری را برانگیخت. آذری جهرمی که تا پیش از معرفی شدنش به عنوان وزیر پیشنهادی کابینه دولت دوازدهم به عنوان یکی از مدیران جوان و نوگرا در شرکت‌ ارتباطات زیرساخت شناخته می‌‌شد و در میان عموم مردم و سیاسیون چندان شناخته‌شده نبود، ناگهان به سطح اول منازعات سیاسی پرتاب شد. مدیر جوانی که در حوزه آی‌تی نامش با توسعه اینترنت گره خورده بود به یکباره- به خاطر سابقه کاری‌اش در وزارت اطلاعات- از سوی بخش‌هایی از فعالان سیاسی، نمایندگان مجلس و مدیران و تحلیلگران بخش خصوصی و رسانه‌ای با نقدهای جدی روبه‌رو شد؛ اما با تمام این حواشی او توانست در ۲۹ مرداد ۱۳۹۶ با نمره‌ای ناپلئونی رای اعتماد نمایندگان مجلس را کسب کند و راهی سیدخندان شود. حالا با گذشت دو سال از آن روزها، زمزمه‌هایی از کاندیدا شدن جهرمی- وزیر پیشنهادی‌‌ای که شاید بسیاری باور نداشتند به عنوان جوان‌ترین وزیر کابینه سالخورده حسن روحانی انتخاب شود- در انتخابات ریاست‌ جمهوری دوره سیزدهم شنیده می‌شود. هرچند

شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

بررسی عملکرد حقوقی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دو سال وزارت آذری جهرمی

لوایحی که فقط تدوین شدند

محمدجواد آذری جهرمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، در عمر دوساله وزارت خود، وعده تهیه برخی از لوایح در حوزه کاری این وزارتخانه را داده که بررسی روند تدوین و تصویب این لوایح نشان می‌دهد همه چیز در حد یک پیش‌نویس اولیه باقی مانده و اثری از این لوایح در سایت هیات دولت نیز دیده نمی‌شود، ضمن اینکه هیچ کدام از این لوایح در مجلس اعلام وصول نشده است. پنجم دی‌ماه ۱۳۹۷ بود که وزیر ارتباطات در توییتر خود نوشت: «بنا بر وعده‌ای که در زمان رای اعتماد مجلس دادم، پیش‌نویس لایحه حمایت از داده‌ها و حریم خصوصی در فضای مجازی با همکاری پژوهشگاه قوه قضاییه تدوین و در این هفته جهت اخذ نظرات صاحب‌نظران به صورت عمومی منتشر می‌شود.» این لایحه به همراه چهار لایحه فناورانه دیگر در اول اسفندماه رونمایی شد و رونمایی دیگری نیز در تابستان سال ۱۳۹۷ با حضور رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس برگزار شد اما این لایحه در حال حاضر، در همان مرحله تدوین باقی مانده است. روزنامه ایران، ۲۳ اردیبهشت امسال، آخرین روند تصویب این لایحه را به نقل از محمدجعفر نعناکار، مدیرکل حقوقی سازمان فناوری اطلاعات، این‌گونه گزارش کرده است: «به پیشنهاد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سال گذشته پیش‌نویس لایحه صیانت از

شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32
شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات:

قرار نیست جوان‌ها مثل پیرمردها رفتار کنند

عمارت کلاه‌فرنگی با آن معماری حیرت‌انگیز دوران قجری‌اش برای لحظه‌‌ای باعث می‌شود فراموش کنید که برای یک مصاحبه مهم به این ساختمان گنبدی‌شکل و جادویی پا گذاشته‌اید. ساختمانی که در هیاهوی خیابان شلوغ شریعتی و فریاد رانندگان در ایستگاه تاکسی سیدخندان، با آن نمای آجری خوشرنگ و پنجره‌های چوبی که گچ‌بری اطرافش خاص‌ترش هم می‌کند، هنوز بعد از گذشت نزدیک به ۹۰ سال اصالت و زیبایی‌اش را حفظ کرده است. وقتی از نمای سنگی کنار در ورودی می‌گذرید و وارد ساختمان می‌شوید دستگاه‌های بزرگ رادیویی و تلگرافی که برخی از آنها در فضای شیشه‌ای محافظت‌شده‌ای قرار گرفته‌اند یادتان می‌اندازد که بخش قابل توجهی از هویت مهم تاریخ ارتباطات کشور در همین ساختمان رقم خورده است. شاید همین ویژگی‌های خاص و اتفاقاتی که این ساختمان پشت سر گذشته نیز باعث شده وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات این عمارت را به عنوان دفتر کار و مکانی برای پذیرایی از مهمانان داخلی و خارجی خود انتخاب کند؛ وزیر جوان کابینه دولت دوازدهم که حالا وزارتش به نیمه راه رسیده و آن‌طور که در گفت‌وگو با پیوست می‌گوید، با وجود تمامی مشکلات نسبت به ادامه راهش در این وزارتخانه و رسیدن به وعده‌هایش بسیار امیدوار است. با محمدجواد آذری جهرمی، به مناسبت دو سالگی

شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38
شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40
شماره 71 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

کارنامه ابری وزیر: نیاز به تلاش بیشتر

بررسی کارنامه دوساله‌ی وزارت محمدجواد آذری جهرمی اگر نگوییم کار بسیار سختی است، دست‌کم کار بسیار پردردسری است. نظرات، موضع‌گیری‌ها و از همه مهم‌تر حضور مداوم جهرمی در فضای مجازی سبب شده او در کنار یک مدیر ارشد اجرایی به یک چهره‌ رسانه‌ای یا به عبارت بهتر به یک سلبریتی فضای مجازی هم تبدیل شود. در نتیجه بررسی کارنامه‌ عملکرد او به خاطر داشتن طرفداران دوآتشه از یک‌ سو و مخالفان تندرو از سوی دیگر آسان نخواهد بود، و احتمالاً فرامتن به متن اولویت پیدا خواهد کرد. از طرف دیگر، تخصص و دانش من در جایگاه نگارنده‌ این متن کفاف داوری در تمام بخش‌های زیرمجموعه‌ وزارت فناوری اطلاعات را نمی‌دهد، تخصص و تجربه‌ من در سال‌های گذشته تنها در حوزه‌ رایانش ابری بوده و تلاش می‌کنم فقط در حوزه‌ تخصصی خود اعلام نظر کنم. در نتیجه، در این یادداشت به دور از هیاهوی سیاسی تنها از نگاه علمی تلاش شده است به اختصار عملکرد کارنامه‌ دوساله‌ وزیر محترم فناوری اطلاعات و ارتباطات در حوزه‌ رایانش ابری مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد. رایانش ابری در برنامه‌ پیشنهادی مهندس جهرمی به مجلس برای دریافت رای اعتماد ، یکی از هشت بخش «برنامه‌ آینده تا پایان دولت» مرتبط به بخش رایانش ابری

شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

آیا افزایش قیمت‌ها اینترنت ثابت را نجات خواهد داد

و اینک تعرفه

«اعتراض شرکت‌های اینترنتی به کاهش نرخ اینترنت/ تعرفه پایین دیتای موبایل به توسعه اینترنت ثابت ضربه می‌زند/ کاهش بیشتر قیمت اینترنت با مصوبات جدید رگولاتوری امکان‌پذیر نیست/ قیمت اینترنت در ایران ارزان‌تر از کشورهای توسعه‌یافته/ با این تعرفه‌گذاری اینترنت امکان توسعه شبکه را نداریم/ اعتراض ۱۶ شرکت اینترنتی به حذف فضای رقابت آزاد/ اینترنت ارزان موبایل نباید جایگزین ADSL شود/ و…» این جملات تنها تیتر خبری برخی از اعتراضاتی است که مدیران شرکت‌های اینترنتی با واسطه قرار دادن رسانه‌ها به گوش مدیران وزارت ارتباطات رسانده‌اند. تیترهایی که از سال ۹۲ تاکنون بارها از سمت این مدیران تکرار شده و پیوسته واکنش وزارت ارتباطات هم به این درخواست یک جمله بوده: تعرفه اینترنت ثابت تغییر نمی‌کند. چه زمانی که محمود واعظی در سال ۹۲ وزیر ارتباطات شد و چه از دو سال پیش که محمد‌جواد آذری جهرمی بر این جایگاه تکیه زد، یک سیاست در این وزارتخانه نسبت به تعرفه اینترنت ثابت حکمفرما بود؛ کاهش یا ثابت نگه داشتن تعرفه. این سیاست حتی در دوران جهرمی پررنگ‌تر هم شده است. وزیر ارتباطات کابینه دولت دوازدهم هیچ‌گاه نظر مثبتی نسبت به نحوه توسعه اینترنت ثابت توسط ۱۷ شرکت‌ فعال این حوزه نداشته و این موضوع در اظهارنظرهای مختلفش نیز کاملاً مشهود است.

شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

جهرمی: نمره خوبی در توسعه اینترنت ثابت ندارم

در گفت‌وگوی کوتاهی که با وزیر ارتباطات در حاشیه‌ یکی از برنامه‌های وزارت ارتباطات انجام دادیم، او اعلام کرد که تنها در شرایطی با افزایش تعرفه در بخش اینترنت ثابت موافقت خواهد کرد که شرکت‌های اینترنتی برنامه مشخص خود برای سرمایه‌گذاری در حوزه VDSL را پیاده‌سازی کنند. محمدجواد آذری جهرمی اعلام کرد که نمره خوبی در توسعه اینترنت ثابت به خود نمی‌دهد اما از همه توانش برای نجات این بازار استفاده می‌کند: چرا با افزایش تعرفه اینترنت ثابت، با وجود درخواست چندساله شرکت‌های اینترنتی، مخالف هستید؟ مشکل شرکت‌های اینترنتی با افزایش تعرفه حل نمی‌شود. این حوزه نیاز به سرمایه‌گذاری دارد. شرکت‌های اینترنتی درآمدی که دارند را برای توسعه شبکه خود سرمایه‌گذاری نمی‌کنند و در نهایت هم می‌گویند با این تعرفه‌گذاری امکان سرمایه‌گذاری مهیا نیست. شرکت‌های اینترنت ثابت باید به سمت تکنولوژی‌های جدید اینترنتی بروند چراکه دیگر ارائه اینترنت بر بستر ADSL منسوخ شده است. وزارت ارتباطات تمام تلاش خود را برای فراهم کردن شرایط لازم سرمایه‌گذاری این شرکت‌ها و توسعه شبکه بر مبنای فیبر فراهم می‌کند و انتظار داریم این شرکت‌ها در این بخش سرمایه‌گذاری جدی انجام دهند. شرکت‌های اینترنتی غیرمنطقی بودن تعرفه‌گذاری در بخش دیتای موبایل را یکی از عوامل کاهش کاربران و درآمد خود اعلام می‌کنند. آیا این

شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

شرکت‌های اینترنتی در میزگردی با حضور رئیس رگولاتوری مطرح کردند:

زندگی برای ما سخت شده

روزگار بر اپراتورهای اینترنت ثابت هر روز سخت و سخت‌تر می‌گذرد. هر اتفاق و خبری می‌تواند این شرکت‌ها را تا مرز فروپاشی پیش ببرد و زخمی عمیق بر پیکره نیمه‌جان آنها بزند. یک روز تمدید انحصار پروانه فیبر نوری آنها را در شوکی بزرگ فرو می‌برد و روز دیگر توسعه شبکه‌ نسل‌های سوم و چهارم تلفن همراه می‌تواند ادامه حیات‌شان را به خطر بیندازد. حالا هم تورم و شرایط سخت اقتصادی کشور باعث شده نفس‌های آنها به شمار بیفتد. شاید برای همین است که در یک ماه گذشته اکثر مدیران شرکت‌های اینترنتی اعلام کرده‌اند برای جلوگیری از ورشکستگی کامل و خروج‌شان از این بازار باید تعرفه‌ اینترنت ثابت کشور حداقل ۵۰ درصد افزایش پیدا کند. بدون شک افزایش تعرفه در این بخش آخرین تقلاهای ۱۷ شرکت‌ دارنده پروانه ارتباطات ثابت (FCP) است که از مجموع ۱۰ میلیون کاربر اینترنت ثابت، سهمی در حدود ۳/۵ میلیون دارند. در میزگردی که به بهانه درخواست شرکت‌های اینترنتی برای افزایش تعرفه اینترنت ثابت با مدیران چهار شرکت اصلی این بازار یعنی شاتل، آسیاتک، پارس‌آنلاین (ادغام‌شده با های‌وب) و صبانت در پیوست برگزار کردیم، آنها بر این باورند که جسارت نداشتن رگولاتوری در مقابل مخابرات، اپراتور قالب این حوزه و سیاست‌های اشتباه اینترنتی دولت سبب

شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

سرنوشت ارتباطات ثابت کشور و شرکت مخابرات ایران به هم گره خورده است

همه برای یکی، یکی برای خودش

سرانجام روز موعود فرا رسید و اتفاقی که بسیاری نسبت به وقوع آن هشدار داده بودند، رخ داد. شرکت‌های اینترنتی به مرز ورشکستگی رسیدند و بازار اینترنت ثابت کشور مانند برف در آفتاب تابستان در حال آب شدن است. اکنون بازی به مرحله‌ای رسیده که هیچ‌کدام از طرف‌ها برنده آن نخواهند بود؛ نه شرکت مخابرات ایران، نه دولت و نه شرکت‌های FCP دیگر نمی‌توانند از ادامه این روند سودی برای خود متصور باشند. با این همه، تغییر شرایط بازی نیز بسیار سخت شده و از عهده یک گروه خارج است. شاید حتی همه با هم نیز نتوانند این مرحله را به سلامت پشت سر بگذارند. شکست دستاورد نیست وزرای ارتباطات در دوره‌های مختلف تلاش کرده‌اند دستاورد بزرگ و چشمگیری از خود بر جا بگذارند و با توجه به سرعت تغییرات در صنعت ICT‌ انجام این کار چندان دشوار نبوده است. هرچند برخی از این دستاوردها در میان عموم مردم شناخته‌شده نیست اما فعالان این صنعت می‌توانند به آن اشاره کنند. محمد غرضی با ورود تلفن همراه شناخته می‌شود، محمدرضا عارف با نگارش برنامه سوم و آزادسازی در صنعت و احمد معتمدی با تغییر ساختار وزارت و ورود اپراتور دوم و آغاز به کار شرکت‌های PAP. محمد سلیمانی که آشکارا خود

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

لزوم تحقق «بهای عادله» در تعرفه اینترنت

برای پرداختن به موضوع تعرفه‌ اینترنت پیش از هر چیز باید به یک اصل مهم توجه کرد: «هر نوع ارائه‌ خدمات یا محصول تا زمانی پایدار خواهد بود که از منظر اقتصادی برای خدمت‌دهنده و خدمت‌گیرنده سودآور یا در بدترین حالت بدون زیان باشد». با توجه به موضوع فوق، به ‌کار بردن کلمات ارزان یا گران صحیح نخواهد بود. لذا همانند گذشته تاکید و پیشنهاد می‌شود که از عبارت «بهای عادله» یا «قیمت عادلانه» استفاده شود که جزو قوانین و مقررات نیز به ‌شمار می‌رود؛ به‌ عنوان مثال در قانون معاملات دولتی در مناقصات، ذکر شده است که موضوع مناقصه به ارائه‌دهنده‌ بهای عادله واگذار یا کالا و خدمات از ارائه‌دهنده‌ بهای عادله دریافت شود. در صورت توجه به این موارد، مطرح کردن بحث افزایش یا کاهش قیمت باید وابسته به نوع خدمت و آینده‌نگری به خدمات ضمن لحاظ کردن اصل پایداری صورت گیرد. در حال حاضر با توجه به شرایط کشور، چنانچه به وضعیت ارائه‌ خدمات اینترنت دقت کنیم، متوجه خواهیم شد که فشار ثابت ماندن بهای این خدمات باعث بروز دو احتمال خواهد شد؛ نخست کیفیت خدمات پایین خواهد آمد، از سوی دیگر در صورت عدم تحقق ارائه‌ بهای خدمات عادله، هم خدمت‌دهندگان متضرر خواهند شد و هم

شماره 70 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42
شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

ستارگان نسل دوم استارت‌آپی ایران کجا هستند

در جست‌وجوی نور

شاید وقتی یک سیب چرخید و از درخت در آغوش آیزاک نیوتن افتاد تا بهانه‌ای باشد که بتواند قانون جاذبه را کشف کند، یا وقتی داوینچی مونالیزا را می‌کشید و گالیله می‌گفت زمین به دور خورشید می‌چرخد، هیچ‌کدام فکر نمی‌کردند در پس یک ایده و طرح ساده، دیگر هیچ‌گاه تاریخ آنها را فراموش نخواهد کرد. اتفاقاتی هم که در اواخر دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰ در بازار کسب‌وکارهای اینترنتی ایران رخ داد، در زمان خود به نظر نمی‌رسید یک اتفاق تاریخی و نویدبخش تحولی بزرگ در بازار تجارت الکترونیکی کشور باشد. علاقه دو برادر به عکاسی و تلاش برای خرید دوربین دیجیتالی و راه‌اندازی یک فروشگاه آنلاین، کار گروهی از فارغ‌التحصیلان دانشگاه شریف برای فارسی‌سازی سیستم‌عامل اندروید، استخدام چند برنامه‌نویس ایرانی از طرف یک شرکت آلمانی برای پیاده‌سازی نرم‌افزار درخواست تاکسی، تصمیم دو برادر دیگر برای راه‌ انداختن یوتیوب ایرانی و غیره، در زمان خود آن‌قدر تخیلی بود که به نظر نمی‌آمد هیچ‌کدام از این اتفاق‌ها قرار است بعد‌ها برای همیشه ادبیات و جغرافیای تجارت الکترونیکی در ایران را دگرگون کنند اما خب، کردند. حالا نزدیک به یک دهه از عمر دیجی‌کالا، کافه‌بازار، اسنپ، آپارات و دیگر شرکت‌های بزرگ استارت‌آپی بازار می‌گذرد و به نظر می‌رسد نه تنها هیچ‌وقت

شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی:

دیگر تب طلا تمام شد

راهروها و طبقات برج‌شیشه‌ای صندوق نوآوری و شکوفایی نسبت به سال گذشته در همین زمان، که برای پرونده ارزش‌گذاری شرکت‌های استارت‌آپی و گفت‌وگو با رئیس هیات عاملش به آن آمده بودیم، بسیار خلوت‌تر است و کمترین رفت‌وآمد را در طبقات دارد. اگر روزهای شلوغ و افراد پرونده به دست را در حال رفت‌وآمد در طبقات صندوق دیده باشید، حتماً این سکوت در یکی از ساعات کاری روز گرم بهاری برایتان بسیار تعجب‌برانگیز خواهد بود. وقتی به اتاق علی وحدت برای مصاحبه وارد می‌شویم یکی دیگر از موارد حیرت‌انگیز، پرنور شدن و کوچک شدن اتاقی است که رئیس هیات عامل صندوق نوآوری در آن کارهایش را پیگری می‌کند؛ جایی که به جای میز بزرگ و همیشگی، یک میز کنفرانس جمع و جور جای گرفته و چند مبل هم احتمالاً برای پذیرایی از مهمانان در گوشه دیگری از اتاق دیده‌ می‌شود. وقتی وحدت با آن لهجه یزدی درباره صندوق صحبت می‌کند می‌توان فهمید این تغییرات نه تنها در ظاهر ساختمان و اتاق‌های صندوق که در تیم مدیریتی آن هم اتفاق افتاده است. با علی وحدت، رئیس هیات عامل صندوق نوآوری و شکوفایی، در مورد سیاست‌گذاری‌های جدید این صندوق برای حمایت از اکوسیستم استار‌ت‌آپ به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در ادامه می‌خوانید. به عنوان

شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

یک طرح و هفت نکته

در حالی می‌خواهم در مورد «نحوه کمک دولتمردان به اکوسیستم استارت‌آپی» بنویسم که دولتمردان ما سالی را که گذشت «سالی سخت» نامیده بودند و بارها به آن اشاره داشتند. سالی که ایران عزیزمان با بحران‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و شاید ملموس‌ترین بحران، یعنی بحران اقتصادی، رودررو بود تا جایی که رئیس دولت از آن بحران به عنوان «جنگ اقتصادی» یاد کرد و خود را فرمانده این جنگ نامید. حال سوال اینجاست که آیا فرمانده می‌داند که سربازان او در جبهه استارت‌آپی به چه کمک‌هایی نیاز دارند؟ قطعاً جواب این سوال را با گذر زمان می‌توان مشخص کرد ولی یک ضرب‌المثل است که می‌گوید سالی که نکوست از بهارش پیداست. با تصویب طرح نوآفرین در هیات محترم دولت، امید به اینکه فرمانده و همکارانش حواس‌شان به جبهه استارت‌آپی است امید بیشتری را در دل تک‌تک جوانان و فعالان این اکوسیستم زنده کرد. چراکه این اکوسیستم دارای حساسیت‌های خاصی است، اکوسیستمی که خیلی از جوانان را از فکر رفتن از کشور دور کرد و تعداد قابل تاملی از نخبگان خارج‌رفته را نیز امیدوارانه به ایران بازگرداند. آن‌گونه که از سخنم برمی‌آید مهم‌ترین رکن این اکوسیستم امیدواری است، امیدی تازه پدید آمده که سبب تلاش شبانه‌روزی خیلی از نخبگان کشور شده است.

شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

نسل اول استارت‌آپ‌های ایران چگونه شکل گرفتند و چرا دیگر تکرار نشدند

بزرگان بی‌تکرار

مانند داستان‌های اساطیری که قهرمانانی از گوشه‌وکنار یک کشور (یا حتی دنیا) گرد هم می‌آیند و اتفاقی را رقم می‌زنند که حتی تا لحظه وقوع هم پیش‌بینی‌پذیر نیست، ناگهان در میانه شهر، کارآفرینانی به میدان آمدند که تاریخ را به پیش و پس از خود تقسیم کردند. حالا نه برای نسل جوان که حتی برای میانسال‌ها نیز به یاد آوردن روزهایی که در کنار خیابان تاکسی دربست می‌گرفتند سخت است. روزهایی که برای تخفیف باید با مغازه‌دار چانه می‌زدند یا وسایل مازادشان را به سمساری محل می‌فروختند. دفتر خدمات در نیمه ابتدایی دهه ۹۰ ورق خورد و صفحه‌ای جدید پیش روی ما قرار گرفت. چه کسی این صفحه را عوض کرد؟ و چطور؟ از میان همه کارآفرینان جوانی که با اتکا بر بستر اینترنت خدمات خود را عرضه کردند، چرا تنها چند نام توانست آنچنان بدرخشد که پرچمدار بازار شود؟ اینها سوالاتی است که به سختی می‌توان پاسخی برایشان یافت. شاید بیراه نباشد اگر آنچه را در سال‌های اخیر گذشته، انقلابی در عرصه خدمات اجتماعی خواند و کدام متفکری است که توانسته باشد یک انقلاب را به صورت دقیق ریشه‌یابی و تفسیر کند؟ تصمیم تاریخی در سال‌های پایانی دهه ۸۰ و آغازین دهه ۹۰- همان دوران که می‌توان نام سال‌های

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

مدیرعامل شرکت هم‌آوا:

نسل دوم چهره ندارد

فضای استارت‌آپی که حداقل در هشت سال گذشته شکل گرفته یا بسیاری از ادبیات و جغرافیایی که در این فضا دیده می‌شود، مرهون وجود مجموعه‌هایی است که در توسعه این فضا نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. از جمله این مجموعه‌ها می‌توان به سرآوا اشاره کرد؛ هلدینگی که طی سال‌های گذشته شرکت‌های استارت‌آپی بزرگی مانند دیجی‌کالا و کافه‌بازار از دل آن بیرون آمده‌اند. تاثیر سرآوا بر این فضا آن‌قدر جدی است که چه این مجموعه را دوست داشته باشید و چه از آن انتقاد کنید، باید آن را به عنوان یک واقعیت بپذیرید. بنابراین وقتی قرار باشد در مورد موانع شکل‌گیری نسل دوم شرکت‌های استارت‌آپی صحبت کنید درست‌ترین جا برای سر زدن به آن شرکت هم‌آوا است. شرکتی که در روایت رضا کلانتری‌نژاد، مدیرعامل این مجموعه، در امتداد سراوآ یا به تعبیری در کنار سرآوای جدیدی که متولد شده شکل گرفته است. هم‌آوا که قرار است افرادی را به خود جذب کند که به قول مدیرعاملش می‌توانند آرزوها و رویاهایشان را زندگی کنند، تمام ماموریت‌های این هلدینگ بزرگ در زمینه سرمایه‌گذاری مرحله اول رشد، مدیریت نوآوری و سرمایه‌‌گذاری روی نوآوری را عهده‌دار خواهد بود. به عبارتی و آن‌طور که کلانتری‌نژاد در گفت‌وگو با پیوست می‌گوید، در واقع تمام DNA و روحی که قرار

شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

نوپاها هم روزی بزرگ می‌شوند

اوایل  دهه ۸۰ شمسی بود که سروکله سرویس‌های آنلاین فارسی پیدا شد. کم‌کم چشم کاربران ایرانی اینترنت به سایت‌ها و سامانه‌های آنلاینی روشن شد که به زبان مادری‌شان با آنها ارتباط برقرار می‌کردند. به ‌جز چند مورد، تا آخر این دهه سایت‌های خبری و وبلاگ‌ها یکه‌تاز اینترنت فارسی بودند تا اینکه سروکله ماهیت جدیدی به‌ نام «استارت‌آپ» پیدا شد. از ابتدای دهه ۹۰ سرویس‌های جدید اینترنتی با سرعت زیادی رشد کردند و شبکه‌ای از فعالان این حوزه شکل گرفت که امروز آن را «زیست‌بوم کسب‌وکارهای نوپا» می‌نامیم. زیست‌بومی که در گذشته بیشتر متکی به بچه‌های فنی بود ولی امروز بازیگران مختلفی را در بر می‌گیرد که هر کدام از آنها نقشی حیاتی ایفا می‌کنند؛ از تخصص‌های مختلف در حوزه مدیریت گرفته تا سرمایه‌گذاران خطرپذیر، شتاب‌دهنده‌ها، مربیان، پارک‌ها و مراکز رشد. چرخه‌ای که اگر یکی از قطعات آن بلنگد، کارخانه تولید و رشد استارت‌آپی نیز کند خواهد شد. اگر یک دهه زمان لازم بود تا از اینترنتی با تمرکز صرف بر تولید محتوا به اینترنتی با تمرکز به ایجاد سرویس‌های آنلاین برسیم، تنها چند سال طول کشید تا شاهد پدید آمدن سرویس‌هایی با کاربران چند میلیونی و ارزش‌های چند میلیون دلاری باشیم. در این میان دولت نیز سعی کرد همزمان با

شماره 69 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

معاون سیاست‌گذاری و اعتباربخشی سازمان فناوری اطلاعات

به محبوبیت فکر نمی‌کنیم

سروش قاضی‌نوری یکی از مدیرانی است که در دوران جدید وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات وارد این وزارتخانه شده و اکنون معاون سیاست‌گذاری و اعتباربخشی سازمان فناوری اطلاعات است. او به واسطه جایگاهش چندان در رسانه‌ها حضور ندارد اما یکی از مدیرانی است که پیاده‌سازی طرح‌های مدیران ارشد وزارتخانه را بر عهده دارد. قاضی‌نوری، که پیش از این مدیر گروه فناوری‌های نوین مرکز پژوهش‌های مجلس بوده، حدود شش ماه است که به عنوان مامور به خدمت از هیات علمی دانشگاه علامه به سازمان فناوری اطلاعات نقل مکان کرده است. بهانه گفت‌وگوی پیوست با او، تصویب آیین‌نامه نوآفرین در هیات دولت است. آیین‌نامه‌ای که وزارت ارتباطات بیش از یک سال بود تلاش داشت آن را در هیات دولت به تصویب برساند تا به واسطه آن، بخشی از مشکلات بیمه‌ای، مالیاتی و جذب سرمایه‌گذاری شرکت‌های استارت‌آپی را حل کند. طرح نوآفرین از کجا شروع شد و چطور به هیات وزیران برای تصویب رسید؟ طرح نوآفرین از زمانی شروع شد که آقای ناظمی عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات بودند و ایده نوشتن آیین‌نامه نوآفرین از آن زمان آغاز شد. با این ذهنیت که شرکت‌ها یا تیم‌های جوانی داریم که تا تبدیل شدن به یک شرکت واقعی فاصله زیادی دارند و یک استارت‌آپ

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چرا حفظ امنیت کاربران در شرکت‌های استارت‌آپی به یک بحران تبدیل شده است

رولت روسی با هفت‌تیر اطلاعات

«تلویزیون روشن است و گوینده خبر، از به سرانجام رسیدن پرونده دزدی سریالی از خانه‌های تهران می‌گوید که بالاخره با برگزاری دادگاه و تصمیم نهایی برای سارقان آن بسته شده است. سارقانی که هر کدام، بسته به نوع دخالت‌شان در این سرقت گسترده، به پنج تا ۱۵ سال حبس به‌اضافه چند ضربه شلاق محکوم خواهند شد. در خبر بعدی گوینده از روند بررسی پرونده درز اطلاعات میلیون‌ها کاربر یک شرکت خصوصی و قرار گرفتن این اطلاعات شامل نام، نام خانوادگی، شماره تلفن، آدرس ایمیل و غیره روی اینترنت خبر می‌دهد و اینکه با گذشت چند روز از این اتفاق هنوز مشخص نشده چه کسی یا کسانی و با چه هدفی اقدام به این کار کرده‌اند. در پایان همین خبر هم گوینده به اتفاق مشابه در سال گذشته اشاره می‌کند که بعد از درز اطلاعات مشتریان یک شرکت فعال حوزه بانکی در اینترنت، نه تنها این شرکت پاسخی در مورد چگونگی این درز اطلاعات به مشتریانش نداد که در نهایت هم این اتفاق بدون اعلام جزئیات دقیق و معرفی مسببان آن، به فراموشی سپرده شد.» تلویزیون را خاموش و با خود فکر می‌کند که انگار این‌ روزها تلاش برای نفوذ به زیرساخت‌های شرکت‌های فناوری‌محور پرسودتر و البته بی‌دردسر تر از دزدی

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

معاون امنیت سازمان فناوری اطلاعات:

همه اختیارات دست ماهر نیست

ارتباط گرفتن با بخش‌های امنیتی هر سازمان یا نهادی از آن کارهایی است که به راحتی امکان‌پذیر نیست، مخصوصاً وقتی که بفهمند خبرنگار هستید گرفتن این ارتباط چند برابر سخت‌تر هم می‌شود. قطعاً ماهیت امنیتی بودن این بخش‌ها مزید بر علت است تا ناشناخته باقی بمانند و به فعالیت‌شان پشت پرده و بدون سروصدا ادامه دهند. معاونت امنیت سازمان فناوری اطلاعات هم از همین بخش‌هاست. معاونتی که کمترین ارتباط رسانه‌ای را دارد و حتی پیدا کردن یک خبر یا نقل قول از معاون آن در اینترنت شما را به نتیجه خاصی نمی‌رساند. بنابراین می‌توان تصور کرد که راضی کردن معاون آن به گفت‌وگو، که به قول خودش حتی یک عکس هم از او در اینترنت پیدا نمی‌شود، چقدر می‌تواند پیچیده باشد. با تمام اینها کمتر از یک هفته طول کشید تا ابوالقاسم صادقی، معاون امنیت فضای تولید و تبادل اطلاعات سازمان فناوری اطلاعات، را به نوعی کشف و با گرفتن مجوز از مقامات بالا راضی به مصاحبه کنم. مرکز ماهر یکی از سه اداره کلی‌ای است که زیر نظر صادقی فعالیت می‌کند و آن‌طور که او در گفت‌وگو با پیوست می‌گوید، این مرکز از جمله قدیمی‌ترین نهادهای امنیتی است که حالا در کنار پلیس فتا، افتای ریاست‌جمهوری و دیگر بخش‌های

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

اینترنت، مفهوم اطلاعات ارزشمند و حیاتی کاربران را گسترده‌تر کرده است

رد دیجیتال

تصویر مردمی که نگران در جست‌وجوی دستگاه خودپرداز برای تغییر رمز کارت بانکی خود هستند، شاید نه اولین اما مهم‌ترین هشدار امنیتی در دهه ۹۰ بود؛ زمانی که مدیر سابق نرم‌افزار یک شرکت پرداخت الکترونیکی، شماره کارت و رمز عبور سه میلیون کارت بانکی را در وبلاگ خود منتشر کرد و نشان داد موضوع امنیت در فضای مجازی تا چه اندازه می‌تواند سیال باشد. ماجرای مدیر نرم‌افزار شرکت انیاک به زودی فراموش شد اما موضوع امنیت اطلاعات کاربران در سال‌های بعد همچنان یکی از مسائل مهم در سیستم بانکی ماند و کم‌کم راهش را به اپراتورهای تلفن همراه، فروشگاه‌های آنلاین، تاکسی‌های اینترنتی و خلاصه تمامی اینترنت گسترش داد. کارت‌های سرگردان ماجرا از یک وبلاگ آغاز شد، چیزی که این روزها دیگر کمتر مورد استفاده کاربران اینترنت در ایران قرار می‌گیرد. خسرو زارع‌فرید، که خود را مدیر نرم‌افزار شرکت انیاک معرفی می‌کرد، شماره کارت سه میلیون حساب را به همراه رمز عبورشان منتشر کرد تا زعم خود، ناامن بودن سیستم بانکی کشور، را به مدیران بانک‌ها یادآوری کند. شرکت انیاک که در آن روزها یکی از شرکت‌های PSP شناخته‌شده در کشور بود، پس از این ضربه دیگر نتوانست کمر راست کند. شاید چون به اندازه دیگر شرکت‌های این حوزه پشتوانه نداشت

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

در نشست کارشناسی با حضور مدیران امنیتی چند شرکت استارت‌آپی مطرح شد:

هر کسی باید در نقش خودش بازی کند

در مدت کوتاهی که از سال ۹۸ گذشته، بارها خبرهایی در مورد هک و نفوذ به زیرساخت‌های شرکت‌های استارت‌آپی کشور شنیده شده است که شاید مهم‌ترین آنها در رابطه با نفوذ به اطلاعات فاکتور رانندگان تپ‌سی و دسترسی به سورس‌کد سایت کافه‌بازار باشد. هر کدام از این شرکت‌ها نیز تاکنون دلایل مختلفی برای بحران‌های امنیتی‌ای که برایشان پیش آمده اعلام کرده‌اند؛ اما آنچه همه آنها به صورت مشخص عنوان می‌کنند این است که در شرایطی که شرکت‌های استارت‌آپی تمام توان‌شان را برای توسعه بازار خود گذاشته‌اند و در این زمینه سرعت‌شان برای توسعه سیستم‌هایشان به شکل باورنکردنی بالا می‌رود، اولین چیزی که قربانی می‌کنند امنیت است. در نشست کارشناسی پیوست با حضور مدیر فناوری شرکت تپ‌سی، معاون مهندسی کافه‌بازار و مدیر امنیت زرین‌پال، به بررسی اهمیت یافتن موضوع امنیت در اکوسیستم شرکت‌های استارت‌آپی کشور پرداختیم. در این نشست عوامل گوناگونی برای افزایش حملات امنیتی به شرکت‌های استارت‌آپی اعلام شد؛ از سختی ارتباط با شرکت‌های خارجی برای فراهم کردن زیرساخت‌های امنیتی مناسب گرفته تا قربانی شدن امنیت به خاطر توسعه بازار و نبود قانون‌های شفاف در فضای امنیتی برای شرکت‌های استارت‌آپی. داستان نفوذ به اطلاعات رانندگان تپ‌سی نشان داد نه تنها شرکت‌های روبه‌رشدمان آمادگی امنیتی لازم را ندارند بلکه اکوسیستم امنیتی

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

معاون عملیات پلیس فتای ناجا:

کسب‌وکارها صلاحیت سایبری دریافت کنند

«به زودی کسب‌وکارهای نوپا باید مجوز صلاحیت سایبری بگیرند تا از این طریق تدابیر امنیتی مد نظر ما را پیاده‌سازی کنند.» این گفته‌ها بخشی از صحبت‌هایی است که سرهنگ حسین امیر لی‌، معاون عملیات پلیس فتای ناجا، در گفت‌وگوی خود با پیوست اعلام کرد. گفت‌وگویی که در آن بخش‌هایی از سوالات ما به دلایل مسائل داخلی پلیس فتا بی‌جواب ماند و پاسخ بخش‌های دیگر سوال‌ها نیز بسیار با احتیاط از سوی امیرلی با ارائه جزئیات اندک بیان شد. آن‌طور که معاون عملیات پلیس فتا در این گفت‌وگو اعلام کرد، پلیس فتا در تلاش است با ارائه یک مجوز جدید به شرکت‌های نوپای ایرانی، بحث امنیت در این بخش بازار را به طور جدی و برنامه‌ریزی‌شده پیگیری کند. همچنین او در این گفت‌وگو تاکید می‌کند که پلیس فتا می‌کوشد طی همکاری و هماهنگی با سایر نهاد‌های فعال در حوزه امنیت کشور، از جمله مرکز ماهر، پدافند غیرعامل و غیره، جلوی رخدادهای امنیتی و جرائم سایبری در فضای مجازی کشور را بگیرد و پیش از رخداد یک بحران در نقش یک بازوی کمکی کنار شرکت‌های استارت‌آپی کشور باشد. شما باید در زمینه رخدادهای امنیتی به کسب‌وکارها اخطار و هشدار دهید؛ در واقع آیا در این زمینه آنها زیر نظر شما هستند؟ چون

شماره 68 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

داده‌های بی‌حیا

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های داده‌ها با سیستم‌ها، بی‌حیایی آنهاست. بویی از حجب و حیا و رعایت مصالح نبرده‌اند و به سختی مراعات جایگاه صاحب داده را می‌کنند. داده‌ها بدون در نظر گرفتن جایگاه خود، هر آنچه هستند را به نمایش می‌گذارند. در سال‌های آتی نقش اقتصاد اشتراکی هر روز بیشتر خواهد شد و این نقش تناسب مستقیم با میزان دیجیتالی شدن سازمان‌ها دارد. سازمان‌های دیجیتالی سازمان‌هایی هستند که جریان درآمدی و خدماتی‌شان ارتباط مستقیم با داده دارد. یا از داده برای تسریع‌ خدمات استفاده می‌کنند یا کسب درآمد آنها از طریق عملیات روی داده و جابه‌جایی داده‌ها انجام می‌شود. این داده‌های بی‌رحم و البته بی‌حیا می‌توانند خطرناک نیز باشند. یکی از بهترین روش‌های دفع خطر، طراحی سیستم‌ها بر اساس مدل رایج Secure by design در مهندسی نرم‌افزار است. هرچند فاصله زیادی میان دقت و جزئیات زیرسیستم‌ها در مهندسی نرم‌افزارها و کسب‌وکارهای رایج ایرانی وجود دارد، اما حداقل در حوزه کسب‌وکارهای نوپا (استارت‌آپ) و سازمان‌هایی که در حال تجربه حرکت یا پیاده‌سازی بخشی از تحول دیجیتالی (Digital Transformation) هستند می‌توان نقاط اشتراک بسیاری یافت. برندهای بزرگ و کوچک در نقاط مختلف دنیا با نوعی Data Breach مواجه می‌شوند. آمار و نظرسنجی‌های مختلف از میان فعالان کسب‌وکار در شرایط مختلف نشان از

شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

بررسی وضعیت نیروی کار در صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران

مهندسان بیکار، صندلی‌های بی‌مهندس

رکود اقتصادی در ایران بیشتر می‌شود. این پیش‌بینی در روزهای اخیر به حقیقت پیوست و اعلام شد رشد اقتصادی کشور در ۹ ماهه سال گذشته منفی بوده است. در چنین وضعیتی اضافه شدن به صف بیکاران کاملاً قابل انتظار است؛ اما چرا بخش بزرگی از لشکر بیکاران در ایران را دانش‌آموختگان دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی تشکیل می‌دهند؟ آن هم در شرایطی که بسیاری از کسب‌وکارها همچنان مدعی‌اند نیروی متخصص مناسب در اختیار ندارند و حاضر به استخدام چنین افرادی هستند. تولید بیکار آمارهایی که به صورت دوره‌ای و منظم از سوی مرکز آمار ایران منتشر می‌شوند نشان می‌دهند در دوره ۲۰ ساله بین ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۵، به رغم ایجاد اشتغال برای فارغ‌التحصیلان دانشگاهی و افزایش سهم اشتغال آنان از کل شاغلان، نرخ بیکاری نیروی کار دارای آموزش عالی از چهار به ۲۰ درصد افزایش یافته است. این در حالی است که شاخص کل بیکاری در این دوره از ۱/۹ به ۴/۱۲ رسیده است؛ یعنی در حالی که شاخص کل بیکاری ۴/۱ برابر شده، نرخ بیکاری دانش‌آموختگان پنج برابر شده است. بر اساس سیاست‌های تصویب‌شده در برنامه ششم توسعه، در سال پایانی این برنامه (۱۴۰۰) باید نرخ بیکاری فارغ‌التحصیلان به ۹ درصد کاهش یابد. اگر جمعیت فارغ‌التحصیلان دانشگاهی سالانه عددی

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31
شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

چرا با وجود نرخ بالای بیکاری همه از نبود نیروی انسانی متخصص می‌نالند

موازیان به ناچاری*

کارشناس توسعه بازار فناوری،‌ برنامه‌نویس وب، کارآموز شبکه‌های اجتماعی، ادمین شبکه‌های اجتماعی، کارشناس ارشد توسعه کسب‌وکار، کارشناس دیجیتال مارکتینگ و هزاران آگهی استخدام دیگر، از جمله فرصت‌های شغلی متنوع و متفاوت است که سازمان‌ها و شرکت‌ها از طریق ثبت آگهی به دنبال یک نیروی کار مناسب برای آن هستند. در مقابل درخواست بالای شرکت‌ها برای جذب نیروی متخصص، نیروی انسانی فارغ‌التحصیل یا افراد بیکار، در شبکه‌های اجتماعی با راه‌ انداختن هشتگ‌هایی مانند بازار کار، نیازمندی‌ها، استخدام یا اشتراک رزومه‌ پر و پیمان خود در سایت‌های کاریابی به دنبال کار مناسب‌شان می‌گردند. پیدا کردن نیروی کار از سمت شرکت‌ها و جست‌وجوی شغل مناسب از سوی نیروی بیکار حالا به دو خط موازی تبدیل شده‌اند که هیچ‌گاه به هم نمی‌رسند. شرکت‌ها و سازمان‌ها از نبود نیروی انسانی متخصص می‌نالند و نیروی انسانی‌ای که خود را متخصص و توانمند می‌داند از نبود فرصت‌های شغلی مناسب همراه با حقوق و مزایای کافی شکوه می‌کند. آمارهای رسمی نشان می‌دهد وضعیت بیکاری و نبود نیروی انسانی متخصص و البته مهاجر در بخش فناوری اطلاعات در کشور وخیم‌تر است. تا جایی که بر اساس آخرین آمار مرکز آمار (سال ۹۵)، بیشترین میزان بیکاران فارغ‌التحصیل در رشته علوم کامپیوتر با ۴/۴۱ درصد دیده می‌شود. حالا در این شرایط

شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

سرمایه انسانی ماهر، اصلی‌ترین چالش تحول و اقتصاد دیجیتالی در کشور

ضرورت حال و آینده

دهه دوم هزاره سوم جهان در سه سطح ملی، بنگاهی و فردی با چالش‌های مهمی مواجه شده است. در سطح ملی آب، محیط‌زیست، اشتغال، بهره‌وری و اقتصاد دانش‌پایه از چالش‌های مهم اکثر کشورهای جهان است. شدت رقابت، بهره‌وری، هزینه تمام‌شده، تامین نیروی انسانی ماهر، دانش و آگاهی مشتریان از کالا و خدمات مورد نیازشان و ورود بازیگران جدید و عمدتاً برهم‌زننده اهم چالش‌هایی است که تقریباً تمامی بنگاه‌های بسیار بزرگ و بنگاه‌های متوسط و کوچک با آن مواجه‌اند. در سطح افراد نیز کسب درآمد پایدار، فقدان دانش و مهارت مورد نیاز بازار کار، فاصله قابل توجه بین دانش و مهارت کسب‌شده در تحصیلات دانشگاهی با مهارت مورد نیاز بازار کار، حذف یا جایگزینی مهارت‌های سنتی با مهارت‌های مبتنی بر فناوری اطلاعات از مهم‌ترین چالش‌های افراد در جوامع مختلف جهان به شمار می‌روند. ۱- روند رشد اقتصاد جهانی و راهبردهای موفقیت در آن بررسی اقتصاد حدود ۸۰ تریلیون دلاری جهان در بازه ۲۰ ساله ۱۹۹۶ تا ۲۰۱۶ نشان می‌دهد سهم بخش کشاورزی به طور قابل توجهی روند نزولی داشته و به حدود پنج درصد اقتصاد رسیده است. سهم بخش صنعت نیز همین روند را تجربه کرده و سهم حدود ۳۰ درصدی از اقتصاد جهان را به خود اختصاص داده است؛ اما

شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

میزگردی درباره آنچه دولت برای نیروی کار فناوری می‌تواند انجام دهد و نباید انجام دهد

همه به دنبال بتمن هستند

موضوع نیروی کار متخصص در ایران کم‌کم به یکی از معضلات اصلی کسب‌وکارهای مختلف تبدیل شده است. در حالی که جمعیت جوان ایران و تعداد فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در کشور عدد بزرگی را تشیکل می‌دهند اما در همان حال، آمار بیکاری دانش‌آموختگان بالاتر از سایر اقشار است. این موضوع در رشته‌های مرتبط با ارتباطات و فناوری اطلاعات شکل جدی‌تری به خود گرفته است. این در حالی است که شاید برخی تصور کنند با وجود تعداد بالای استارت‌آپ‌ها در کشور و استفاده‌های متعدد از سخت‌افزار و نرم‌افزار در سال‌های اخیر، این آمار نباید بالا باشد. وضعیت اشتغال و نیروی کار ماهر در این صنعت را در میزگردی با حضور امیر ناظمی معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، اسما کروبی مدیرعامل شرکت تیارا، جادی میرمیرانی فریلنسر، ایلیا وکیلی مشاور مدیرعامل شرکت داتین و بهناز آریا قائم‌مقام مدیرعامل موسسه آموزشی کهکشان نور بررسی کرده‌ایم و آنچه در ادامه می‌آید حاصل تضارب آرای آنان است. در ماه‌های آخر سال، وزارت ارتباطات و در رأس آن آقای جهرمی روی موضوع آموزش نیروی انسانی متخصص برای کسب‌وکارها تمرکز ویژه‌ای داشت. این احساس نیاز از کجا آمد و اصلاً چگونه چنین مساله‌ای که به نظر می‌رسد باید از سمت وزارت کار یا وزارت علوم مطرح شود حالا از

شماره 67 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

مهارت نیروی کار را از چه کسی بخواهیم؟

سال‌های زیادی است که آمارهای کشور در رسانه‌های داخلی و بین‌المللی اعلام می‌کنند ما نیروهای تحصیل‌کرده زیادی داریم. نرخ بالای آموزش و تحصیلات دانشگاهی در حوزه‌های مختلف مهندسی، پزشکی، علوم انسانی و غیره همواره از افتخارات کشور ما محسوب می‌شده و ما به تعداد نخبگان ایرانی و هوش ایرانی خود بالیده‌ایم. از سوی دیگر، پای درد دل شرکت‌ها که می‌نشینیم یکی از بزرگ‌ترین مشکلات را نبود نیروی کار بامهارت و آشنا به فرهنگ کاری اعلام می‌کنند، به ‌طوری که شاهد هستیم آنها بعضاً برای رشد کسب‌وکار خود اقدام به جذب مدیران یا کارشناسان خارجی کرده‌اند. آمارها در کنار سال‌ها ارتباط نزدیک با دو سر زنجیره کارفرما-کارجو، ناگزیر این سوال را به ذهن متبادر می‌کند که واقعاً حلقه گمشده کجاست؟ احتمالاً اولین پاسخی که برای این پرسش به ذهن هر کسی می‌رسد ناکارآمدی دانشگاه‌ها و سیستم آموزش عالی در تربیت نیروهای متخصص است اما مساله به اینجا ختم نمی‌شود. شاهد هستیم که نه‌ تنها دانشگاه‌ها و سیستم آموزش عالی بلکه صرف ساعت‌ها وقت و هزینه و شرکت در دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی آزاد هم کارجویان را به مهارت‌های لازم برای ورود به بازار کار مجهز نکرده است. پس راه‌حل چیست؟ چطور می‌شود دو طرف این زنجیره را به هم وصل کرد

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

ریشه‌یابی اختلافات قانونی و اجرایی صدا‌وسیما با وزارت ارتباطات

آنتن دربرابر دکل

صداوسیما به عنوان سازمانی مستقل از سه قوه، همواره موضوعی جدی در بحث‌های درون و بیرون از حاکمیت بوده است. انتقادات و اعتراضات نسبت به عملکرد این سازمان معمولاً وجود داشته و در اکثر موارد نیز منتقدان نتوانسته‌اند کاری از پیش ببرند؛ اما حالا، با سربرآوردن اینترنت، این صداوسیماست که باید فکری به حال خود کند. رقیبی که هر روز بزرگ‌تر و قدرتمندتر می‌شود، انحصار سازمان را به چالش کشیده و تریبون را از آن گرفته است.واکنش صداوسیما به این روندْ مقابله شدید بوده است. مقابله‌ای که گاه با تبلیغات پررنگ‌ولعاب همراه بوده و گاه در بعد فنی خودنمایی کرده است. در مقابل، این دولت است که تلاش می‌کند با احتیاط تمام با این سازمان عریض و طویل برخورد و منازعات را کمتر رسانه‌ای کند. اما باز هم نتوانسته است چالش‌هایش را حل کند، چالش‌هایی که از فرکانس آغاز می‌شوند و به محتوا و مجوز می‌رسند. خانواده طلایی نویسندگان قانون تاسیس وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات نگران بودند این قانون نتواند سد شورای نگهبان را رد کند و اسیر هزارتوی قانون‌گذاری در ایران شود، به همین دلیل در آخرین بخش از آخرین ماده قانون وظایف و اختیارات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تاکید کردند: «اختیارات و وظایف مربوط به این

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

معاون سابق رئیس سازمان صداوسیما:

متاسفیم که دیر وارد شدیم

در یکی از برج‌های شمالی‌ شهر دفتر مجموعه‌‌ای از صداوسیما قرار دارد که حالا چند ماهی است معاون سابق رئیس سازمان صداوسیما بر صندلی مدیریت آن تکیه زده است. فضای دفتر به شیوه کاملاً نوستالژیکی آرایش شده و در بخش‌های مختلف محیط آن می‌توان کتابخانه‌های قدیمی را دید که فیلم‌ها و برنامه‌های ویدئویی «شرکت صوت و تصویر سروش»، که هنوز در قالب سی‌دی هستند، کنار یکدیگر چیده شده‌اند. هرچند در اتاق نورگیر آقای مدیرعامل با وجود یک تلویزیون بزرگ که با کمک فرستنده‌های دیجیتالی در حال پخش HD برنامه‌های صداوسیماست می‌توان ورود تکنولوژی به این دفتر را هم دید. لطف‌الله سیاهکلی در حالی به عنوان مدیرعامل این شرکت انتخاب شده که چند ماه پیش، بعد از اجرای قانون منع استفاده از بازنشستگان، از سمت خود به عنوان معاون رئیس سازمان صداوسیما و رئیس سازمان تازه‌تاسیس تنظیم مقررات صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی بازنشسته شد. او که در دهه ۶۰ از دانشگاه صداوسیما در رشته الکترونیک فارغ‌التحصیل شده کارنامه کاری متنوعی در سازمان صداوسیما داشته است. آن‌طور که خودش در گفت‌وگو با پیوست می‌گوید هر نوع شغلی به جز شغل‌های حوزه خدماتی را تجربه کرده و بدون اینکه حامی سیاسی داشته باشد به عنوان فردی که از روستا آمده

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

چگونه فرکانس‌هایی با اعداد طلایی تبدیل به میدان جنگ دو رگولاتوری شدند

۶۰۰، ۷۰۰، ۸۰۰

باندهای فرکانسی ۶۰۰، ۷۰۰ و ۸۰۰ شاید از نظر شما در مقام خواننده اعداد ساده‌ای باشند که دربرگیرنده مسائل فنی و مهندسی هستند؛ اما پشت پرده این اعداد به ظاهر ساده رمزهای جالبی نهفته است. این اعداد رمز گاوصندوق فضای ارتباطی کشور است که در آن نه تنها بخش قابل توجهی درآمد محفوظ شده که اسرار راهبری فضای ارتباطی کشور هم در این گاوصندوق ارزشمند رمزگذاری و نگهداری می‌شود. درک رمز هر یک از این اعداد به معنی درک این موضوع خواهد بود که در فضای ارتباطی و البته رسانه‌ای کشور چه اتفاقاتی رخ می‌دهد. اعداد حبس‌شده بیش از یک دهه است که وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با سازمان صداوسیما بر سر آزادسازی باندهای فرکانسی ۶۰۰ تا ۸۰۰ مگاهرتز در مناقشه است. این تکه‌های باندی به صورت دقیق‌تر یعنی ۶۹۴ تا ۷۹۰ مگاهرتز و ۷۹۰ تا ۸۶۲ مگاهرتز برای سال‌ها کانال‌های UHF صداوسیما را تحت پوشش خود داشتند. اما در سال ۲۰۰۶، بر اساس توافق‌نامه GE06 اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) در ژنو، ۱۲۰ کشور دنیا از جمله ایران متعهد شدند تا سال ۲۰۱۵ میلادی پخش رادیو و تلویزیونی خود را به طور کامل از آنالوگ به دیجیتال تبدیل کنند. بر همین اساس نیز ایران متعهد شد تا تاریخ ۲۷

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی:

چیزی به‌عنوان صاحب فرکانس نداریم

«سکوت» تنها پاسخی است که می‌توان از سمت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای شفاف‌سازی در زمینه مناقشه چند سال اخیر این وزارتخانه با سازمان صداوسیما بر سر مقررات‌گذاری فضای مجازی و مدیریت فضای فرکانسی کشور شنید. عدم پاسخ‌دهی روشن از سمت مدیران این وزارتخانه به پیوست بر سر مسائل مورد بحث این نهاد با صدا‌وسیما در حالی رخ می‌دهد که تقریباً وزارت ارتباطات در یک سال و نیم اخیر، از زمان روی کار آمدن محمدجواد آذری جهرمی، سعی کرده به صورت شفاف پاسخگوی کاربران و همچنین رسانه‌ها باشد. نتیجه تمامی تماس‌های پیوست با برخی مدیران این مجموعه برای دریافت نظر یا هماهنگ کردن گفت‌وگو به این موضوع ختم شد که اعلام نظر در این‌باره حساس است. در نهایت نیز پیگیری‌های پیوست نشان می‌دهد ثبت یک شکایت جدید صداوسیما علیه وزارت ارتباطات در بحث فرکانس‌ها باعث شده این وزارتخانه دست‌به‌عصاتر در اعلام نظر خود در موضوعات مورد بحثش با صداوسیما رفتار کند. بعد از یک ماه پیگیری برای گفت‌وگو با یکی از مدیران وزارت ارتباطات در پرونده اسفند ماهنامه پیوست در نهایت حسین فلاح جوشقانی، معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی (رگولاتوری)، حاضر شد در زمینه مناقشات بین وزارت ارتباطات با صداوسیما پاسخگو باشد؛ البته

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

آیا صداوسیما می‌تواند مرزهای انحصار خود را به سرزمین دیجیتالی بکشاند

بازگشت تک‌صدایی

وقتی جف بزوس، مدیرعامل آمازون و ثروتمندترین مرد دنیا، تصمیم گرفت درباره اختلافاتش با شرکت نشنال اینکوآیرر اظهار نظر کند راه متفاوتی را انتخاب کرد. او که بزرگ‌ترین سرمایه‌گذار واشینگتن پست نیز هست صدای شخصی خود را به هر رسانه‌ای از جمله واشینگتن پست ترجیح داد و از یک بستر وبلاگ برای شنیده شدن این صدا استفاده کرد. این انتخاب بزوس تنها نمونه‌ای از روند تبدیل شدن افراد به رسانه‌های شخصی و فاصله گرفتن از دنیایی است که در آن ابزارهای برقراری ارتباط جمعی، محدود به رادیو و تلویزیون دولتی یا نشریات وابسته به جناح و تفکری خاص بودند و با دستچین کردن اخبار، اطلاعات و برنامه‌ها سعی در نمایش گوشه‌هایی از واقعیت خودساخته‌شان و یکسان‌سازی افکار عمومی داشتند. اما حالا شبکه‌های اجتماعی و بسترهای مختلف در فضای دیجیتالی این امکان را به وجود آورده‌اند تا فارغ از خط و مرزهای فکری رسانه‌های رسمی، هر کس صدای خود را به مخاطبانی از سراسر دنیا برساند. همین گستره وسیع مخاطبان است که هنوز به مذاق بسیاری از سیاست‌گذاران خوش نیامده و باعث شده این- به تعبیر خودشان- فضای افسارگسیخته‌ را رقیب یا حتی دشمن خود تلقی کنند و دست به خط‌کشی‌هایی برای آن بزنند که با ذات فضای دیجیتالی و ابزارهای

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

مدیرعامل پیام‌رسان سروش:

رفتار انحصاری صداوسیما به وجهه سروش لطمه می‌زند

از زمانی که صداوسیما، به عنوان بزرگ‌ترین سازمان رسانه‌ای کشور، پیام‌رسان سروش را راه‌اندازی کرد بسیاری بر این باور بوده‌اند که این اقدام صداوسیما، در مقام رسانه‌ای که سال‌ها انحصار تولید و پخش صوت‌وتصویر را در اختیار داشته، چیزی جز ادامه مرزهای انحصار در سرزمین دیجیتالی نیست. همین موضوع ابعاد جدیدی به تقابل دیرینه آن با وزارت ارتباطات اضافه کرده است. هرچند با فیلتر شدن تلگرام، سروش نیز در کنار پیام‌رسان‌های بومی به عنوان جایگزین تلگرام معرفی شد اما به نظر می‌رسد رابطه پدر و فرزندی صداوسیما با سروش باعث شده این پیام‌رسان با استفاده از حمایت‌های گسترده رسانه ملی بیش از سایرین در معرض دید عموم قرار بگیرد. هرچند مدیرعامل سروش چنین حمایت‌هایی را رد کرده و تاکید می‌کند که صداوسیما حتی یک ریال در سروش سرمایه‌گذاری نکرده است. برای درک بهتر پیوند میان این پدر و فرزند به سراغ مرتضی رحیمی، مدیرعامل سروش، رفتیم و با او گفت‌وگویی انجام دادیم که در ادامه می‌خوانید: بخش عمده‌ای از فعالان حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات پیام‌رسان سروش را یکی از دلایل اختلاف ‌نظر بین وزارت ارتباطات و صدا وسیما می‌دانند. آیا شما با این نظر موافق هستید یا فکر می‌کنید این اختلاف ‌نظرها در سطح بالاتری قرار دارد؟ بعد از

شماره 66 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

معاون فضای مجازی سازمان صداوسیما:

فرکانس خانه ماست

اداره کل فناوری رسانه‌های نوین، مرکز فضای مجازی،‌ معاونت فضای مجازی و سازمان تنظیم مقررات صوت‌وتصویر فراگیر مجموعه ارگان‌هایی هستند که سازمان صداوسیما در چند سال اخیر با رشد استفاده از اینترنت و همچنین ورود تکنولوژی‌های جدی به کشور راه‌اندازی کرده است. سازمانی که نمادی از انحصار در زمینه پخش برنامه‌های صوت‌وتصویر است در سال‌های اخیر برای مقررات‌گذاری تولید محتوای به تعبیر مدیرانش فراگیر در فضای مجازی به صورت جدی تلاش می‌کند. برخی مدیران این سازمان اعلام می‌کنند که این سازمان دیر به مقررات‌گذاری و مدیریت این فضا وارد شده اما تمام تلاشش را به کار بسته تا نگاه سنتی خود را به تولید محتوا با کمک فناوری‌های نوین تغییر دهد. شاید نمونه این تغییر نگاه را هم بتوان در انتخاب محمد شریف‌خانی، معاون فضای مجازی سازمان صداوسیما، دید. مدیر جوانی که سابقه فعالیت در شرکت دانش‌بنیانی را داشته که در نهایت محصولی با نام تلوبیون را عرضه کرده است. سرویسی که به باور شریف‌خانی یکی از پرمخاطب‌ترین اپلیکیشن‌های سالم کشور در فضای مجازی است. او در گفت‌وگوی خود با پیوست تاسیس شرکت دانش‌بنیان سیما رایان شریف و کار کنار جوانان را دوران درخشان زندگی‌اش می‌نامد. شریف‌خانی دلیل جدا شدنش از این شرکت و پیوستنش به یک نهاد حاکمیتی را

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 26

چه سرنوشتی در انتظار طرح جویشگر بومی است

نرمش قهرمانانه

تولد موتورهای جست‌وجو را می‌توان یکی از تحولات مهم سال‌های پایانی قرن بیستم دانست. تحولی که هرچند مرهون انقلاب اینترنتی بوده اما قدرت محرکه آن در دستان توسعه‌دهندگان نرم‌افزاری قرار داشته که با ابزاری به نام خلاقیت روزبه‌روز بر امکانات و قابلیت‌های موتورهای جست‌وجو اضافه کرده‌اند؛ از ارائه خدمات مبتنی بر نقشه، متنی و ویدئویی برای کاربران عمومی گرفته تا خدمات تبلیغاتی برای کسب‌وکارهای مختلف. آنچه اهمیت این موتورهای جست‌وجو را پررنگ‌تر ساخته، فارغ از موفقیت جهانی نمونه‌هایی همچون گوگل، بینگ‌ و یاهو، امکان دسترسی آنها به بزرگ‌داده‌هایی است که هرچند با هدف ارائه سرویس‌های رفتارمحور به کسب‌وکارها و نمایش نتایج جست‌وجوی بهتر طراحی شده اما دغدغه‌های امنیتی بسیاری برای کشورهای مختلف به همراه داشته است. تا جایی‌ که برخی از آنها با تکیه بر توان فناورانه خود موتورهای جست‌وجوی بومی کشورشان را راه‌اندازی کردند و توانستند انحصار این بازار را از دست غولی به نام گوگل خارج کنند. اما چه شد که سودای رقابت با گوگل در دل سیاست‌گذاران فضای مجازی ایران نیز رخنه کرد، آن هم در دوره‌ای که زیرساخت‌های فناوری کشور مانند امروز توسعه پیدا نکرده بود؟ عطش خودکفایی اولین بار در سال ۸۹ بود که رضا تقی‌پور، وزیر وقت ارتباطات، ایده راه‌اندازی یک موتور جست‌وجوی بومی

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

جنگ و گریز سایت‌های اینترنتی و فیلترینگ به ربع قرن نزدیک می‌شود

فیلترگرام

درست یک هفته پیش از آنکه جرقه اعتراضات دی‌ماه سال ۹۶ در مشهد زده شود، سیداحمد علم‌الهدی در خطبه‌های نماز جمعه مشهد گفت: «مساله اصلی این است که فضای مجازی به درستی مدیریت نمی‌شود و حتی مسئولان کشور از توهین و تهمت در این فضا مصون نیستند. تهمت‌ها و دروغ‌هایی که در فضای مجازی مطرح می‌شود حرف سایت‌هایی است که از خارج از کشور مدیریت می‌شوند و اینها حرف مردم نیست. در این فضا که هیچ‌کس از آن در امان نیست بحث حقوق شهروندی مطرح می‌شود و عنوان می‌شود که اجازه فیلترینگ داده نمی‌شود تا حقوق شهروندی رعایت شود.» تنها چند روز بعد، پیام هماهنگی تظاهرات علیه سیاست‌های دولت در همان فضای مجازی که علیه‌اش سخنرانی شده بود رد و بدل می‌شد و سرانجام عصر روز جمعه ۸ دی‌ماه فیلم‌هایی در کانال‌های تلگرامی به اشتراک گذاشته می‌شد که باور کردن آنها سخت بود. تظاهراتی که قرار بود در مخالفت با دولت برگزار شود، میزبان تندترین شعارها علیه کلیت نظام شد و همین اتفاق کافی بود تا یک کانال تلگرامی روی موج نارضایتی سوار شود و پردامنه‌ترین اعتراضات ۴۰ ساله اخیر را ایجاد کند. همین نقش بود که در اولین گام باعث فیلتر تلگرام و اینستاگرام شد و در ادامه، قدرت

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

فیلترینگ بی‌اعتمادی را تشدید می‌کند

عباس عبدی در پاسخ به این سوال پیوست که فیلترینگ در کشور چه تاثیرات و تبعات اجتماعی‌ای در پی دارد و سیاست‌گذاری در این زمینه باید به چه صورت باشد، گفت: فیلترینگ یک پیام روشن دارد و آن بی‌اعتمادی به مردم است. آیا می‌توان گفت در قاچاق اعلام کردن مواد مخدر هم به همین صورت است؟ خیر. زیرا مردم قاطعانه خواستار جلوگیری از ورود مواد مخدر هستند و دولت و حکومت را موظف به جلوگیری از واردات مواد مخدر می‌دانند. این خواست مردم است که ورود مواد مخدر قاچاق اعلام و جرم شناخته شود. حتی برخی بر این باورند که مجازات قاچاقچیان مواد مخدر باید تشدید شود. من فکر نمی‌کنم کسی طرفدار آزادی ورود مواد مخدر باشد و کسی هم به این کار افتخار نمی‌کند‌. اما فیلترینگ شبکه‌های مجازی عکس این موضوع است و دلیل آن هم این است که اکثریت قاطع مردم از این شبکه‌ها استفاده می‌کنند و مخالف فیلترشدن آنها هستند. زمانی که این شبکه‌ها فیلتر می‌شود مردم به دنبال فیلترشکن می‌روند و به این ترتیب فیلترینگ را دور می‌زنند. این مساله بدان معناست که کاری خلاف خواست و اراده عمومی اعمال شده و در نهایت به معنای بی‌اعتمادی حاکمیت به مردم است. زمانی که این بی‌اعتمادی به

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

عضو هیات مدیره شرکت ارتباطات زیرساخت:

عده‌ای دوست ندارند هزینه دستور فیلترینگ را بپذیرند

وقتی صحبت از فیلترینگ سرویس‌ها و مخصوصاً پلتفرم‌های شبکه اجتماعی به میان می‌آید تمام توجهات به وزارت ارتباطات جلب می‌شود. در شبکه‌های اجتماعی مانند توییتر زیر پست وزیر ارتباطات هنوز هم گروه‌های مختلفی از کاربران هستند که او را به خاطر فیلتر شدن تلگرام بازخواست می‌کنند. به نظر می‌رسد سرمنشاء مقصر دانستن وزارت ارتباطات در مورد فیلتر شدن شبکه‌های اجتماعی به صحبت‌های سال گذشته حسن روحانی رئیس‌جمهوری در اولین اجلاس ملی گزارش پیشرفت‌ها و راهکارهای رفع موانع تحقق حقوق شهروندی بازمی‌گردد، جایی که گفت: «وزیر (جهرمی) ما همین‌جاست و به مردم قول می‌دهد که دستش روی دکمه فیلترینگ نخواهد رفت.» اما حسن روحانی در آن مراسم اعلام نکرد که به جز وزیر ارتباطات دست چه افراد دیگری می‌تواند روی دکمه فیلترینگ برود؛ از جمله خودش که چند هفته بعد و در گیر و دار حوادث دی‌ماه دستور فیلتر شدن موقت تلگرام و اینستاگرام را داد. برای اینکه بدانیم نقش وزارت ارتباطات در فرایند فیلترینگ چیست به سراغ سجاد بنابی، که به تازگی هم به عضویت هیات مدیره شرکت ارتباطات زیرساخت درآمده، رفته‌ایم. او در این گفت‌وگو اعلام کرد وزارت‌ ارتباطات علاوه بر نقشی که در تصمیم‌گیری‌های فیلترینگ دارد تنها یک مجری است که باید دستورات قانونی در این زمینه را

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

همه آنچه درباره فیلتر‌ شدن کسب‌وکارهای اینترنتی نمی‌دانید

اکوسیستم علیه اکوسیستم

کاخ دادگستری؛ ساختمان تاریخی به‌جامانده از دوران پهلوی اول که به محض ورود به آن عظمت معماری‌اش برای چند ثانیه شما را از تمام فکر‌هایی که در ذهن برای انجام یک مصاحبه مهم دارید جدا می‌کند. نقوش و مجسمه‌هایی که همگی از نگاره‌های تخت جمشید و دوران هخامنشیان الهام گرفته با هوشمندی خاصی در بخش‌های مختلف حیاط این ساختمان خودنمایی می‌کنند. این زیبایی اسرارآمیز در داخل این عمارت تاریخی که حالا به مظهر دادگستری مدرن ایران تبدیل شده چند برابر هم می‌شود جایی که ستون‌های بلند و سرسراهایی بزرگ که از سنگ‌ مرمر سیاه پوشیده شده می‌تواند مانند بازی هزارتو شما را در بین طبقات و راه‌پله‌ها برای پیدا کردن راه اصلی دفتر معاونت امور فضای مجازی دادستانی گمراه کند و ما هم که از قاعده مستثنی نبودیم به راحتی گم شدیم. برای رسیدن به دفتر این معاونت بارها طبقات و راهروهای پهن و باریک را که هر کدام شما را به جهت‌ها و اتاق‌های مختلف این عمارت راهنمایی می‌کند سپری کردیم و در این مسیر هیچ چیز از معماری زیبای سرسراهای باشکوه این ساختمان با پنجره‌های نورگیر بلند آن، که ادای دینی است به معماری سبک نئوکلاسیک اروپایی و تلفیق تاریخ باستانی ایران، کم نکرد. ساختمان به معنای دقیق

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37
شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

دبیر کمیته فیلترینگ:

دیگران درخواست فیلتر می‌دهند به نام قوه قضائیه تمام می‌شود

احتمالاً پرسروصداترین گفت‌وگوی ماه گذشته در حوزه فناوری اطلاعات گفت‌وگو با جواد جاوید‌نیا، سرپرست معاونت فضای مجازی دادستانی و البته دبیر کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه، بود. گفت‌وگویی که خبرهای بسیار مهم آن برای کسب‌وکارهای فضای مجازی زیر سایه صحبت‌های او در مورد وجود دستور قضایی برای فیلترینگ اینستاگرام، یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های اجتماعی فعال در ایران، گم شد. از جمله خبرهای بسیاری مهمی که جاویدنیا در گفت‌وگوی مفصل خود با پیوست اعلام کرد تدبیرهای ویژه این معاونت برای مقابله با فیلترینگ بدون ضابطه کسب‌‌وکارهای فضای مجازی بود. از سوی دیگر او در این گفت‌وگو سازوکار فیلترینگ در قوه‌ قضائیه را بازگو و به این حقیقت پنهان‌شده در پشت اخبار و حواشی داستان فیلترینگ هر یک از کسب‌وکارها اشاره کرد که آیا واقعاً مسبب بسیاری از تصمیمات در حوزه فیلترینگ قوه‌ قضائیه است یا اجزای پنهانی در دولت نقش اصلی در این زمینه را بازی می‌کنند. چند بمب خبری دیگر هم در این گفت‌وگو نهفته است که شاید مطالعه دقیق مصاحبه آنها را نمایان کند؛ از جمله اینکه بارها بسیاری از کسب‌وکارهای مجازی به درخواست نهادها و تشکل‌هایی که باید حامی استارت‌آپ‌ها باشند فیلتر شده‌اند و اینکه لزوماً نقطه شروع هر فیلترینگی در کشور قوه ‌قضائیه نیست. جواد جاویدنیا، معاون سابق

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

رنجی که کسب‌وکارها از فیلترینگ می‌برند

«یک استارت‌آپ‌ آینده‌دار ایرانی به دلیل خطای یکی از کاربرانش مسدود شده و موسس جوان آن امیدی به رفع فیلتر ندارد.» به احتمال زیاد در دو سال اخیر جملاتی مشابه جمله بالا را با ادبیات مختلفی شنیده‌اید. فیلترینگ نقطه آغازین مرگ یک کسب‌وکار را رقم می‌زند. البته هر چقدر تیم فعال در یک استارت‌آپ به ارزشی که برای جامعه خلق کرده ایمان داشته باشد، موانعی مانند فیلترینگ را پشت سر می‌گذارد. فیلترینگ مانند سکته‌ای بر جان کسب‌وکار می‌افتد و آن را برای لحظات، دقایق، روزها و حتی ماه‌ها متوقف می‌کند و در این بین ‌پشتوانه اصلی، کاربران کسب‌وکار هستند. کاربرانی که حتی با فیلتر شدن و به علت ارزش خلق‌شده به آن مجموعه وفادار می‌مانند. ما در پی‌پینگ سه بار فیلترینگ را تجربه کرده‌ایم. تجربیاتی که بسیار تلخ بوده و همچنان ادامه دارد؛ اما هر بار بسیار پرقدرت‌تر از قبل در مسیری که به آن ایمان داریم حرکت می‌کنیم. قاعدتاً هر بار فیلتر شدن اثرات مختلفی بر یک کسب‌وکار می‌گذارد که در چند سطر به اثرات آن می‌پردازم. مفهوم پلتفرم حلقه گمشده کسب‌وکارها برای فیلترینگ است. یک کسب‌وکار هر چقدر بنام‌تر و دارای کاربر فعال‌تر باشد، احتمال بیشتری برای فیلتر شدن دارد. این حلقه تنها با تولید محتوا و معرفی

شماره 65 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه ۴۳

معاون حقوقی رئیس‌جمهوری:

دستگاهی که بدون هماهنگی شکایت کند قانون‌شکن است

پاییز امسال و در گیر و دار خبرهای ناخوشایندی که مخابره می‌شد خبر پیروزی موقت ایران در طرح شکایت از آمریکا آن‌ هم در یک دادگاه بین‌المللی (دادگاه لاهه) موفقیت بزرگی بود که برای بسیاری غرور‌انگیز هم به حساب می‌آمد. بسیاری از تحلیلگران این پیروزی را مدیون هوشمندی تیم حقوقی دولت و در رأس آن لعیا جنیدی معاون حقوقی رئیس‌جمهوری می‌دانند. بدون شک توانایی یکی از معدود زنان کابینه دولت دوازدهم باعث شد در این گیر‌ و دار شرایط اقتصادی، دولت از او برای حل مسائل حقوقی پیچیده‌ای که در سال‌های گذشته گریبان‌گیر کسب‌وکارهای فضای مجازی شده و نتیجه آن ضرر به اقتصاد کشور است کمک بگیرد. جنیدی فارغ‌التحصیل دکتری حقوق خصوصی از دانشکده حقوق و علوم ‌سیاسی دانشگاه تهران است. او همچنین دوره‌های علمی‌تحقیقاتی مختلفی در آکادمی‌ها و دانشگاه‌های بزرگ و شناخته‌شده از جمله آکادمی حقوق بین‌‌الملل لاهه و دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد گذرانده و از این میان با حقوق بین‌الملل و دعاوی بین‌المللی نیز آشنا شده است. قطعاً همین کارنامه و تجربه موفق حقوقی او بهترین گزینه برای انتخاب شدنش به عنوان مجری تشکیل کارگروه کاهش موانع کسب‌وکارهای مجازی و قانون‌گذاری در این زمینه است. کارگروهی که در تلاش است آن‌طور که جنیدی به پیوست می‌گوید شکایت‌ دولتی‌ها

شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

پرونده‌ای برای تحریم‌های اقتصادی علیه ایران و تاثیر آن بر صنعت فاوا

ایستاده با مشت

با شروع تحریم‌های ثانویه ایالات متحده آمریکا علیه ایران تهدیدات تازه‌ای متوجه بخش‌های مختلف اقتصادی کشور شد؛ اما واقعیت اینجاست که از مدت‌ها قبل‌تر از آن نیز پیش‌لرزه‌های این تکان بزرگ احساس شده بود. زلزله‌ای که با لغو برجام شروع شده بود این بار با هدف قرار دادن نظام بانکی و برخی از شرکت‌های فناوری ایران ابعاد تازه‌ای به داستان تحریم اضافه کرد. همین موضوع بهانه‌ای شد تا ماهنامه پیوست در پرونده این شماره خود به بررسی آثار تحریم بر بخش‌های مختلف آی‌سی‌تی کشور بپردازد و از زبان فعالان این صنف مشکلاتی را که گریبان اکوسیستم را گرفته است بیان کند. در خلال همین پرونده به نقیصه بزرگی در صنعت آی‌سی‌تی کشور پی‌‌بردیم و آن نبود بانک جامع اطلاعاتی از میزان لطمات تحریم‌ها بر اقتصاد دیجیتالی کشور بود. موضوعی که هنوز بسیاری از کسب‌وکارهای باسابقه این صنف نیز به اهمیت آن پی نبرده‌اند و مشخص نیست در غیبت چنین دانشی چگونه برای کاهش ریسک‌های آینده خود برنامه‌ریزی خواهند کرد. برای درک همین نقیصه‌ها و رسیدن به نمایی نسبتاً کلی از وضعیت صنعت فاوای کشور به سراغ سیامک قاسمی، اقتصاددان و مدیرعامل موسسه تحلیل اقتصادی بامداد، رفتیم و با او گفت‌وگویی انجام دادیم. همچنین با توجه به اهمیت کسب‌وکارهای نوپا در

شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

بازگشت تحریم‌ها چه تاثیری بر صنعت فاوای کشور گذاشته است

سایه بلند تحریم

همه می‌دانستیم. از مدت‌ها قبل از اینکه ترامپ آن نشست خبری کذایی را برگزار کند، به دوربین‌ها زل بزند و به کل دنیا اعلام کند که چیزی به نام برجام را دیگر به رسمیت نمی‌شناسد. همه می‌دانستیم اما به عنوان کشوری که در سه دهه گذشته با انواع و اقسام تحریم‌ها دست و پنجه نرم کرده‌ایم‌، آیا برای پیشگیری از آثار شوم تحریم فکری کردیم و آستینی بالا زدیم، یا به تماشای این غول نه‌چندان دوست‌داشتنی نشستیم؟ غولی که روزبه‌روز قدش بلند‌تر می‌شود و سایه‌اش درازتر. علاوه بر محدودیت‌های مراودات مالی و تحریم شدن اغلب بانک‌های ایرانی، چیزی که بیش از دوره‌های گذشته به این تحریم‌ها چهره دهشتناک داده قرار گرفتن نام برخی از شرکت‌های فناوری اطلاعات ایران به لیست بلندبالای تحریم‌های دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا موسوم به OFAC است، آن هم در شرایطی که مجموعه حاکمیت راه نجات از اقتصاد نفتی را در فناوری اطلاعات عنوان می‌کند و توسعه اقتصاد دیجیتالی را تبدیل به ادبیات رایج خود کرده است. حال این سوال مطرح می‌شود که تحریم‌ها تاکنون چه تاثیری روی حوزه فاوا گذاشته است؟ فناتحریم‌ نگاهی به سابقه تحریم‌ها در دوره‌های مختلف نشان می‌دهد با وجود اینکه معمولاً حوزه فناوری اطلاعات ایران به طور مستقیم هدف تحریم قرار

شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

مدیرعامل موسسه مطالعات اقتصادی بامداد:

درآمد ارزی راه نجات شرکت‌های آی‌تی است

در مقابل تحلیلگرانی که تحریم‌ها را سراسر ننگ و شوربختی می‌بینند، برخی نیز معتقدند در شرایط تنگنای اقتصادی هم می‌توان فرصت‌هایی برای رشد صنایع داخلی پیدا کرد. سیامک قاسمی، مدیرعامل موسسه مطالعات اقتصادی بامداد، در همین گروه جای دارد. به بهانه نشستی که این موسسه چندی پیش با همکاری سازمان نظام صنفی رایانه‌ای استان تهران برای شرح وضعیت پیش روی شرکت‌های فناوری برگزار کرده بود به سراغ قاسمی رفتیم تا ضمن زیر ذره‌بین قرار دادن آمارهای جالب توجهی که در آن سمینار اشاره شد، این موضوع را بررسی کنیم که در شرایط تحریم چگونه شرکت‌های آی‌تی می‌توانند خود را زنده نگه‌ دارند. در ادامه با شرح این گفت‌وگو همراه‌مان باشید. شما در جلساتی که اخیراً برای برخی از اعضای سازمان نظام صنفی رایانه‌ای برگزار شد به آمارهایی مقایسه‌ای از سهم فاوا در تولید ناخالص داخلی اشاره کردید. برای بسیاری از مدیران حاضر در آن جلسات این سوال مطرح شد که شاخص‌های مبنایی این آمارها چه بود؟ منبع این آمارها مرکز آمار ایران است. کسانی که در صنعت آی‌تی فعال هستند باید قدری دانش اقتصاد داشته باشند. اما چون چنین دانشی ندارند این آمارها برای آنها عجیب به نظر می‌رسد. وقتی درباره سهم فاوا از تولید ناخالص داخلی صحبت می‌کنیم برخلاف

شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

آیا اکوسیستم استارت‌آپی در غیبت سرمایه خارجی، محکوم به زوال است

سرآوای دهل شنیدن از دور خوش است

«هیچ پولی نبود اما باران زیادی می‌بارید، نه یک روز و یک شب، هفت شبانه‌روز می‌بارید.» چندان پربیراه نیست اگر بگوییم این قطعه شعر چارلز بوکوفسکی، شاعر و داستان‌نویس آمریکایی، فضای کودکی او را بهتر از هر شعر دیگرش به تصویر کشیده است. قطعه‌ای که در خلال شرح زندگی نه‌چندان خوشایند، در دوران بحران بزرگ اقتصادی اواخر دهه ۱۹۲۰ میلادی، یکسان نماندن روزگار سخت و به ثمر رسیدن امیدواری و تلاش را نوید می‌دهد. شاید سیاه‌نمایانه به نظر بیاید اما سیل نومیدی حاصل از رکود تورمی و نوسانات اخیر ارز در ایران نیز تابلوی دلگرم‌کننده‌تری را نسبت به شرایط اقتصادی آن دوران به تصویر نمی‌کشد. دومینوی شومی که با بازگشت تحریم‌های آمریکا آغاز شده گریبان کسب‌وکارهای مختلفی را گرفته است، با این حال هیچ‌کس انتظار نداشت وخامت اوضاع به حدی برسد که برخی از پایه‌های مهم اکوسیستم استارت‌آپی کشور به عنوان پیشروان نوآوری و کارآفرینی نیز به لرزه درآیند. حال سوالی که مطرح می‌شود این است که با شروع دوباره تحریم‌های بین‌المللی و بحران‌های اقتصادی، اکوسیستم استارت‌آپی کشور چه وضعیتی پیدا کرده است؟ «بارانْ شدید، مصمم و منظم می‌بارید» برای مدت‌های طولانی پول خارجی نقش مهمی در شروع و ادامه کسب‌وکارهای این اکوسیستم داشته است. هرچند سرمایه‌گذاری پامگرنت در ایران

شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41
شماره 64 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

کارشناس بانکداری الکترونیکی:

اجازه بدهید سعی و خطا کنیم

قطع روابط مالی، محدود شدن دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی و کمیاب شدن سخت‌افزارهای مورد نیاز صنعت آی‌تی تنها بخش‌های کوچکی از تاثیر تحریم‌ها بر صنعت فاوای کشور هستند و مشخص نیست با آغاز دور جدید تحریم‌ها سرنوشت این صنعت چگونه رقم خواهد خورد. در چنین شرایطی سوال اینجاست که آیا توان فناورانه کشور به تنهایی می‌تواند صنعت فاوا را زنده نگه ‌دارد یا خیر. برای پیدا کردن پاسخ این سوال به سراغ ولی‌الله فاطمی رفتیم و با او درباره فرصت‌ها و تهدیدهای پیش روی صنعت فناوری کشور گفت‌وگو کردیم. او که به توان فناورانه کشور اعتماد دارد تجسم کامل این توان را در شبکه شتاب می‌بیند. در خلال گفت‌وگو بارها تاکید می‌کند این نمونه موفق می‌تواند در سایر بخش‌های فناوری کشور تکرار شود و ما را از وابستگی به دانش و فناوری سایر کشورها رها سازد. شرح این گفت‌وگو را در ادامه بخوانید. به نظر شما با تشدید تحریم‌ها وضعیت شرکت‌های نرم‌افزاری ما در سال‌ آینده چگونه خواهد بود؟ بزرگ‌ترین آسیبی که از جانب تحریم‌ها به ما وارد شده بحث سینوسی بودن تحریم‌هاست؛ اینکه یک مقطعی فشار زیادی وجود دارد، بعد گشایشی حاصل می‌شود و دوباره فشارها بازمی‌گردند. در هر دوره با کاهش فشارها، دست به حرکت یا توافقی بین‌المللی

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چه کسی حاکمیت ورود‌‌ اینترنت به کشور را د‌‌ر د‌‌ست خواهد‌‌ گرفت

ارباب د‌‌روازه‌ها

ماد‌‌ه‌ای د‌‌ر پیش‌نویس طرح پیام‌رسان‌های اجتماعی مجلس، که به تعبیر برخی به معنی واگذاری مد‌‌یریت اینترنت به نیروهای نظامی است، د‌‌ر یک ماه گذشته جنجال زیاد‌‌ی د‌‌ر فضای رسانه‌ای کشور به پا کرد‌‌ه. د‌‌ر بین تایید‌‌ و تکذیب نمایند‌‌گان مجلس د‌‌ر خصوص اینکه این نهاد‌‌ قانون‌گذار د‌‌ر پی جد‌‌اسازی این مد‌‌یریت از بد‌‌نه د‌‌ولت و واگذاری آن به نهاد‌‌ نظامی نیست، یک توییت از سمت معاون وزیر ارتباطات و رئیس هیات مد‌‌یره شرکت زیرساخت کافی بود‌‌ تا بر د‌‌رست بود‌‌ن این ماجرا صحه بگذارد‌‌. حمید‌‌ فتاحی با این توییت خود‌‌ نه تنها اولین حضورش را به جمع مد‌‌یران حاضر د‌‌ر شبکه فیلترشد‌‌ه توییتر اعلام کرد‌‌، بلکه یک پرد‌‌ه از هزاران پرد‌‌ه پشت بررسی طرح پیام‌رسان‌های اجتماعی مجلس را نیز به نمایش گذاشت که تا پیش از این اکثر نمایند‌‌گان طراح آن سعی د‌‌ر پنهان کرد‌‌ن آن از د‌‌ید‌‌ رسانه‌ها د‌‌اشتند‌‌. فتاحی د‌‌ر این توییت ضمن اعلام احترام به شأن قانون‌گذاری مجلس اعلام کرد‌‌ که سلب اختیار گذرگاه اینترنت از د‌‌ولت، د‌‌ر شرایطی که این وزارتخانه به د‌‌نبال انحصارزد‌‌ایی است، تنها باعث انحصارگرایی خواهد‌‌ شد‌‌. د‌‌ر یک ماه گذشته وقتی اولین بار پیوست و از قول یکی از نمایند‌‌گان مجلس خبر «واگذاری مد‌‌یریت گذرگاه‌ اینترنت بین‌الملل به نیروهای مسلح» را منتشر

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

روح‌الله مومن‌نسب:

نظارت بر مرز د‌‌یجیتالی کار وزارت ارتباطات نیست

«واگذاری مد‌‌یریت اینترنت و به تعبیر برخی واگذاری مرزبانی د‌‌یجیتالی به نیروهای مسلح»، ماد‌‌ه‌ای ذیل طرح‌ ساماند‌‌هی پیام‌رسان‌های اجتماعی مجلس، که د‌‌ر یک ماه گذشته سر و صد‌‌اهای زیاد‌‌ی د‌‌ر فضای رسانه‌ای کشور برپا کرد‌‌ه است. بررسی‌ها برای اینکه چه کسانی و چه گروه‌هایی پشت مطرح شد‌‌ن این ماد‌‌ه خاص د‌‌ر طرح پیام‌رسان‌های اجتماعی بود‌‌ند‌‌ پیوست را به طیف گسترد‌‌ه‌ای از فعالان حوزه سایبری رساند‌‌. از جمله یکی از این افراد‌‌ «روح‌الله مومن‌نسب» بود‌‌، فرد‌‌ی که بر اساس اطلاعات برخی افراد‌‌، پیشنهاد‌‌کنند‌‌ه اصلی این طرح به نمایند‌‌گان کمسیون فرهنگی مجلس بود‌‌ه است. اما او د‌‌ر گفت‌وگو با پیوست گفت که تنها به عنوان کارشناس مرکز پژوهش‌های مجلس د‌‌ر جلسات بررسی طرح ساماند‌‌هی پیام‌رسان‌های اجتماعی حضور د‌‌اشته است. او به خاطر نظرات انتقاد‌‌ی‌اش از مد‌‌یریت فضای سایبر شهرت بسیاری د‌‌ارد‌‌ و حتی برخی کاربران او را د‌‌ر فضای سایبر به عنوان فرد‌‌ی با نگاه سیاسی تند‌‌ که محد‌‌ود‌‌‌کنند‌‌ه سرویس‌های اینترنتی است معرفی می‌کنند‌‌. اما مومن‌نسب د‌‌ر گفت‌وگو با پیوست هرگونه نگاه سیاسی به فضای سایبر را رد‌‌ و تاکید‌‌ می‌کند‌‌ که به مسائل نگاه فنی و حقوقی د‌‌ارد‌‌. او همچنین با صراحت کامل مخالفتش با وزیر ارتباطات را اعلام می‌کند‌‌ و می‌گوید‌‌ حرف‌های جهرمی بیشتر از اینکه فنی باشد‌‌ سیاسی است.

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

رئیس هیات مد‌یره شرکت ارتباطات زیرساخت:

عد‌‌ه‌ای د‌‌نبال سم‌پاشی هستند‌‌

وقتی صحبت از پهنای باند‌‌ اینترنت و د‌‌رگاه ورود‌‌ و خروج اینترنت به میان می‌آید‌‌ بد‌‌ون شک شرکت ارتباطات زیرساخت نقشی کلید‌‌ی د‌‌ر این میان بازی می‌کند‌‌. شرکتی که بنا بر اساسنامه آن، وظیفه مد‌‌یریت‌، ساماند‌‌هی‌، ایجاد‌‌، توسعه‌، تامین‌، نظارت‌، نگهد‌‌اری و بهره‌برد‌‌اری شبکه‌ ارتباطات زیرساخت کشور را د‌‌ارد‌‌. اما حالا وظایف این شرکت از د‌‌ید‌‌گاه مد‌‌یران وزارت ارتباطات با ماد‌‌ه د‌‌ر نظر گرفته‌شد‌‌ه د‌‌ر طرح ساماند‌‌هی پیام‌رسان‌های اجتماعی زیر عنوان «مرزبانی د‌‌یجیتالی با محوریت نیروهای مسلح» د‌‌ر هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. هرچند‌‌ وزارت ارتباطات تاکنون و به صورت مستقیم با این ماد‌‌ه از طرح پیام‌رسان‌های اجتماعی مخالفت نکرد‌‌ه و حتی وزیر ارتباطات د‌‌ر حاشیه یکی از برنامه‌های خبری خود‌‌ اعلام کرد‌‌ه که د‌‌ستورات مجلس برای این وزارتخانه لازم‌الاجراست، اما برخی واکنش‌های مد‌‌یران این وزارتخانه د‌‌ر شبکه‌های اجتماعی نشان می‌د‌‌هد‌‌ آنها چند‌‌ان راضی به قانونی شد‌‌ن این ماد‌‌ه از طرح ساماند‌‌هی پیام‌رسان‌ها نیستند‌‌. برای نمونه حمید‌‌ فتاحی، رئیس هیات مد‌‌یره شرکت ارتباطات زیرساخت، واکنش خود‌‌ به این موضوع را د‌‌ر اولین توییتش د‌‌ر توییتر نشان د‌‌اد‌‌. جایی که برای نخستین بار هم حضورش د‌‌ر این شبکه فیلترشد‌‌ه را به اطلاع رساند‌‌ و هم موضوع شرکت تحت مد‌‌یریتش را اعلام کرد‌‌. او د‌‌ر این توییت با اشاره به سلب

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

مروری بر ۲۶ سال اتصال ایران به شبکه جهانی

سفر د‌‌اد‌‌ه‌ها

سی سال پیش وقتی از اتصال به د‌‌نیا حرف می‌زد‌‌یم منظور ما حد‌‌اکثر می‌توانست تلفن و فکس باشد‌‌ اما امروز با شنید‌‌ن کلمه اتصال، ذهن ما به سمت اینترنت می‌رود‌‌. اتفاقی که د‌‌ر کمتر از سه د‌‌هه رخ د‌‌اد‌‌ه و همه چیز را د‌‌گرگون کرد‌‌ه، برای بخشی از د‌‌نیا جنبه فنی و حقوقی د‌‌ارد‌‌ و برای بخشی د‌‌یگر د‌‌استانی است با پیروزی‌ها و ناکامی‌های فراوان. د‌‌وستان و د‌‌شمنانی د‌‌ارد‌‌ که گاه ناد‌‌انسته و ناخواسته جایشان عوض می‌شود‌‌ و گاه محصول آنچه را د‌‌یگران کاشته‌اند‌‌ ناباورانه د‌‌رو می‌کنند‌‌. د‌‌ر ربع قرنی که از حضور اینترنت د‌‌ر ایران می‌گذرد‌‌ نقش آد‌‌م‌ها، د‌‌انسته‌ها و ند‌‌انسته‌هایشان، رقابت‌ها و د‌‌وستی‌هایشان پررنگ‌تر از همه فناوری‌ها و قوانین و باید‌‌ها و نباید‌‌هاست. بسیار سفر باید‌‌ همه چیز از یک سفر آغاز شد‌‌. محمود‌‌ بروجرد‌‌ی، د‌‌اماد‌‌ بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، برای یک فرصت مطالعاتی به ایتالیا رفت و د‌‌ر آنجا برای اولین بار با ایمیل و مفهوم شبکه بین‌المللی آشنا شد‌‌. شبکه‌ای که د‌‌ر آن زمان هنوز اینترنت نبود‌‌ «بیت‌نت» بود‌‌. او د‌‌ر بازگشت به ایران پیشنهاد‌‌ اتصال به این شبکه د‌‌انشگاهی را به جواد‌‌ لاریجانی، رئیس مرکز تحقیقات فیزیک نظری، د‌‌اد‌‌ و د‌‌ر اد‌‌امه، تحقیقات نشان د‌‌اد‌‌ کلید‌‌ ارتباط د‌‌ر اختیار موسسه EARN (بنیاد‌‌ شبکه پژوهشی اروپا) است.

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

رئیس سازمان فناوری اطلاعات ایران:

امنیت را بهانه‌ منفعت اقتصاد‌‌ی می‌کنند‌‌

حاکمیت اینترنت و نقش کشورها د‌ر سیاست‌گذاری آن پیوسته یکی از موضوعات مورد‌ مطرح ایران د‌ر اجلاس‌های مختلف جامعه اطلاعاتی (WSIS) بود‌ه است. حضور د‌ر نشست‌های تخصصی آیکان (ٖICANN) نیز از د‌یگر مراسمی است که نمایند‌گان وزارت ارتباطات با حضور د‌ر آن بر نقش همه کشورها د‌ر سیاست‌گذاری‌های حوزه اینترنت تاکید‌ د‌ارد‌. امسال نیز مانند‌ سال‌های گذشته ایران د‌ر شصت و سومین نشست کمیته مشورتی آیکان حضور د‌اشت. امیر ناظمی، که به تازگی هم به عنوان معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان فناوری اطلاعات انتخاب شد‌ه، د‌ر این نشست از تلاش‌های نمایند‌گان د‌ولت‌ها د‌ر جهت گسترش استقلال ICANN از قوانین ایالات ‌متحد‌ه و تقویت توانایی خود‌ به‌ منظور مقاومت د‌ر برابر تحریم‌های OFAC علیه کشورها سخنرانی قابل توجهی ارائه د‌اد‌ه است. هرچند‌ این سخنرانی مورد‌ انتقاد‌ برخی فعالان اینترنتی قرار گرفته، چرا که به باور آنها سال‌هاست این اظهارات از سمت مقامات ایرانی بد‌ون اینکه نتیجه‌ای د‌ر بر د‌اشته باشد‌ مطرح می‌شود‌. اما امیر ناظمی د‌ر گفت‌وگویی که با پیوست د‌اشت از تغییر روند‌ تعامل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با نهاد‌هایی بین‌المللی بر سر حاکمیت اینترنت خبر می‌د‌هد‌ و اعلام می‌کند‌ که ایران با وجود‌ تمام محد‌ود‌یت‌ها د‌ر تلاش برای افزایش تعامل با شرکت‌های بین‌المللی است. به بهانه حضور

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

گذار از انحصار در راهبری اینترنت

چند‌‌ سالی است که موضوع راهبری اینترنت – و آنچه بسیاری د‌‌ر جوامع فارسی‌زبان به علت کلمه‌ د‌‌وم عبارت Internet Governance آن را به اشتباه حاکمیت یا حکمرانی اینترنت می‌نامند‌‌ – به یکی از علایق شخصی من برای مطالعه و د‌‌نبال کرد‌‌ن تبد‌‌یل شد‌‌ه است. یکی از موارد‌‌ اختلاف د‌‌ر بحث راهبری اینترنت که همیشه د‌‌ر نشست‌ها و همایش‌های مرتبط با این موضوع مانند‌‌ نشست‌های د‌‌وره‌ای ICANN، کارگروه‌های Internet Society و حتی د‌‌ر بین سازمان‌هایی که بیشتر وجهه‌ فنی آنها پررنگ است، مانند‌‌ IETF، مورد‌‌ بحث قرار گرفته، انتخاب نحوه‌ مد‌‌یریت و نظارت بر اینترنت د‌‌ر سطح کلان و توسط کشورها بود‌‌ه است. به طور کلی د‌‌و رویکرد‌‌ د‌‌ر این خصوص محل بحث و گفت‌وگوست: رویکرد‌‌ی که د‌‌ولت‌ها را د‌‌ر رأس تصمیم‌گیری قرار می‌د‌‌هد‌‌ و به اصطلاح روشی از بالا به پایین است؛ این رویکرد‌‌ امروزه د‌‌ر بین کشورهای مختلف بیشتر مخالف د‌‌ارد‌‌ تا موافق و کشورهای معد‌‌ود‌‌ی کماکان اصرار بر پیاد‌‌ه‌سازی این مد‌‌ل د‌‌ارند‌‌. رویکرد‌‌ د‌‌وم که اتفاق نظری جهانی بر آن وجود‌‌ د‌‌ارد‌‌ و بیشتر کشورهای د‌‌نیا و سازمان‌های مرتبط با اینترنت علاقه‌مند‌‌ به پیاد‌‌ه‌سازی این مد‌‌ل هستند‌‌ مد‌‌ل چند‌‌ذی‌نفعی یا Multistakeholderism است. این مد‌‌ل که سازمان‌های بزرگی چون ICANN و IETF تلاش کرد‌‌ه‌اند‌‌ د‌‌ر ساختار د‌‌اخلی خود‌‌

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

محمود‌‌ صاد‌‌قی، نمایند‌‌ه مجلس:

نگاه نظامی به اینترنت د‌‌رست نیست

«تعیین مرز د‌‌یجیتالی و مرزبانی برای آن با محوریت نیروهای مسلح»، که به عنوان یک ماد‌‌ه د‌‌ر طرح ساماند‌‌هی پیام‌رسان‌های اجتماعی د‌‌ید‌‌ه شد‌‌ه،‌ از آن ماد‌‌ه‌هایی است که هر مقام مسئول د‌‌ر مورد‌‌ آن د‌‌ید‌‌گاه متفاوتی د‌‌ارد‌‌. د‌‌ید‌‌گاهی که بعضاً به د‌‌و د‌‌سته کاملاً مخالف یا کاملاً موافق تقسیم می‌شود‌‌. محمود‌‌ صاد‌‌قی، حقوقد‌‌ان و نمایند‌‌ه تهران د‌‌ر مجلس، معتقد‌‌ است روشن و شفاف نبود‌‌ن کلیت طرح ساماند‌‌هی و ابهامات موجود‌‌ د‌‌ر ماد‌‌ه «تعیین مرزبانی د‌‌یجیتالی» باعث شد‌‌ه این طرح با این حاشیه‌ها و اظهارنظرهای متفاوت همراه باشد‌‌. د‌‌ر گفت‌وگویی که بین روزهای شلوغ کاری صاد‌‌قی توانسته‌ایم با او انجام د‌‌هیم تصریح می‌کند‌‌ که ورود‌‌ نیروهای مسلح برای افزایش امنیت سایبری کشور و هم‌افزایی با وزارت ارتباطات خوب است اما اگر قرار باشد‌‌ این نهاد‌‌ روی محتوا هم نظارت د‌‌اشته باشد‌‌، این ورود‌‌ خطرناک خواهد‌‌ بود‌‌. محمود‌‌ صاد‌‌قی که فعالیت قابل توجهی د‌‌ر شبکه‌های مجازی مخصوصاً توییتر د‌‌ارد‌‌ از جمله معد‌‌ود‌ نمایند‌‌گان ‌ مجلس است که بیگانه با فضای مجازی نیست و آن‌طور که خود‌‌ش به پیوست می‌گوید‌‌ د‌‌ر زمان ریاست جمهوری محمد‌‌ خاتمی کارهای مطالعاتی حقوقی هم روی مباحث مربوط به جامعه اطلاعاتی انجام د‌‌اد‌‌ه است. با صاد‌‌قی د‌‌ر مورد‌‌ جنبه‌های حقوقی و ساختاری ماد‌‌ه مربوط به مرزبانی د‌‌یجیتالی که

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

رئیس سازمان پد‌‌افند‌‌ غیرعامل:

ماموریت ما د‌فاع د‌ر برابر جنگ سایبری است

جنجالی که اواخر مهرماه با خبر بررسی واگذاری مد‌‌یریت گذرگاه‌های‌ اینترنت به نیروهای مسلح به راه افتاد‌‌ سوالات مختلفی را د‌‌ر اذهان ایجاد‌‌ کرد‌‌، از جمله اینکه کد‌‌ام‌ بخش از نیروهای مسلح چنین مسئولیتی را بر عهد‌‌ه خواهد‌‌ گرفت. بر اساس اظهارات یکی از نمایند‌‌گان مجلس مشخص شد‌‌ منظور از نیروهای مسلح د‌‌ر این طرح سازمان پد‌‌افند‌‌ غیرعامل بود‌‌ه است. اما رئیس این سازمان از تحلیل‌های غلط حول این ماجرا انتقاد‌‌ می‌کند‌‌ و بخش اعظم آن را جوسازی‌های رسانه‌ای توسط انحصارگران مرز د‌‌یجیتالی می‌د‌‌اند‌‌. پیوست هم برای روشن شد‌‌ن این موضوع به سراغ سرد‌‌ار غلامرضا جلالی، رئیس سازمان پد‌‌افند‌‌ غیرعامل، رفته و با او د‌‌رباره جزئیات نقش این سازمان د‌‌ر مد‌‌یریت گذرگاه‌های‌ اینترنت کشور گفت‌وگویی انجام د‌‌اد‌‌یم که د‌‌ر اد‌‌امه می‌خوانید‌‌. یکی از نکاتی که د‌‌ر طرح اخیر مجلس د‌‌ر مورد‌‌ مد‌‌یریت و راهبری اینترنت مطرح شد‌‌ه بحث مرز سایبری است. سازمان پد‌‌افند‌‌ غیرعامل چقد‌‌ر به وجود‌‌ چنین مرزی قائل است و نقش خود‌‌ را د‌‌ر حفظ امنیت سایبری چگونه می‌بیند‌‌؟ با توسعه فناوری اطلاعات و فضای مجازی، ماهیت د‌‌ارایی‌ها تغییر کرد‌‌ه و سایبری شد‌‌ه است. د‌‌یگر حفاظت از آنها به طریق فیزیکی کافی نیست و باید‌‌ به سراغ حفاظت سایبری برویم. این روند‌‌ سایبری شد‌‌ن فرصت‌ها و تهد‌‌ید‌‌هایی را

شماره 63 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 47

معاون امور بین‌الملل و حقوقی پلیس فتا:

قصد‌‌ گرفتن اختیار گذرگاه‌های اینترنت را ند‌‌اریم

حسین رمضانی، معاون امور بین الملل و حقوقی پلیس فتا، به عنوان نهاد‌‌ی که سال‌ها وظیفه تشخیص و مقابله با جرائم سایبری را بر عهد‌‌ه د‌‌اشته، د‌ر گفت‌وگو با پیوست بارها تاکید‌‌ کرد‌: به د‌‌نبال گرفتن اختیار کامل گذرگاه‌های اینترنت بین‌الملل نیستیم و می‌خواهیم با د‌‌ستور و نظارت مقامات قضایی، سامانه‌ای‌ هوشمند‌‌ برای رصد‌‌ جرائم سایبری د‌‌ر گذرگاه‌های ورود‌‌ی اینترنت مستقر کنیم. برای بررسی نقش پلیس فتا د‌ر تحولات آتی د‌ر حوزه مد‌یریت اینترنت و خواسته‌های آنها به سراغ معاون امور بین الملل و حقوقی پلیس فتا رفتیم که مشروح آن د‌ر اد‌امه آمد‌ه است. پلیس فتا چه خلئی د‌‌ر مد‌‌یریت مرز مجازی کشور احساس کرد‌‌ه است که حالا انتظار د‌‌ارد‌‌ با طرح ساماند‌‌هی شبکه‌های اجتماعی د‌‌ر مجلس این خلأ پر ‌شود‌‌؟ کشورهای د‌‌نیا به استثنای ایالات متحد‌‌ه آمریکا به د‌‌نبال ایجاد‌‌ کنوانسیونی جهانی برای حقوق سایبری هستند‌‌. چیزی شبیه کنوانسیون منطقه‌ای بود‌‌اپست که صرفاً برای منطقه شنگن طراحی شد‌‌ه است. سازمان اینترپل نیز د‌‌ر سال ۲۰۱۰ مجتمع جهانی IGCI یا مرکز جهانی مقابله با جرائم سایبری را د‌‌ر کشور سنگاپور تاسیس کرد‌‌. همه این سازمان‌های بین‌المللی د‌‌ر تلاش هستند‌‌ برای همه پلیس‌ها، مقامات قضایی و بخش‌های خصوصی کشورها اد‌‌بیات و فهم مشترکی د‌‌ر حوزه تامین امنیت فضای سایبری به

شماره 62 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

چرا و چگونه شرکت‌های خدمات ارزش افزوده به تنگنا افتادند

خوان آخر

داستان سرویس‌های ارزش‌افزوده تلفن همراه و ثابت که این روزها نقل محافل شده مانند داستان‌های علمی‌تخیلی هالیوودی است. موجودی که کسی آن را نمی‌بیند کم‌کم در جامعه رشد می‌کند و سرانجام آن‌قدر قدرتمند می‌شود که برای شکست دادنش به ارتشی از آدم‌ها نیاز است. از روزگاری که کسی نمی‌دانست VAS چیست در مدتی کوتاه به زمانی رسیدیم که هر ساعت شبانه‌روز هر کدام از شبکه‌های تلویزیونی را نگاه کنید مجری محترم از شما می‌خواهد یک عدد را به سرشماره‌ای بفرستید یا یک کد USSD را شماره‌گیری کنید تا برنده جوایز خیره‌کننده شوید. کمک به تیم‌های ملی، جواب دادن به سوالات پیش‌پاافتاده، شرکت در قرعه‌کشی‌های وسوسه‌انگیز، نظرسنجی درباره بهترین بازیکن لیگ و حتی خرید قابلمه همه و همه راه‌هایی هستند برای به دام انداختن مشترکان تلفن همراه؛ اما این داستان خیلی ساده آغاز شد: از خواندن تیتر اخبار روزانه و گرفتن فال حافظ. نهرهای کوچک چندی پیش وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات گفت بازار پیامک در ایران سالانه سه هزار میلیارد تومان درآمد دارد که ۶۰ درصد آن متعلق به خدمات ارزش‌افزوده و پیامک‌های تبلیغاتی است. هرچند فعالان این بازار می‌گویند سهم VAS بیش از ۶۰ درصد است. گرایش به خدمات ارزش‌افزوده از اواخر دهه ۸۰ در میان اپراتورهای تلفن همراه

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 62 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

خرده‌جنایت‌های ارزش‌افزوده

«صفحه لندینگ یکی از سرویس‌های ارزش‌افزوده، بدون اینکه حتی اخطاری درباره اخذ هزینه روزانه بدهد، تنها می‌خواست که شماره موبایل بدهیم تا در قرعه‌کشی نقدی ۱۱۰ میلیون تومانی شرکت کنیم»، «خدمات ارزش‌افزوده یعنی دریافت پول بیشتر از کاربر بدون اینکه اطلاعی از آن داشته باشد»، «درآمدزایی از خدمات ارزش‌افزوده این‌قدر شیرین بوده که حتی دانشگاه شریف هم نتونسته ازش چشم‌پوشی کنه و با تاسیس آزمایشگاه خدمات ارزش‌افزوده و ارائه محصولی به نام پلتفرم ارائه سرویس‌های ارزش‌افزوده (VAS-Box) وارد این بازی کثیف شده»، «پیامک‌هایی را که برای کاربر ارسال و با هر بار ارسال از کاربر ۱۵۰ تومان کم‌ می‌شود خدمات ارزش‌افزوده می‌گویند و شرکت‌های دزدی که پشت این عملیات خوابیده‌اند شرکت‌های خدمات ارزش‌افزوده نام دارند». این نوشته‌ها بخشی از گزارش‌های مردمی در شبکه اجتماعی توییتر در مورد مزاحمت‌ها و ضررهایی است که سرویس‌های خدمات ارزش‌افزوده برایشان به دنبال داشته است. اگر کلیدواژه خدمات ارزش‌افزوده را در توییتر فارسی جست‌وجو کنید، به مجموعه بی‌شماری از همین دست توییت‌ها و رشته‌‌توییت‌ها خواهید رسید که حکایت از بدبینی خیل عظیمی از کاربران به خدمات ارزش‌افزوده اپراتورهای تلفن‌ همراه در کشور دارد. مدت‌هاست که هشتگ‌هایی با عنوان «زالوهای خدمات ارزش‌افزوده» یا «کلاهبرداری با خدمات ارزش افزوده» در توییتر فارسی وضعیت ارائه خدمات ارزش‌افزوده در

شماره 62 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

میزگردی درباره وضعیت خدمات ارزش افزوده

اجاره‌نشینی در زمین اپراتورها

اواسط شهریورماه بود که وزیر ارتباطات در برنامه تلویزیونی حالا خورشید از کشف یک باند کلاهبرداری در حوزه خدمات ارزش‌افزوده خبر داد و داغ دل مردمی را که سال‌هاست در معرض پیامک‌های انبوه و تبلیغاتی ناخواسته هستند تازه کرد. هرچند ظرف دو هفته همه آن ۳۳ میلیارد تومانی که از حساب مشترکان اپراتور اول کسر شده بود به آنها بازگردانده شد اما دلیل بروز چنین تخلفی و نحوه رسانه‌ای شدن آن همچنان علامت سوال بزرگی را به جای گذاشته است. همین جنجال‌ها بهانه‌ای شد تا ماهنامه پیوست میزگردی با حضور مدیرکل دفتر نظارت بر خدمات ارتباطی رگولاتوری و نمایندگانی از اپراتورهای اول و دوم همراه و همچنین دو نفر از مدیران شرکت‌های حوزه VAS برگزار کند و در خلال آن وضعیت اکوسیستم خدمات ارزش‌افزوده کشور و چالش‌هایش را زیر ذره‌بین قرار دهد. در ادامه با شرح این میزگرد همراه ما باشید. طبق اعلام وزیر ارتباطات، بازار پیامک‌های موبایل یک بازار سه هزار میلیارد تومانی است. ۶۰ درصد این بازار متعلق به حوزه خدمات ارزش‌افزوده و پیامک‌های تبلیغاتی است. آیا این آمار را تایید می‌کنید؟ ابوذر مهرمنش، رئیس اداره کل ارزش‌افزوده همراه اول: سهم VASها کمی بیشتر از ۶۰ درصد است. باقر صمدی، مدیرکل بازاریابی ایرانسل: ۶۰ درصد سه هزار میلیارد

شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

کسب‌وکارهای فناوری میان صدها قانون، مقررات و مجوز گم شده‌اند

هزارتوی ایرانی

روز دوم نمایشگاه الکامپ بیست و چهارم شکایت وزارت بهداشت یکی از استارت‌آپ‌های حاضر در نمایشگاه‌ها را تا آستانه پلمب غرفه‌اش پیش برد که موضوع با وساطت بزرگان این صنعت منتفی شد. یک روز بعد وزارت بهداشت از این استارت‌آپ به‌ خاطر فعالیت‌هایش تقدیر کرد. تا پیش از این، تقدیر همگان بر موضوع مجوزهای متعددی که کسب‌وکارها باید دریافت کنند متمرکز بودند اما پس از آن، ناهماهنگی در سیاست‌های یک وزارتخانه نیز به آن افزوده شد. همان‌جا بود که دوباره موضوع کسب‌وکارها و مجوزهایی که هر روز بر تعداد آنها افزوده می‌شود دوباره داغ شد. مجوزهای انبوه یکی از مشکلات اصلی کسب‌وکارها در ایران تعدد مراکز تصمیم‌گیر است، مراکزی که هر کدام مجوزهایی برای خود تعریف کرده‌اند. جالب اینکه هر از گاهی بخشی از بدنه دولت پاره‌ای از این مجوزها را باطل اعلام می‌کنند؛ همانند آنچه هیات مقررات‌زدایی درباره تی‌نماد (نماد اعتمادی که سازمان میراث فرهنگی می‌خواست آن را ارائه دهد) انجام داد. بر اساس آنچه این هیات اعلام کرده، ۲۱۱۱ مجوز در کشور ارائه می‌شود که البته اکنون بخشی از آنها باطل یا ادغام شده‌اند؛ جدا از دولتی‌ها، نهادهای متعدد دیگری هم هستند که درون دولت (به معنی قوه مجریه) تعریف نمی‌شوند اما حاکمیتی هستند. این نهادها مانند نیروی

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

دبیر هیات مقررات‌زدایی:

بهبود محیط کسب‌وکار ایران یک کار پارتیزانی است

ساختمانی که زمانی آلمانی‌ها درست در ضلع شمالی شمس‌العماره و کاخ گلستان به عنوان یک بیمارستان بنا کرده بودند و حالا همه آن را به عنوان ساختمان وزارت اقتصاد، جایی برای بهبود حال وخیم اقتصاد کشور، می‌شناسند در حال بازسازی است. دفتر معاونت‌هایی که پیشتر در ساختمان‌های دیگری بوده‌اند یکی‌یکی به آن اضافه می‌شوند. یکی از آنها معاونت اقتصادی است که سید حسین میرشجاعیان از سال ۹۵ سکان آن را در دست دارد. میرشجاعیان که سال ۹۲ دفتر پایش محیط کسب‌وکار را تاسیس کرده بهتر از هر کسی با موانع کسب‌وکارهای کشور آشنایی دارد و به عنوان دبیر هیات مقررات‌زدایی سعی کرده است وضعیت مجوزهای زائد و دست‌وپاگیر را با تعامل خود بخش خصوصی و حاکمیت ساماندهی کند. اما این تلاش‌ها از منظر بسیاری از کسب‌وکارها هنوز تسهیل ملموسی در شرایط آنها ایجاد نکرده است. از راهروهای عریض و طویلی که بوی تند تینر می‌دهند و چیزی کم از هزارتوی مجوزها ندارند گذر می‌کنیم و در دفتر جدید معاونت اقتصادی به سراغ میرشجاعیان می‌رویم تا با او درباره موانع کسب‌وکارها به ویژه تعدد مجوزها گفت‌وگویی انجام دهیم. در ادامه شرح این گفت‌وگو را بخوانید. نگاهی به آمارها و گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد با وجود تلاش‌های صورت‌گرفته هنوز موانع کسب‌وکارها برطرف

مهرک محمودیدبیر تحریریه
شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

گره مشکلات استارت‌آپ‌ها کجاست؟

چاله‌های استعلام چاه‌های مجوز

«دفتر تاکسی‌یاب آنلاین اسنپ به علت فعالیت غیرمجاز پلمب شد، تهدید استارت‌آپ‌های حوزه بیمه آنلاین از سوی نمایندگان فروش بیمه، حمله شبانه نمایندگان بازار بیمه سنتی به دفتر استارت‌آپ «بیمه‌بازار»، هشدار اتحادیه خشک‌شویی و لباس‌شویی به فعالیت خشک‌شویی‌های آنلاین، فیلتر شدن جمعی از سایت‌های کاریاب آنلاین بدون مجوز، پنج سایت تبلیغات آنلاین به دلیل نداشتن مجوز فیلتر شدند و…» اینها تنها بخشی از تیتر خبرهایی است که تقابل بخش سنتی بازار با کسب‌وکارهای نوپا یا استارت‌آپی کشور را نشان می‌دهد. شرکت‌های استارت‌آپی در چند سال اخیر بارها به دلیل شکایت بخش سنتی بازار یا نهادهای دولتی با پلمب دفاتر یا فیلتر سرویس‌های آنلاین خود مواجه شده‌اند. در پس همه این شکایت‌ها و محدودیت‌ها هم یک دلیل عمده وجود دارد و آن اینکه این شرکت‌های استارت‌آپی از نهاد شکایت‌کننده مجوز لازم فعالیت را دریافت نکرده‌اند. در حالی برخی شرکت‌های استارت‌آپی دوره‌ای از فعالیت خود را به دلیل نداشتن مجوز قانونی (به باور نهاد شکایت‌کننده) با محدودیت‌هایی همچون پلمب دفتر و فیلترینگ سپری می‌کنند که به گفته بسیاری از مدیران شرکت‌های استارت‌آپی آن‌قدر این افراد برای گرفتن مجوزهای گوناگون از نهاد‌ی به نهاد دیگر در رفت‌ و آمد هستند که برای نشستن پشت میز و انجام کارهای توسعه‌ای کسب و کارشان زمان

شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

میزگردی درباره مقررات‌زدایی برای کسب‌وکارهای دیجیتالی

تایتانیک در مسیر کوه یخ

قصه مجوزها و مقررات دست‌وپاگیر در ایران قصه پرغصه‌ای است. هرچند با آغاز دولت یازدهم تلاش‌های خوبی برای بهبود محیط کسب‌وکار و کاهش تعداد مجوزها در کشور صورت گرفت اما هنوز برای شروع فعالیت کسب‌وکارها راه‌های پرپیچ‌‌وخمی وجود دارد و تضاد و تداخل قوانین و مقررات باعث سردرگمی و موازی‌کاری‌های متعددی در نظام بوروکراسی کشور شده است. این معضلات وقتی پررنگ‌تر می‌شوند که پای فعالیت کسب‌وکارهای دیجیتالی به میان می‌آید. کسب‌وکارهایی که قوانین سنتی با ذات پویای آنها چندان همخوانی ندارد و همین ضعف باعث برخورد نهادهای مختلف سنتی و نظارتی با آنها شده است. بسیاری از فعالان کسب‌وکارهای جدید راه‌حل برون‌رفت از این بن‌بست را مقررات‌زدایی می‌دانند اما چقدر این راهکار می‌تواند به تنهایی فضای کسب‌وکار کشور را بهبود ببخشد؟ برای یافتن پاسخ این سوال میزگردی با حضور نمایندگان بخش خصوصی و برخی از نهادهای دولتی تاثیرگذار بر روند مجوزدهی ترتیب دادیم. در حالی که صداهای دولتی حاضر در این میزگرد عملکرد بدنه دولت را مثبت و به تعبیر خود آن را قله‌ای از کوه یخ ارزیابی می‌کردند اما از نظر نمایندگان بخش خصوصی این اقدامات در رفع موانع فعلی کسب‌وکارها کافی نبوده است. با وجود اختلاف‌نظرها در مورد نحوه اجرای مقررات و ساماندهی کسب‌وکارها، حاضرین در این میزگرد

شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

در ضرورت فلسفه‌زدایی از الگوی رایج مقررات‌زدایی

جامه‌ای نو بر تن کسب و کارهای نوین

در فضای سال‌های اخیر کسب و کار کشور «مقررات‌زدایی» به واژه‌ای پرتکرار تبدیل شده؛ با این همه باید پرسید چرا این توجه و علاقه‌مندی هرگز به معنای واقعی کلمه منجر به «زدودن مقررات» نشده است. این در حالی است که کسب و کارهای اینترنتی به طور عام، و دریافت درگاه پرداخت به طور خاص، از جمله حوزه‌هایی هستند که در طول این سال‌ها بیشترین آسیب را از عدم تحقق «مقررات‌زدایی» متحمل شده‌اند. برای نمونه در جلسه «هیات مقررات‌زدایی» به منظور تصمیم‌گیری در خصوص الزامات دریافت درگاه پرداخت الکترونیکی با حضور نمایندگان وزارت اقتصاد، بانک مرکزی، مرکز توسعه تجارت الکترونیکی، اتاق بازرگانی، سازمان بازرسی کل کشور، اتاق اصناف، اتحادیه کسب‌وکارهای اینترنتی، سازمان نظام صنفی رایانه‌ای و انجمن فین‌تک در مقام نهادهای دست‌اندرکار در مردادماه سال جاری، طرحی برای تسهیل فرایند دریافت درگاه پرداخت الکترونیکی پیشنهاد شد که نقدها و واکنش‌های کاملاً متناقضی را برانگیخت. از یک سو بهنام امیری، معاون تسهیل تجاری توسعه کاربردهای مرکز توسعه تجارت الکترونیکی، این پیشنهاد را بسیار مفید می‌دانست و از سوی دیگر میلاد جهاندار، دبیر انجمن فین‌تک ایران، برای آن از تعبیر «از چاله بیرون آمدن و به چاه افتادن» استفاده کرد (راه پرداخت – تاریخ انتشار: ۲۸ مرداد ۱۳۹۷). هرچند به این موضوع می‌توان

شهاب جوانمردیمدیرعامل هلدینگ فناپ
شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

زدایی از نام هیات مقررات حذف شد

هیات مقررات‌زدایی چندی پیش قصد ورود به موضوع درگاه پرداخت اینترنتی و موضوع ای‌نماد را کرد و در جلسات اولیه نظرات بخش خصوصی در مورد روند فعلی را جویا شد و حسین میرشجاعیان معاون وزیر اقتصاد در نشست بررسی موانع کسب و کار در بخش استارت‌آپ‌ها گفت: «ای‌نماد پشتوانه قانونی ندارد و باید اصلاح شود و اگر به این نتیجه برسیم که برای کسب و کارها مضر است، می‌توان حذف آن را در دستور کار قرار داد.» و در ادامه این روند و جدی‌تر شدن موضوع، جلسات کارشناسی با دعوت از تشکل‌ها و کارشناسان بخش خصوصی و دولتی برای تهیه طرح جدید با هدف تسهیل فرایند برای کسب و کارها در وزارت اقتصاد تشکیل شد و موضوع تغییر روند اخذ درگاه پرداخت اینترنتی برای وب‌سایت‌ها به بحث و بررسی گذاشته شد. یکی از موارد قابل توجه در این جلسات حضور پررنگ و پرتعداد مدیران و کارشناسان مرکز توسعه تجارت الکترونیکی بود که برخی مواقع بیش از نیمی از اعضای جلسه را تشکیل می‌دادند و همچنین حضور مستمر رئیس مرکز توسعه تجارت الکترونیکی در اکثر جلسات به چشم می‌آمد که با رویکرد قبلی هیات در انتقاد به وضع موجود و نماد اعتماد بسیار متفاوت بود و این موضوع زمانی بیشتر نمایان

شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

لیلای استارت‌آپی

با توجه به پیشرفت تکنولوژی و به‌خصوص اینترنت و شکوفایی تجارت الکترونیکی، در حال حاضر بسیاری در سراسر جهان به جست‌وجوی سود و سرمایه‌گذاری در این حوزه می‌پردازند. در ایران نیز از یک سو با توجه به پیشرفت استارت‌آپ‌هایی همچون دیجی‌کالا، کافه‌بازار، اسنپ، دیوار و غیره و از سوی دیگر با توجه به حمایت‌های دولتی از این حوزه، بسیاری از سرمایه‌داران از جمله بانک‌ها و شرکت‌های کارگزاری معتبر به دنبال راه ورود خود به این حوزه هستند. این سرمایه‌گذاران با دیدن رتبه‌بندی بسیار عالی این دسته شرکت‌ها در رتبه‌بندی معتبر الکسا، عطش سیری‌ناپذیری برای سرمایه‌گذاری در آنها پیدا کردند. از سوی دیگر ارقامی که صرفاً برای ارزش‌گذاری این استارت‌آپ‌ها گذاشته می‌شود و بعضاً به چندین میلیون دلار نیز می‌رسد این اشتیاق را بیش از پیش می‌کند. افزون بر اینها زمانی که سرمایه‌گذاران می‌شنوند که یک استارت‌آپ جوان با کمتر از شش هفت سال فعالیت با قیمت‌‌هایی نجومی فروخته می‌شود، این علاقه مجنون‌وار برای لیلای استارت‌آپ‌ها بیشتر می‌شود. اما در این بین با توجه به عدم شفافیت و گاهی وجود خلاء مقررات در ایران، مسائل و چالش‌های حقوقی و قانونی گوناگونی در این راه وجود دارد. از جمله دیگر مباحث مهمی که باید در مورد استارت‌آپ‌ها مورد توجه قرار گیرد مساله

شماره 61 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

قیف برعکس مجوزها در ایران

هر تغییری در آغاز با آشفتگی همراه است اما بدون تغییر هیچ پیشرفتی ممکن نیست. چند دهه پیش دولت‌ها برای تامین بودجه مورد نیاز بابت اداره کشور به منابع و معادن سرزمینی خود متکی بودند. اما با ایجاد آگاهی عمومی، محسوس شدن تاثیرات این سیاست‌ها بر اجتماع، محیط زیست و حتی توازن ثروت، دولت‌ها بر آن شدند تا سیاست جایگزینی برای تولید ثروت و ایجاد درآمدی پایدار پیدا کنند. همزمان در سن خوزه کالیفرنیا جنبشی در حال شکل‌گیری بود: انقلاب فناوری، نقطه آغازین عصری که ما در آن زندگی می‌کنیم، همان منبع درآمد جایگزین برای دولت‌ها. درآمدی چشمگیر و پایدار که تاثیرات مثبت آن بر زندگی تمامی جوامع ساکن بر زمین غیرقابل انکار بود. پس از پدید آمدن غول‌های فناوری در دره سیلیکون و رشد اقتصادی مثبتی که به واسطه فعالیت این شرکت‌ها ایجاد شد، دولت‌هایی چون سنگاپور، زلاندنو و هندوستان، و در سال‌های اخیر گرجستان، مقدونیه و استونی که برای بقا نیازمند و منتظر چنین نقطه امیدی بودند، با ایجاد یک تحول عظیم (Reform) مسیر را برای جریان جوهره این صنایع نوظهور – که همان خلاقیت است – هموار کردند. سنجه «سهولت انجام کسب‌وکار» توسط گروه بانک جهانی (WBG) معرفی شد تا بتوان انگیزه‌ها و موانع موجود در مسیر

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پرونده‌ای برای فیبرهایی که پس از هفت سال به خانه نرسیدند

در مسیر تاریکی

صبح پاییزی سال ۱۳۹۴ سالن شهید قندی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مملو از فعالان اینترنتی بود که حالا منتظرند با دریافت پروانه‌های جدید ارتباطات بتوانند کمبودها و عقب‌افتادگی‌های ده‌ساله بازار اینترنت کشور را جبران کنند. مدیران ارشد شرکت‌های اینترنتی یکی پس از دیگری پشت تریبون قرار می‌گیرند و با بیان مشکلاتی که در چند سال گذشته گریبانگیر بازارشان شده امیدوارند پروانه‌های جدید اینترنتی راه نجاتی باشد برای برگشت به مسیر توسعه. بعد از پایان سخنرانی این مدیران بخش خصوصی، حالا نوبت به محمود واعظی وزیر ارتباطات می‌رسد تا پشت بلندگو بایستد و با کمک تجربه‌ دوران سیاسی‌اش بهترین پاسخ‌ها را به انتقادات ده‌ساله فعالان اینترنت کشور بدهد. او از ناکارآمدی پروانه‌های اینترنتی قدیمی می‌گوید، اما بر لزوم سرمایه‌گذاری مناسب بخش خصوصی حوزه اینترنت کشور هم تاکید می‌کند. در نهایت هم با خونسردی همیشگی خود و در حالی که هیچ‌کس حتی معاون او در سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی انتظارش را ندارد، در پاسخ به خواست نمایندگان دریافت‌کننده پروانه FCP مبنی بر پایان انحصار اپراتور فیبرنوری (ایرانیان‌نت) اعلام می‌کند که ایرانیان‌نت تا سال ۹۹ انحصار دارد و در این زمینه وزارتخانه نمی‌تواند کاری انجام دهد. پرده‌های سالن شهید قندی کشیده می‌شود و واعظی بدون پاسخ به نگاه‌های متعجب مدیران

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33
شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

مدیرعامل شرکت ایرانیان‌نت:

منطق تنها راه نجات است

ساختمانی پنج‌طبقه در خلوت‌ترین و ساکت‌ترین محله تهران. وقتی وارد ساختمان هم می‌شوید سکوت به شکل حیرت‌‌آوری ادامه دارد. تا جایی که با خود فکر می‌کنید به اشتباه پا به ساختمانی گذاشته‌اید که هنوز ساکنانی برای خود پیدا نکرده است. اگر لوگو بزرگ پای میز نگهبان ساختمان خودنمایی نکند، متوجه نمی‌شوید که این ساختمان مربوط به شرکت ایرانیان‌نت است. شرکتی که در چند سال گذشته نامش تنها زمانی شنیده شده که یا وزیران ارتباطات از عقب ‌ماندن تعهداتش به آن اخطار داده‌اند یا به دنبال تلاش مدیران شرکت برای تمدید دوران حفاظت از پروانه‌اش صدای شرکت‌های اینترنتی را بلند کرده است. پیدا کردن محسن باقری چناری، مدیرعامل ایرانیان‌نت، برای گفت‌وگو بعد از بارها دادن پاسخ منفی از سمت او و هفته‌‌ها پیگیری امکان‌پذیر شد. خودش می‌‌گوید ممنوع‌المصاحبه بوده و مدیران شرکت MTN که قرار بود در پروژه این شرکت یعنی اپراتور چهارم (فیبرنوری) سرمایه‌گذاری کنند مایل نبوده‌اند تا تعیین تکلیف نهایی این سرمایه‌گذاری «موردی» اطلاع‌رسانی شود. اما حالا با انصراف MTN از سرمایه‌گذاری در این پروژه دلش به این گفت‌وگو رضایت داده است. چناری یکی از مدیران باسابقه در بدنه شرکت مخابرات ایران است. او سال‌ها در دهه ۷۰ مدیرعامل و رئیس هیات مدیره‌ شرکت مخابرات گیلان بوده و تجربیات

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

ارائه چند راهکار قانونی توسعه کسب و کار فیبر نوری از منظر تحلیل PESTLE

B2C را فراموش کن

تحلیل .PESTEL به عنوان یکی از اصول بازاریابی تحلیل محیط به مثابه یک کل است که کسب‌وکار در آن فعالیت یا محصولاتش را عرضه می‌کند. از این منظر توسعه کسب و کار فیبرنوری را بررسی می‌کنیم. الف. حوزه سیاسی (Political): نگاه ویژه حاکمیت به مسیر فیبرنوری جهانی از ایران ایران به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک خاص خود از قدیم گذرگاه استراتژیک اتصال شرق و غرب (جاده ابریشم) و مسیر دسترسی آسیای میانه و روسیه به دریای آزاد بوده است. بنابراین در سرویس فیبرنوری که پایه تکنولوژی آی‌تی است نیز ایران می‌تواند به عنوان هاب منطقه و هاب بین‌المللی عمل کند. این مساله می‌تواند به عنوان یک مولفه مهم در امنیت ملی ایران ایفای نقش کند. بنابراین از حاکمیت انتظار می‌رود با نگاه به این مقوله برای اجرای کلان این پروژه توسط بخش خصوصی سیاست و راهکارهای لازم قانونی و اقتصادی را اتخاذ کند. ب. حوزه اقتصادی (Economic) توسعه شبکه فیبر با هزینه‌ها و درآمدهای فعلی برای B2C توجیه اقتصادی ندارد. هزینه عملیاتی فیبرکشی با تکنولوژی‌های رایج در ایران بین ۱۱۰ تا ۱۵۰ هزار تومان در هر متر است که شامل هزینه‌های فیبر، نصب، فیوژن و میکروتک می‌شود. با توجه به اینکه هزینه راه‌اندازی پورت جدید ساختمان‌ها در شهرک‌ها و مناطق محصور با

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت:

داخلی‌ها و خارجی‌ها حاضر به سرمایه‌گذاری نیستند

«به دنبال سرمایه‌گذار مناسب»؛ این عبارتی کلیدی است که مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت یکی از سهامداران اپراتور چهارم یا فیبرنوری بارها در گفت‌وگویی که با او انجام دادیم تکرار می‌کند. صادق عباسی شاهکوه تنها راه نجات اپراتور چهارم را که به قول خودش از شش سال گذشته تاکنون کار قابل توجهی بر اساس تعهدات پروانه انجام نداده، ورود یک سرمایه‌گذار ریسک‌پذیر می‌داند و تاکید می‌کند که اگر چنین سرمایه‌گذاری پیدا نشود، ادامه کار اپراتور چهارم با این شرایط به هیچ وجه منطقی نخواهد بود. عباسی که حالا مدیرعامل شرکت زیرساخت است، یک از مهره‌های اصلی رگولاتوری (سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی) در زمانی تصمیم‌گیری برای تغییرات در پروانه اپراتور چهارم بوده ‌است. همچنین او نماینده اصلی رگولاتوری برای مذاکره با شرکت ‌MTN هم بوده، شرکتی که قرار بود با ورود سرمایه خارجی خود جان تازه‌ای به این پروژه تقریباً شکست‌خورده بدمد. بر همین اساس با عباسی شاهکوه به عنوان یکی از سهامداران اپراتور چهارم و نیز فردی که در جریان جزئیات مذاکره با شریک خارجی بوده گفت‌وگو کرده‌ایم که می‌خوانید: شرکت ایرانیان‌نت که مسئول اجرای پروانه اپراتور چهارم یا فیبرنوری است سهامداران مختلفی دارد. یکی از این سهامداران شرکت زیرساخت است که به عنوان نماینده دولت ۲۰ درصد سهام

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41
شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی:

بازار با بازیگران پرتعداد رشد نمی‌کند

وقتی صحبت از عدم توسعه فیبر نوری به میان می‌آید همه نگاه‌ها به جیب‌های سرمایه‌گذاران این بخش برمی‌گردد و همه می‌گویند مشکل اصلی سرمایه‌گذاری است. اما اینکه چرا تاکنون موفق نشده‌ایم برای این پروژه سرمایه‌گذار خارجی جلب کنیم هنوز از چالش‌های جدی است. در این گفت‌وگو سعی کرده‌ایم راهکارهای برون‌رفت از وضعیت موجود فیبرنوری را از نگاه رگولاتوری مرور کنیم و ببینیم سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی چه برنامه‌ای برای آن در نظر گرفته است. در این خصوص با حسین فلاح جوشقانی، رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید: پروانه اپراتور چهارم بعد از گذشت تقریباً شش سال هنوز به نتیجه‌ای نرسیده و حتی به قول برخی سهامدارانش فعالیتی در حد صفر داشته است. آیا قرار نیست رگولاتوری برای این اپراتور تصمیم بگیرد؟ در حال کار روی این موضوع هستیم. در واقع در تلاشیم از ظرفیت‌های پروانه این اپراتور استفاده کنیم تا امکان توسعه فیبرنوری در کشور وجود داشته باشد، هرچند تاکنون این اتفاق رخ نداده است. ایجاد دسترسی به واسطه شبکه فیبرنوری نیازمند سرمایه اولیه بسیار بالایی است. پرونده این موضوع به صورت کامل پیش ما بسته نشده ولی فرایند قبلی تقریباً متوقف شده است. چطور متوقف شده؟ قرار بود یک سرمایه‌گذار

شماره 60 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

چگونه می‌توان از تحول دیجیتالی در جهت بهبود کسب‌وکار کامیون‌داران بهره گرفت

روی چرخ تحول دیجیتالی

تابستان ۱۳۹۲، بعد از یک جلسه عصرگاهی حوالی خیابان شهید بهشتی، برای جلسه بعدی عازم میدان هروی هستید. کمی قبل از جلسه از میزبان خواهش می‌کنید تا از آژانس محلی سفارش ماشین دهد. تاکسی‌سرویس ماشین ندارد و عازم خیابان می‌شوید و یک تاکسی بعد از چانه زدن با هزینه ۱۷ هزار تومان شما را به قرار می‌رساند. پاییز ۱۳۹۳، سرویس کمد لباس جدید خریداری کرده‌اید و برای انتقال و جابه‌جایی کمد قبلی ۲۰ دقیقه سر خیابان اصلی منتظر وانت آبی‌رنگ با راننده‌ای قابل مذاکره برای حمل اثاثیه قبلی شده‌اید. زمستان ۱۳۹۴، عکس‌های سفرهای دوستان‌تان به جزیره هرمز را دیده‌اید و برای یک تور سه‌روزه نزدیک به یک میلیون تومان هزینه کرده‌اید. تجربه خوبی نداشتید و روش قابل پیگیری‌ای برای بیان تجربه ناخوشایندتان نیست. تابستان ۱۳۹۵، به دنبال مایع ماشین لباسشویی مورد علاقه و به‌صرفه برای خانه هستید و چون در سوپرمارکت محل پیدا نکرده‌اید دو ساعت تا یک مرکز خرید بزرگ‌تر رانندگی می‌کنید، پارک می‌کنید و به منزل بازمی‌گردید. تابستان ۱۳۹۶، برای سرویس کولر منزل چهار روز منتظر بودید و دست آخر همسایه به دادتان رسید. امروز هر کدام از این مواردی که مطرح شد خاطره‌ای متعلق به گذشته‌های نه‌چندان دور است. بازار مصرف و خدمات در کشور طی سال‌های

شماره 59 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

مشاور و مدرس مدیریت نوآوری:

مدیران نفتی به درد دنیای جدید نمی‌خورند

از زمانی که کارکرد فناوری در لایه‌های مختلف زندگی و کار مردم نفوذ کرده مفاهیم سنتی و نمودهای بیرونی آنها نیز دستخوش دگرگونی شده‌ است. اینکه فضای قانونی هر کشور چه میزان آماده مواجهه و تطبیق با این تحولات باشد در جوامع مختلف منجر به بروز چالش‌های مختلفی می‌شود، چالش‌هایی که شاید مهم‌ترین آنها در حوزه مشاغل به چشم آید. برای درک عمیق‌تر تحول مفهوم کار در عصر آنلاین و بررسی آثار احتمالی آن بر اکوسیستم کسب‌وکاری به سراغ سید کامران باقری رفتیم و با او گفت‌و‌گویی انجام دادیم. باقری که علاوه بر ارائه مشاوره مدیریت نوآوری به شرکت‌ها و سازمان‌های پیشرو، استاد مدعو دانشگاه صنعتی شریف و دانشگاه تهران و پژوهشگر مدعو دانشگاه سانتاآنا ایتالیا نیز هست، بیش از هر چیز از نگاه سنتی مدیران کشور انتقاد می‌کند و معتقد است این نگاه آسیب زیادی به استعدادهای نیروی کار جوان خواهد زد. شرح این گفت‌وگو را در ادامه بخوانید: برداشت عمومی این‌گونه است که با آمدن تکنولوژی شغل‌ها به مفهوم سنتی واژگون می‌شوند. به نظر شما چقدر این خطر واژگونی در بازار ایران جدی است؟ فضای اقتصادی ما به دلیل شرایط تحریم‌ها، مراودات اندک و سرمایه‌گذاری خارجی محدود، منزوی بوده و همگام با واقعیات دنیای روز نیست. پدیده ظهور

شماره 59 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

گفت‌وگو با مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات:

ما مسئول زیرساختیم نه شغل

۳۰ هزار، ۱۰۰ هزار، ۱۵۰ هزار، ۲۰۰ هزار و غیره آماری است که هر از چند گاهی از سوی وزارت ارتباطات دولت‌های یازدهم و دوازدهم در خصوص ایجاد شغل در فضای مجازی اعلام می‌شود و به دنبال این آمار تاکید می‌شود که با سیاست‌گذاری‌های مشخص میزان اشتغال در کشور چند برابر هم خواهد شد. ارائه آمارهای مختلف اشتغال در کشور که تکیه بر هیچ تعریف مشخص و دقیقی از شغل در فضای مجازی ندارد، پیوسته مورد انتقاد بسیاری از صاحب‌نظران اقتصادی بوده است. به باور این صاحب‌نظران، وزارت ارتباطات به جای ارائه آمار در زمینه اینکه چه تعداد شغل ایجاد شده است باید شغل‌های حوزه ICT را شناسایی و بر اساس آنها تعاریف مشخصی ارائه کند. دیدگاهی که رسول سرائیان، معاون وزیر ارتباطات و مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات، نیز تا حدودی با آن موافق است. تا جایی که در مصاحبه با او، وقتی به سوالی درباره اعلام آمار شفاف از میزان شغل‌های ایجادشده در حوزه ICT رسیدیم، با تواضع خاصی اعلام کرد که چون هیچ‌وقت درگیر داستان ارائه آمار در این زمینه نبوده پس نمی‌تواند آمار دقیقی هم در این خصوص بدهد. همچنین او در این گفت‌وگو بارها تاکید کرد که منبع اصلی ارائه آمار اشتغال وزارت کار است و

شماره 59 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

چرا و چگونه ایران نیازمند شغل‌های مجازی شد

اقتصاد دورهمی

«بعد از ۲۰ سالگی هیچ‌کس اهمیتی نمی‌دهد که آدم خوبی هستید یا نه، آنچه اهمیت دارد کار و حرفه‌تان است.» اهمیت این جمله جرج اورول که در تمجید منزلت اجتماعی شغل بیان شده است امروزه بر کسی پوشیده نیست. تلاش برای بقا و کسب درآمد دیگر تنها انگیزه بشر برای داشتن حرفه و شغل نیست و ارزش‌ها و اولویت‌های تازه‌ای در فلسفه شغل نمایان شده‌اند. آلن دوباتن، نویسنده و فیلسوف بریتانیایی، این ارزش‌های جدید را برای افراد تحصیل‌کرده مهم‌تر می‌داند و معتقد است: «بشر دوران مدرن می‌خواهد هم شغلش تامین‌کننده باشد، هم به زندگی‌اش معنا و هدف بدهد و در عین حال حسی از خلاقیت و لذت به همراه داشته باشد. به عبارت دیگر، رویای مدرن، عشق در خانه و عشق به کار را تبلیغ می‌کند.» فراتر از کلیشه‌های تحمیل‌شده شاید همین رویای مدرن دوباتن بود که نسل جدید را از پوسته کارمندهای حقوق‌بگیر خارج و آنها را به سمت مشاغل دموکراتیک‌تر متمایل کرد، مشاغلی که به آنها امکان می‌داد فارغ از هر نوع جبر زمانی و مکانی و بیرون از استانداردهای تعریف‌شده برای مشاغل قدم بردارند و خودشان انتخاب کنند چه کاری را می‌خواهند انجام دهند. این تغییر رویکرد در تعریف شغل با آمدن ابزارها و پلتفرم‌های دیجیتالی وارد

شماره 59 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی:

تفکیک مشاغل مجازی و غیرمجازی دشوار شده

هفته‌های گذشته صدور نامه‌ای از سوی معاونت توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت کار دلهره تازه‌ای به جان کسب‌وکارهای کوچک مجازی انداخت. جان کلام نامه این بود: کسب‌وکارهای خانگی فعال در فضای مجازی برای ادامه فعالیت خود باید از اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی مجوز بگیرند. اما اضافه شدن یک لایه جدید به لایه‌های بوروکراسی پیش روی این کسب‌وکارها تنها بخشی از موانع فعالیت آنها به شمار می‌رود. مشکلات بسیاری از جمله نبود تامین اجتماعی و امنیت شغلی گریبان شاغلان این حوزه را گرفته است. برای جویا شدن رویکرد وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در خصوص مشاغل مجازی و دلیل صدور نامه مذکور به سراغ این وزارتخانه، رفتیم. برخلاف ذهنیت رایج میان استارت‌آپ‌ها منصوری تاکید می‌کند که تمام تلاش وزارت کار در راستای کاهش مجوزها و تسهیل فضای کسب‌وکار بوده است. در ادامه شرح این گفت‌وگو را می‌خوانید: از ابتدای امسال آمارهای متعددی درباره مشاغل موجود در فضای مجازی اعلام شد. وزارت کار به عنوان تخصصی‌ترین بدنه دولت در مورد مساله کار اساساً به چه شغلی شغل مجازی می‌گوید؟ درباره این موضوع بحث‌های مبنایی وجود دارد. بر اساس تعاریف موجود کسی شاغل است که یک ساعت در هفته کار انجام دهد. اما اینکه شغل چیست در کشورهای مختلف تعاریف متفاوتی دارد؛ مثلاً

شماره 59 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

شغل‌های مجازی تهدیدات واقعی

همان لحظه که حسن روحانی گفت: «آماری که وزیر ارتباطات در سال گذشته اعلام کردند دو میلیون اشتغال در این فضا…» دوربین روی صورت وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت دوازدهم ثابت شد تا در نمایی کاملاً معمولی نشان دهد رئیس‌جمهوری درباره چه کسی حرف می‌زند. اما صورت محمدجواد آذری جهرمی ناگهان چنان تغییری کرد که به سوژه اصلی رسانه‌های غیررسمی و شبکه‌های اینترنتی تبدیل شد؛ جهرمی نتوانسته بود تعجب خود را از عددی که رئیس‌جمهوری بر زبان رانده پنهان کند. شاید تصور هم نمی‌کرده همان لحظه دوربین‌های تلویزیونی به سمت او بروند که اگر چنین محاسبه‌ای داشت، حتماً طور دیگری رفتار می‌کرد. با این حال حتی اگر واکنش وزیر هم نبود، عدد اعلامی رئیس‌جمهور آن‌قدر عجیب بود که جنجال به پا کند. عددی که گرچه در طول چند سال مدام بالا و پایین شده است، اما امکان ندارد دو میلیون باشد. آمار جنجالی اول اردیبهشت‌ماه و در حالی که زمزمه‌های فیلتر شدن تلگرام بیش از هر زمان دیگری به گوش می‌رسید حسن روحانی به میان مدیران ارشد دولت تدبیر و امید رفت تا در نشستی که هم‌اندیشی نام گرفته بود مواضع خود و دولتش را برای سال ۹۷ شفاف کند. روحانی می‌دانست سال سختی پیش رو دارد. افزایش نرخ

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 58 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

همه چیز با یک تک‌شاخ شدن شروع شد

تجارت بر حباب

«کی داده کی گرفته» هشتگی است که یک ماه پیش بعد از اعلام عبور ارزش اسنپ از یک میلیارد دلار و تبدیل این شرکت به اولین یونیکورن ایران، به ادعای مدیران اسنپ، در شبکه‌های اجتماعی مورد توجه برخی شرکت‌های استارت‌آپی قرار گرفت. این هشتگ ارزش‌گذاری استارت‌آ‌پ‌های ایرانی را به داستان مهریه زنان در ایران تشبیه می‌کرد که شاید در ابتدا و پیش از عروسی رقمی بالا برایش در نظر بگیرند، اما در آخر بسیاری از زنان دست‌شان به این مهریه نمی‌رسد. ادعای اسنپ حتی اظهارات طنز برخی از مدیران دولتی وزارت ارتباطات را نیز به همراه داشت. تا آنجا که رضا باقری اصل عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات در توییتر خود نوشت: «حواسمون نبود ناغافل یک یونیکورن به دنیا آمد. مادرش میگه چون دخترخاله پدری دوست مادری‌شون هم همین‌قدر مشتری داشته پس یونیکورنه!!» اما در پس همه این هجمه‌ها که بر سر اسنپ هوار شد می‌توان دید که این بازی از مدت‌ها پیش شروع شده و هیچ وقت هم دقیقاً رقم،‌ سرمایه‌گذار و نحوه سرمایه‌گذاری کاملاً شفاف نبوده است. جنگ بر سر تصاحب تک‌شاخ تا همین چهار سال پیش شرکت‌های استارت‌آپی برای اثبات نقش خود در رشد اقتصاد کشور تلاش می‌کردند و با معرفی ایده‌های نوآور تکنولوژیکی سعی در

شماره 58 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

مدیرعامل شرکت فرابورس ایران:

صداقت و انضباط باشد، سرمایه هست

وقتی پای صحبت مدیران شرکت‌های استارت‌آپی بنشینید می‌توانند قطاری از مشکلات را پیش روی شما بگذارند که مانع رشد آنها شده است. شاید نبود سرمایه کافی برای تزریق به این شرکت‌ها بعد از مشکلات قانونی و حقوقی بزرگ‌ترین مانع توسعه کسب‌وکارهایشان باشد. به باور بسیاری از فعالان این حوزه هنوز بخش قابل توجهی از سرمایه سنتی بازار وارد اکوسیستم استارت‌آپی کشور نشده و سرمایه‌گذاری‌های خارجی هم آن‌قدر ناچیز است که روی آن نمی‌توان حسابی باز کرد. در حالی فعالان استارت‌آپی از نبود سرمایه‌گذاری داخلی کافی در این حوزه انتقاد می‌کنند که بر اساس اظهارات مدیرعامل شرکت فرابورس ایران، در حال حاضر صندوق‌های سرمایه‌گذاری‌ای که وارد فرابورس شده‌اند ارزشی بیشتر از هزار میلیارد تومان دارند. امیر هامونی معتقد است دیدگاه بازار سنتی برای ورود سرمایه خود به حوزه استارت‌آپ‌های کشور نسبت به چند سال گذشته بهبود قابل توجهی داشته و سرمایه کافی برای تزریق به این شرکت‌ها نیز وجود دارد اما عدم شفافیت شرکت‌های استارت‌آپی در صورت‌های مالی و عدم حسابرسی آنها با توجه به استانداردهای مالی سبب شده این گروه سرمایه بزرگ خود را وارد این بازار کنند. با هامونی در خصوص مشکلات شرکت‌های استارت‌آپی برای ورود به بازار بورس و جذب سرمایه به گفت‌و‌گو نشسته‌ایم که می‌خوانید: بهار سال

شماره 58 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

چگونه می‌توان سرمایه مورد نیاز برای تحول بازار استارت‌آپی کشور را تامین کرد

همه جا پای پول در میان است*

«پول، پول، پول، حتماً چیز مضحکی در دنیای ثروتمندان است» بسیاری از شما حتماً این بخش از قطعه معروف آبا گروه پاپ سوئدی را شنیده‌اید، قطعه‌ای روایت‌شده از زبان دختری با وضعیت مالی نه‌چندان مناسب که مدام رویای پولدار شدن را در سر می‌پروراند. هرچند این قطعه تقریباً در آخرین سال‌های دهه ۱۹۷۰ میلادی منتشر شده است، یعنی سال‌هایی که دنیا در آستانه یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های اقتصادی‌ قرار داشت و هنوز خبری از اینترنت و حباب دات‌کام نبود، با این حال به دلیل دائمی بودن شهوت رسیدن به ثروت این قطعه همچنان می‌تواند شرح حال بسیاری از مردم باشد، مردمی که در دنیای تحولات پرشتاب فناورانه و تنگ‌تر شدن فضای رقابت به دنبال افزایش شانس بقای خود در فضای کسب‌وکار هستند اما سرمایه کافی برای آن ندارند. این معضل شاید بیش از هر حوزه‌ای گریبان کسب‌وکارهای نوپا را گرفته است، کسب‌وکارهایی که از یک طرف سرمایه‌گذاران سنتی به دلیل ریسک بالای سرمایه‌گذاری با آنها دست به عصاتر برخورد می‌کنند و از طرف دیگر اغلب به دلیل نداشتن تجربه و دانش کسب‌وکار توان جذب و مدیریت سرمایه مورد نیاز خود را ندارند. اما آیا می‌توان چالش‌های این‌ کسب‌وکارها در زمینه تامین مالی را در همین دو مورد خلاصه کرد؟ «پول،

شماره 58 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

رئيس صندوق نوآوری و شکوفایی:

خصولتی‌ها برای گرفتن تسهیلات به ما فشار می‌آورند

هیبت ساختمان مجتمع شکوفایی شرکت‌های دانش‌بنیان با نمایی از سنگ مرمر پرتقالی از همان نگاه اول خیره‌کننده است. هیبتی که احتمالاً برای بسیاری از استارت‌آپ‌ها تداعی‌کننده کانون انباشت سرمایه و بیش از هر چیز تبلور حضور دولت است. صبح آخرین روز کاری ماه رمضان در طبقه یازدهم این ساختمان به سراغ بهزاد سلطانی رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی می‌رویم تا با او درباره حاشیه‌هایی که در زمینه ارائه تسهیلات از سوی این نهاد نیمه‌دولتی مطرح می‌شود و همچنین برنامه آن برای استارت‌آپ‌های حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات گفت‌وگو کنیم. او آمارهای دقیقی از آنچه برای دانش‌بنیان‌ها انجام‌ داده‌اند ارائه می‌کند و می‌گوید طبق قانون نمی‌توانند به استارت‌آپ‌هایی که دانش‌بنیان نشده‌اند تسهیلات بدهند. اما این مژده را می‌دهد که در تلاش هستند آنها را نیز جزو دانش‌بنیان‌ها محسوب و بتوانند به رشد کل اکوسیستم کمک کنند. شرح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید: تاکنون صندوق نوآوری و شکوفایی تا چه حد بر استارت‌‌آپ‌های حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات تمرکز داشته است؟ پیش از شروع بحث لازم می‌دانم با شرح مقدمه‌ای به تعریف مشترک مفاهیم برسیم. در حال حاضر اکثر استارت‌آپ‌های کشور مبتنی بر آی‌تی و سرویس هستند و خودشان به وجود آمده‌اند. دسترسی راحت‌تر حوزه آی‌سی‌تی به بازار، بالا بودن تعداد

شماره 58 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

میزگردی درباره ارزش‌گذاری و تامین مالی استارت‌آپ‌ها

راز بقا در یک جامعه شمشادی

ماه گذشته بود که خبر ارزش‌گذاری یکی دو استارت‌آپ شناخته‌شده کشور سر و صدای زیادی به پا کرد و با واکنش‌های تندی هم مواجه شد. واکنش‌ها به شبکه‌های اجتماعی نیز کشیده شد و حتی دستمایه طنز بسیاری از کاربران قرار گرفت. فارغ از صحت و سقم ارزش‌گذاری‌های انجام‌شده، ماهنامه پیوست میزگردی با حضور سرمایه‌گذاران و فعالان حوزه استارت‌آپی کشور برگزار کرد تا چالش‌های مرتبط با ارزش‌گذاری‌ و راهکار مناسب برای تامین مالی این شرکت‌های نوپا را بررسی کند. هرچند هر یک از حاضران در این میزگرد راهکارهای خاص خود را برای بهبود اکوسیستم کسب‌وکارهای نوپا عنوان می‌کردند، اما تقریباً همه آنها بر سر دو موضوع اتفاق نظر داشتند: اول اینکه ارزش‌گذاری‌های غیرواقعی ریشه در فضای غیرشفاف کل اقتصاد کشور دارد، دوم اینکه سرمایه لازم برای تامین مالی استارت‌آپ‌ها نه تنها بسیار محدود است بلکه مصرف آن نیز با چالش‌هایی روبه‌روست. شاید بهترین تعبیر درباره وضعیت فعلی کسب‌وکارهای نوپا را امیر ناظمی عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات ایران به کار برد: جامعه‌ای شمشادی، یک‌شکل و یک‌اندازه که به باور او راه نجات از آن تدوین قانون تامین مالی، ارتباط با خارج از ایران و سیاست درهای باز است. با ما همراه باشید و شرح این میزگرد چالش‌برانگیز را بخوانید: آقای

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

بهار پدرسالار

«سرپیچی کردن از دستورات صدای آهنین بیرون از تصور بود. صدای شکستن شیشه آمد. تصویر به زمین افتاد و تله‌اسکرین از پشت آن نمایان شده بود. جولیا گفت: حالا می‌توانند ما را ببینند. صدا گفت: حالا می‌توانیم شما را ببینیم. وسط اتاق بایستید، پشت به پشت هم. دست‌ها را پشت سر قلاب کنید. بدن‌هایتان به هم نخورد.» این تصویر وحشتناک را جرج اورول از دنیای پیش رو و تلویزیون‌هایش ارائه داد. دنیایی که گمان می‌کرد آینده یک کشور کمونیستی خواهد بود. به همین دلیل نام ۱۹۸۴ را بر آن نهاد. برادر بزرگ‌تر با تلویزیون‌هایی که هم فرستنده هستند و هم گیرنده، حتی در خصوصی‌ترین لحظات زندگی مردم حضور دارد. حالا سال‌ها از آن روزها گذشته است. دنیای کمونیسم گرچه تلاش کرد به تصویری که اورول ساخته بود نزدیک شود، اما در نهایت کمتر از یک دهه بعد از ۱۹۸۴ به تاریخ پیوست. با این حال تلویزیون‌ها همچنان هستند. تلویزیون‌های تعاملی هم هستند و گرچه ما را نمی‌بینند، اما آنچنان بر ناخودآگاه ما تاثیر می‌گذارند و ذهن‌ها را مهندسی می‌کنند که چیزی کمتر از تله‌اسکرین رمان ۱۹۸۴ ندارند. به همین دلیل است که همه می‌خواهند کنترل تولیدات تلویزیونی را در اختیار داشته باشند و فراتر از آن می‌خواهند هر آنچه تصویر

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

مدیرعامل هلدینگ صبا ایده:

قرارداد صداوسیما برای پخش آنلاین، ترکمانچای است

۲۰ سال پیش یکی از سرگرمی‌های ایرانیان در تعطیلات می‌توانست رفتن به فروشگاه‌هایی باشد که فیلم‌های مختلف را اجاره می‌دادند، فروشگاه‌هایی که آن زمان به ویدئوکلوب مشهور بودند. برای گرفتن فیلم آن هم روی نوارهای ویدئویی حجیم باید کارت شناسایی را تحویل و تعهد می‌دادید که نوار فیلم را کمتر از دو سه روز بازگردانید تا نفر بعدی امکان دریافت آن را داشته باشد. حالا نه از آن نوارهای ویدئویی مستطیل‌شکل بزرگ خبری هست نه آن مغازهای کوچک نزدیک خانه هر یک از ما. حالا با فشار یک دکمه می‌توان به حجم قابل توجهی از فیلم و سریال ایرانی و خارجی به صورت آنلاین دسترسی داشت. بازار پخش نمایش خانگی آن‌طور که شرایط نشان می‌دهد در حال انتقال به سامانه‌های پخش ویدئوی درخواستی (VOD) است. رشد این بازار و کسب درآمد از آن اکنون به نقطه‌ای رسیده که صداوسیمای ملی هم در تلاش برای به دست آوردن سهمی از آن است. تلاشی که به باور بسیاری از مدیران سامانه‌های VOD شرایط کاری را برای آنها سخت و پرابهام کرده است. محمدجواد شکوری مقدم، مدیرعامل هلدینگ صباایده (آپارات و فیلیمو)، چند سال گذشته بیشترین تنش را با سازمان صداوسیما بر سر توسعه فعالیت‌هایش در فضای آنلاین داشته است. او در گفت‌وگو

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

آیا بازیگران ایرانی حوزه VOD شانسی برای زنده ماندن در این صنعت دارند؟

چرخ‌دنده انحصار

در دوره جنگ جهانی دوم در بلگراد، پایتخت یوگسلاوی سابق، گروهی پارتیزان در زیرزمینی مخفی شده‌اند، روز و شب‌ در زیرزمین مشغول ساختن اسلحه هستند و هرگز از آن خارج نمی‌شوند. این وضعیتی است که مارکو برای آنها طراحی کرده است. مارکو دوست خود بْلَکی را به بهانه در امان ماندن از چنگ نازی‌ها و در اصل برای دور نگه داشتن از دختر مورد علاقه هر دوشان در آن زیرزمین نگه می‌دارد. برای مدت ۲۰ سال بلکی و باقی پارتیزان‌ها که دیگر حساب زمان هم از دست‌شان در رفته است هر روز به اخبار دروغی که مارکو درباره ادامه جنگ در بلندگوهای زیرزمین برای آنها پخش می‌کند گوش می‌دهند. دست آخر یک انفجار اتفاقی آنها را از آن زیرزمین آزاد و با حقایق دنیای بیرون روبه‌رو می‌کند. داستان فیلم زیرزمین (Underground) و نقش مارکو در تحمیق بلکی و دوستانش شاید یکی از بهترین تمثیل‌ها برای نشان دادن قدرت یک رسانه انحصاری در تسلط بر افکار جامعه باشد. رسانه‌هایی که با دستچین کردن اخبار، اطلاعات و برنامه‌ها سعی در نمایش گوشه‌هایی از واقعیت خودساخته‌شان دارند. انفجاری که توانسته تا حدودی این فضای انحصاری را بشکند پیشرفت تکنولوژی بوده است. با گسترش و تعدد رسانه‌ها ابزارهای اطلاع‌رسانی و سرگرمی، از وی‌اچ‌اس، سی‌دی

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

Vodها در مسابقه دو استقامت

اصولاً صنعت vod از چهار ضلع تشکیل شده است: کاربر، محتوا، زیرساخت و قوانین عرضه. اگر بخواهیم در خصوص توسعه صنعت vod صحبت کنیم، باید حتماً به این چهارضلعی توجه ویژه‌ای کنیم. قوانین و مقررات: به‌روز نبودن یا اساساً نبود قوانین و مقررات یکی از چالش‌های مهم پیش رو در این صنعت است. قوانین مربوط به عرضه محتوا و اصولاً فعالیت در فضای مجازی چیزی حدود ۲۰ سال پیش وضع شده است. بنابراین کاربردی برای صنعت امروز ندارد. از طرفی وجود نهادهای موازی برای اعطای مجوز یا دعواهای بین نهادهای حاکمیتی و دولتی بر سر اعطای مجوز موجب شده است جایگاه این صنعت تضعیف شود. همچنین در حال حاضر نیز سایت‌های عرضه غیرقانونی محتوا در حال فعالیت هستند و هیچ نهادی حاضر به ساماندهی یا برخورد با متخلفان این حوزه نیست. یکی دیگر از چالش‌ها در حوزه قوانین موضوع حقوق مالکیت فکری محتوا است. قرائت‌های متعددی در این خصوص وجود دارد که باید به یک قرائت ختم شود. محتوا: از دیگر چالش‌های مهم این صنعت در همه دنیا محتواست. آن هم در شرایطی که در کشور ما سالانه تنها چیزی حدود ۱۵۰ فیلم سینمایی تولید می‌شود که نهایتاً نیمی از آن به اکران می‌رسد. در حوزه نمایش خانگی نیز در

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

مدیرعامل موسسه رسانه‌های تصویری:

بستر قانونی برای انحصارگری صدا و سیما وجود ندارد

«صدا و سیما نمی‌تواند بر اساس قانون‌هایی که در کشور در جریان است به سمت انحصاری که فعالان بخش خصوصی پخش آنلاین از آن نگران هستند برود.» این اظهاراتی است که مهدی یزدانی، مدیرعامل موسسه رسانه‌های تصویری(یکی از نهادهای زیرمجموعه وزارت ارشاد)، بارها در گفت‌وگویی که با او انجام دادیم بر آن تاکید می‌کند. یزدانی متولی اصلی ساماندهی پخش ویدئویی در کشور را تنها این موسسه می‌داند و تاکید می‌کند این وظیفه‌ای است که از زمان آزادسازی ویدئو یعنی از نیمه اول دهه ۷۰ تاکنون به موسسه رسانه‌های تصویری سپرده شده. او هیاهوی پدیدآمده به دنبال مصوبه‌ای که هنوز در مجلس (قانون‌گذاری در حوزه صوت و تصویر فراگیر) هم تصویب نشده را برداشت‌های غلطی عنوان می‌کند که هر فردی می‌تواند از یک اتفاق داشته باشد. در گفت‌وگویی که بعد از هفته‌ها پیگیری میسر شد با او در خصوص قانون‌گذاری در حوزه VODها و آینده این فعالان در بازار، سیاست‌گذاری‌های موازی در این حوزه، و چرایی فعالیت سایت‌های غیرقانونی انتشار محتوا صحبت کردیم. یزدانی در این گفت‌وگو از سعید منظری معاون فناوری‌های نوین موسسه رسانه‌های تصویری خود نیز کمک گرفت. کسی که به گفته او از زمان شروع به فعالیت vodها در کشور در این حوزه مشغول بوده است. بر اساس

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی اعلام کرد:

ورود رگولاتوری به تعرفه‌گذاری ترافیک مصرفی vodها

محتوا و زیرساخت ارتباطی دو کلیدواژه اصلی رشد سرویس‌های درخواست ویدئویی (vod) است. اگر از بحث محتوا و سیاست‌گذاری‌های مشخصی که توسط وزارت ارشاد در این خصوص گذاشته می‌شود بگذریم، رشد و توسعه شبکه اینترنت رابطه مستقیمی با پیشرفت و همه‌گیر شدن استفاده از خدمات درخواستی ویدئویی کشور دارد. بر اساس اعلام برخی مدیران VOD، در حال حاضر با وجود افزایش میزان پهنای باند و رشد استفاده از اینترنت و از سوی دیگر تعرفه‌گذاری رگولاتوری برای ارائه اینترنت ارزان به کاربران نهایی، اما همچنان این شرکت‌ها در دریافت ترافیک مصرفی اینترنت خود با قیمت مناسب و عادلانه از اپراتورهای ارتباطی (همراه و FCP) دچار مشکل هستند. به باور این گروه در حال حاضر برخی شرکت‌های vod با رایزنی‌های ویژه یا به دلیل نزدیکی‌ با برخی اپراتورها امکان دریافت ترافیک مصرفی با قیمتی به مراتب پایین‌تر از یک سرویس‌دهنده vod دیگر را دارند. همین شرایط نیز باعث شده برخی ارائه‌کنندگان vod با فاصله بسیار از دیگر رقیبان خود در بازار به فعالیت ادامه دهند. به همین بهانه و در مورد چگونگی نظارت سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بر تعرفه‌گذاری ترافیک مصرفی بین اپراتورهای ارتباطی و سرویس‌دهندگان vod گفت‌وگویی با حسین فلاح جوشقانی معاون وزیر ارتباطات و رئیس سازمان تنظیم انجام

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

خارهای فرورفته در پای فرهنگ را بیرون بکشید

بهمن‌ماه سال ۹۳ بود که با راه‌اندازی پروژه فیلیمو گام بزرگی در عرصه محتواهای ویدئویی قانونی و شرعی برداشتیم. پایبندی به قانون کپی‌رایت، احقاق حقوق صاحبان محتوا، مناسب‌سازی محتواهای خارجی برای نمایش عمومی و ایجاد دسترسی کاربردی و باصرفه اقتصادی برای مردم از مهم‌ترین اهداف ما بود. اهدافی که با پایبندی به آن توانستیم به بزرگ‌ترین سرویس وی‌اودی ایران تبدیل شویم و همزمان به رشد صنعت شبکه نمایش خانگی نیز کمک کنیم. حال با گذشت چند سال از شروع فعالیت سرویس‌‌های وی‌اودی و گسترش فرهنگ تماشای آنلاین محتواهای قانونی، آنچه این روزها در بزنگاه اوج‌گیری این فرهنگ همچون خاری به پای این کسب‌وکار فرو رفته و آینده آن را با ابهام رو‌به‌رو کرده سرآغازی برای نگارش این متن است که در ادامه و به اختصار بیان می‌شود. ۱- نگاهی به تولید محتوای ویدئویی در چند دهه اخیر ایران نشان می‌دهد اختلاف فاحشی بین تولید محتوا از سوی نهاد رسمی صدا و سیما و تولید محتوا از سوی نهادهای تحت مجوز وزارت ارشاد وجود دارد. آنچه را نمی‌شود کتمان کرد تاثیر نظارت‌های سیاسی و ساختاری صداوسیما بر فیلم‌ها و سریال‌هایی است که سازندگان بزرگی از جمله مهران مدیری و حسن فتحی را به سمت فضای دیگری برای دیده‌ شدن سوق داده

شماره 57 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

نظارت و صدور مجوز برای فعالان VOD

براساس قانون ۲۲ و ۲۳ وظایف وزارت ارشاد، صدور مجوز و نظارت بر فعالیت تولیدکنندگان سمعی و بصری از جمله صوت و تصویر فراگیر بر عهده وزارت ارشاد است. پیرو خبرهای اخیر مبنی بر صدور مجوز صوت و تصویر فراگیر برای فعالان VOD توسط سازمان صدا و سیما، مطابق با قانوق فوق و مذاکرات انجام‌گرفته با دکتر داروغه‌زاده (معاون نظارت و ارزشیابی سازمان سینمایی) و جناب آقای یزدانی (مدیرعامل موسسه رسانه‌های تصویری)، قانونی مبنی بر صدور مجوز برای فعالان VODها توسط سازمان صدا و سیما وجود ندارد و مجوزهای سامانه نمایش درخواستی صادرشده توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنان مبنای فعالیت در این حوزه خواهد بود. مشکلات صدور مجوز و نظارت سازمان صدا و سیما بر فعالیت شرکت‌های VOD یکی از اهداف راه‌اندازی سامانه‌های تماشای آنلاین فیلم، ایجاد بستری برای دسترسی سریع‌تر و راحت‌تر به محتوای فیلم و سریال روز است که بتوان هم رضایت مردم برای دسترسی به محتوای مناسب را به دست آورد و هم جایگزینی برای مقابله با محتوای غیرفرهنگی از جمله ماهواره را داشته باشد. حال اینکه اگر نظارت بر این حوزه بر عهده سازمانی باشد که خود یک رسانه است و نه یک متولی صدور و نظارت بر فعالیت، هم به لحاظ قانونی مشکل

شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 26

پرونده‌ای برای عاقبت تلگرام در ایران و آینده پیام‌رسان‌های بومی

فرجام موشک آبی

سال پنجم ریاست جمهوری حسن روحانی رو به پایان است، اما او به سختی می‌تواند دستاورد مشخصی از عملکرد خود ارائه دهد. «آفتاب تابان» برجام پشت ابرهای تیره باقی مانده؛ افسار دلار از دست بانک مرکزی خارج شده؛ رکود تورمی در کشور ادامه دارد و تغییر اقلیم و سیاست‌های آبی نادرست کشور را دچار بحران کرده است. مشاور اقتصادی رئیس‌جمهوری از پنج ابربحران سخن می‌گوید و منتقدان از فروپاشی اجتماعی خبر می‌دهند. در چنین شرایطی روحانی چه دارد برای عرضه؟ کدام یک از شعارهای انتخاباتی‌اش محقق شده‌اند که او بتواند با اتکا به آن رای‌دهندگانش را راضی کند؟ شاید تنها تلگرام.     کوچ بزرگ ۲۷ اردیبهشت ۹۳ روحانی به سالن اجلاس سران رفت و به مناسبت روز ارتباطات خط مشی دولت در زمینه اینترنت را به روشنی بیان کرد. روحانی گفت: «دوران پیام‌های یک‌طرفه به سرآمده و کم‌کم به نقطه‌ای می‌رسیم که جایی برای استبداد پیام نباشد و دیگر دوران رساندن پیام از طریق بلندگوهای یک‌طرفه، منبرهای یک‌طرفه، تریبون‌های یک‌طرفه و سنتی به سر آمده است… زمانی فکر می‌کردیم اگر ویدئو وارد کشور شود، ایمان جوانان‌مان پَر می‌زند. سال‌های اول انقلاب دغدغه ما این بود که مبادا یک دستگاه ویدئو وارد کشور شود؛ چراکه فکر می‌کردیم اگر وارد شود

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

آمارها

دی‌ماه سال گذشته که تلگرام برای چند روز فیلتر بود آمار مراجعه کاربران به فیلترشکن به طرز عجیبی بالا رفت. سایت تابناک بر اساس آمارهای سایت «سورس فورژ» اعلام کرد کاربران ایرانی بیش از ۹۰ درصد دانلود‌های یکی از نرم‌افزار‌های فیلترشکن را در یک هفته اخیر به نام خود ثبت کرده‌اند. روزنامه ایران نیز نوشت: «آمار حکایت از افزایش ۱۶۵۰ درصدی دانلود فیلترشکن در ایران دارد. به گزارش «مادربورد» طی یک هفته اخیر دانلود فیلترشکن سایفون از ۳۵ هزار بار دانلود در روز به روزانه ۷۰۰ هزار بار رسیده است.» و محمود صادقی نماینده تهران در مجلس توییت کرد: «در جلسه امروز مجلس، لاریجانی به نقل از گزارش وزیر ارتباطات به شورای عالی امنیت گفت چند روز که تلگرام فیلتر بود بیش از ۳۰ میلیون نفر از فیلترشکن استفاده کردند…» و سرانجام اینکه طبق نظرسنجی نوروزی ایسپا، ۵۹ درصد مردم ایران از شبکه اجتماعی تلگرام استفاده می‌کنند و در صورتی که تلگرام فیلتر شود تنها ۹/۳۷ درصد آنها حاضر به جایگزینی این شبکه اجتماعی مجازی به پیام‌رسان‌های داخلی هستند و ۴/۴۵ درصد از پیام‌رسان‌های داخلی استفاده نخواهند کرد.

شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29
شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

میزگردی برای پیام‌رسان‌های بومی و تعامل آنها با دولت و مردم

از میدان بیرون نمی‌رویم

موضوع فیلتر شدن تلگرام از روزی که این پیام‌رسان به ایران آمده نقل تمام محافل سیاسی و اجتماعی بوده است. تقریباً هیچ مقام مسئول مرتبط یا غیرمرتبطی را پیدا نمی‌کنید که درباره آن اظهار نظر نکرده باشد. بیرون از کشمکش‌های دایره قدرت این کاربران هستند که نگران سرنوشت ارتباطات و پیام‌های خود در دوران پساتلگرامی پردغدغه نشسته‌اند. از کاربران عادی که صرفاً از قابلیت پیام‌رسانی آن در زندگی روزمره استفاده می‌کنند تا کسب‌وکارهایی که مبنای کار خود را روی سرویس تلگرام قرار داده‌اند، همه دغدغه مشترکی دارند: آیا پیام‌رسان‌های بومی می‌توانند جای تلگرام را برای ما بگیرند؟ در کوره‌داغ همین گمانه‌زنی‌ها ماهنامه پیوست میزگردی را با حضور یکی از اعضای هیات مدیره شرکت ارتباطات زیرساخت، چهار تن از مدیران پیام‌رسان‌های بومی و یک کارشناس شبکه‌های اجتماعی ترتیب داد تا فارغ از مجادلات همیشگی بر سر جانشینی تلگرام، از زبان خود آنها بشنود که آیا توانایی ارائه سرویس به ۴۰ میلیون کاربر فعلی تلگرام را دارند یا نه. سید میثم سید صالحی، که به تازگی به صندلی مدیریت پیام‌رسان سروش تکیه زده است، با قاطعیت از توان نرم‌افزاری کشور دفاع می‌کند و علت رشد سینوسی پیام‌رسان‌ها را در ضعف مدیریتی می‌بیند. محسن غفاری، رئیس هیات مدیره پیام‌رسان ایتا، که در هفته‌های

شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

جایگزین‌های یک پیام‌رسان

جایگزین تلگرام کدام یک از پیام‌رسان‌‌های داخلی خواهد بود؟ این سوالی است که هر یک از مدیران پیام‌رسان‌هایی که این روزها نام‌شان بر سر زبان‌ها افتاده‌ است بارها و بارها از خود می‌پرسند و تمام تلاش خود را می‌کنند تا پیام‌رسان تحت مدیریت‌شان آن پیام‌رسان خوش‌اقبال باشد. قبل از مطرح کردن بحث جایگزینی تلگرام باید به این نکته دقت کرد که تلگرام صرفاً یک اپلیکیشن پیام‌رسان نیست که با چند پیام‌رسان مختلف بتوان برای ‌آن جایگزینی یافت، برای این کار همزمان باید دو مورد را در نظر گرفت: امکانات پلتفرم تلگرام و فراگیر بودن آن. تلگرام یک پلتفرم است شامل چند بخش: گفت‌وگو‌های دونفره، گروه‌های چندنفره، کانال‌ها، روبات‌ها و Apiهای برنامه‌نویسی. ۱. گفت‌وگو‌های دونفره: ‌ این قابلیت تلگرام در سایر پیام‌رسان‌ها هم قابل مشاهده است. تفاوت مهم تلگرام با سایر نرم‌افزارها در این بخش سرعت و کیفیت آن است. تا جایی که باعث شده وقتی شما برای چاپ کارت ویزیت به یک مغازه چاپ مراجعه کنید خیلی سریع از شما بخواهد فایل کارت‌ ویزیت را برای آنها از طریق تلگرام ارسال کنید. کسب‌وکارهای محلی زیادی از این ویژگی (باکیفیت) تلگرام به عنوان ابزاری جهت راحتی خود و مشتری استفاده می‌کنند؛ نظیر ارسال فایل برای چاپخانه، ارسال تصویر برای سفارش کیک،

شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

همه ‌چیز درباره‌ جلب اعتماد مشتری است

در سال‌های اخیر بر اساس روندهای مهم صنعت بانکداری و در راستای سیاست‌های تحول دیجیتالی بانک ملی، یکی از موضوعاتی که مورد توجه جدی قرار گرفت ورود به عرصه‌ بانکداری اجتماعی و پرداخت اجتماعی است. برای تحقق این موضوع نیازمند پیوند دو حوزه بانکداری و شبکه‌های اجتماعی موبایلی بودیم؛ یعنی با توجه به آشنایی و علاقه مردم به تجربه‌ کاربری شبکه‌های اجتماعی پیام‌رسان، بایستی سعی کرد خدمات بانکداری را نیز در همین قالب به مشتریان عرضه کردتا تجربه کاربران برای اخذ خدمات موجود بانکداری بسیار راحت‌تر شود و دنیایی از کاربردهای گوناگون و خدمات جدید برای مردم فراهم شود. با توجه به اینکه حضور بانک‌ها در شبکه‌های اجتماعی خارجی از جنبه‌های مختلف با محدودیت‌هایی مواجه است و امکان ارائه خدمات پایدار و کم‌ریسک وجود ندارد، «هلدینگ داده‌ورزی سداد» از سه سال پیش روی استارت‌آپ پیام‌رسان «بله» سرمایه‌گذاری کرد: شبکه‌ای اجتماعی که فرصت فعالیت‌های بانکی بر بستری اجتماعی، موبایلی و امن را فراهم می‌کند. ضمن اینکه بستری مانند شبکه پیام‌رسان با توجه به خاصیت پلتفرمی آن و وجود امکاناتی مانند ایجاد بات و کانال می‌تواند به تحقق بانکداری باز و ارائه خدمات کاربردی جدید با اتکا به نوآوری جمعی کمک شایانی کند. این سرمایه‌گذاری و فعالیت در حالی آغاز شد که

شماره 56 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

دل عاشق به پیغامی بسازه

چند وقتی است بحث ماندن یا بستن تلگرام بسیار داغ شده است، در حدی که حتی برخی از مسائل مهم کشوری را تحت‌الشعاع خود قرار داده به طوری که عده‌ای معتقدند مسئولان برای فرار از پاسخگویی در حل معضلات با عمده‌نمایی مقوله‌ای به نام «تلگرام»، برای خلق‌الله دل‌مشغولی دست و پا کرده‌اند. جدا از تکذیبیه‌ها و تاییدیه‌های تلگرام آنچه مسلم است، اگر بپذیریم تلگرام از حد یک پیام‌رسان پای فراتر نهاده و به تعبیری تبدیل به یک رسانه‌نما شده است، حساسیت‌های پدیدآمده در مورد آن طبیعی به نظر می‌آید. فارغ از اینکه ممکن است برخی از حساسیت‌ها دلایل خاص خود را داشته باشند که ناشی از نگرانی‌ها از عواقب جایگزینی تلگرام در کشور است. کسانی که به هر دلیل دست‌اندرکاران اطلاعاتی و امنیتی کشور را غریبه‌تر از بیگانگان و اصحاب فناوری وارداتی می‌دانند و از دسترسی آنان به اطلاعاتی که بیانگر نقطه‌نظر سیاسی و اجتماعی آنان است دل‌نگران‌اند یا حداقل به دلیل احساس عدم بلوغ در جناح‌های سیاسی، که خاستگاه ارباب عزائم کشور هستند، قائل به فقر قضاوت عادلانه در تحمل نظر مخالف بوده و از دسترسی به اطلاعات محرمانه خود ناخشنود هستند. از سوی دیگر عده‌ای معتقدند کشور دارای شرایط خاصی است و حضور یک رسانه‌نما با ۴۵ میلیون

شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

نگاهی به تغییرات معاونان وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دوازدهم

ساکت باش و معاونت کن

محمود واعظی زمانی کلید صدارت در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت یازدهم را در اختیار گرفت که تمام امیدش برای رفتن به سمت وزارت خارجه ناامید شده بود. او با تمام قدرت و پشتوانه سیاسی خود وارد حوزه‌ای شد که در دوران جدیدش کمترین آشنایی با آن را داشت. فعالیت‌های او در صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات محدود به مدرک کارشناسی ارشد در رشته مخابرات از دانشگاهی آمریکایی و ۲۵ ماه مدیریتش در شرکت مخابرات ایران طی سال‌های ۶۲ تا ۶۴ می‌شد. با تمام اینها او در چهار سال وزارتش توانست با کمک ارتباطات دوران دیپلماسی‌اش تا حدودی عقب‌ماندگی‌های صنعت ارتباطات را که از دو دولت گذشته برایش به ارث گذاشته شده بود جبران کند. اما یکی از ناکامی‌های او در چهار سال صدارتش بر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات شکست در صنعت آی‌تی بود. در میزگردی که ماهنامه پیوست تیرماه سال جاری به بهانه تغییرات در وزارت ارتباطات با روی کار آمدن دولت دوازدهم برگزار کرد، نماینده وزارت ارتباطات یعنی برات قنبری اصلی‌ترین دلیل شکست واعظی در حوزه آی‌تی را هماهنگ نبودن تیم معاونان او عنوان کرد. در این میزگرد تاکید شد فردی که به عنوان وزیر ارتباطات آینده انتخاب می‌شود باید دست به تغییرات اساسی در بین

شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30
شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

چرا و چطور سازمان نظام صنفی در سالی که گذشت پوست انداخت

عشق در سال وبا *

سازمان نظام صنفی رایانه‌ای چه در کشور و چه در تهران در سالی به انتخابات رسید که از یک سو موفق‌ترین دوره و از سوی دیگر پرتنش‌ترین بازه‌اش در یک دهه فعلی را پشت سر می‌گذاشت. از سویی ناصر سعادت اقتدار و تمرکز سازمان نظام صنفی را که در پس یک دوره آشوب محض و درگیری میان رئیس منتخب شورای مرکزی، آزاده داننده و رئیس منتخب محمود احمدی‌نژاد یعنی کاظم آیت‌اللهی از دست رفته بود تا حدود زیادی به این نهاد بحران‌زده برگرداند. کم و بیش با مشتی آهنین ریاست کرد و به عنوان یکی از حلقه‌های طلایی موسسان سازمان توانست بر تمام خواسته‌های استان‌های دیگر لگام زند. او نه تنها ظاهری آبرومند به سازمان تهران بخشید بلکه با جدا کردن سازمان کشوری به صورت فیزیکی از تهران و تا حدودی تهیه ساز و کار ستادی توانست هویت مستقل این نهاد را دست‌کم در ویترین حفظ کند. سعادت به عنوان مدیرعامل شرکت مشهور ندارایانه و رئیس اولین کمیسیون اینترنت سازمان نه تنها سطوحی از اختیارات نمایشگاه الکامپ را پس گرفت بلکه با تکیه بر همراه و دوست قدیمی‌اش باقر بحری در هیات مدیره پایه‌گذار رویداد بسیار موفق الکام‌استارز برای استارت‌آپ‌ها در این نمایشگاه مهم کشوری بود. او با پیشنهاد وزیر

شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35
شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

هیات مدیره و مدیرعامل جدید شرکت مخابرات ایران در کمتر از دو سال تغییر کردند

دوستان جانی*

کمتر از دو سال پس از آنکه به نظر می‌رسید شرکت مخابرات ایران سرانجام به ساحل آرامش رسیده و اختلافات عمیق میان دولت و سهامداران این شرکت پایان یافته است، هیات مدیره و مدیرعامل مخابرات دوباره تغییر کردند. تغییری که می‌توان آن را در جهت خواسته‌های وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت دوازدهم ارزیابی کرد. دوستان وزیر به مخابرات رفتند تا فصل جدیدی در تاریخ شرکت مخابرات آغاز شود. فصلی که با روی کار آمدن نسلی از مدیران نوشته خواهد شد که با احتیاط باید از پیشینه آنها سخن گفت. سال‌های جدال سال ۷۸ و زمانی که حزب اعتدال و توسعه موجودیت خود را اعلام کرد بسیاری از ناظران سیاسی آن را نمونه راست‌گرای حزب کارگزاران سازندگی و بال راست هاشمی رفسنجانی در فضای سیاسی ایران ارزیابی کردند. به گفته سیدحسین موسویان یکی از بنیان‌گذاران حزب اعتدال و توسعه، هاشمی رفسنجانی، حسن روحانی را به عنوان رهبر این حزب توصیه کرده بود. هرچند روحانی دبیر کل حزب نشد، اما از همان ابتدا در بیشتر جلسات آن شرکت می‌کرد. بسیاری از مردانی که در دولت یازدهم به سمت‌های مدیریتی گمارده شدند از اعضای این حزب بودند. یکی از این افراد محمود واعظی بود که گرچه از میانه دهه ۶۰ با وزارت

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38
شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39
شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

تغییرات در تیم مدیریتی همراه اول این شرکت را به کدام سو می‌برد؟

حمید به جای وحید

جمعیت ایستاده، بیشتر از معمول، تشویقش کردند. پشت میکروفن که مستقر شد آشکارا صدایش از بغضی که داشت می‌لرزید. چند نفس عمیق و یکی دو بار صاف کردن صدا را به کمک گرفت تا بتواند بر فضا مسلط شود و گزارشی از حدود ۱۲ سال مدیریتش بر اپراتور اول تلفن همراه کشور ارائه کند. ۲۶ دی‌ماه سال ۱۳۹۶ وحید صدوقی بعد از ۱۱ سال و هشت ماه و ۱۶ روز با شرکت ارتباطات سیار ایران خداحافظی کرد و جایش را به مردی داد که جوان‌ترین مدیر جمع حاضر بود. تغییری که شاید آیندگان آن را نشانه پایان یک دوره در صنعت ارتباطات ایران و آغاز دوره دیگری ارزیابی کنند. مردان خیابان لنگری انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴ آغاز پایان یک دوره بود: دوره هاشمی و مدیرانش. یا شاید بهتر باشد بگوییم دوره تکنوکرات‌هایی که بیش از دو دهه سکان هدایت کشور را در اختیار داشتند. اواخر تابستان و زمانی که هنوز جامعه رسانه‌ای کشور درگیر تحلیل چرایی بر سر کار آمدن محمود احمدی‌نژاد بودند او سرگرم چانه‌زنی با احزاب و گروه‌ها و ذی‌نفوذان جناح اصولگرا بود تا «رایحه خوش خدمت» را به مشام مردم برساند و «پول نفت» را بر سر سفره آنان بنشاند. کابینه دولت نهم ائتلافی بود از

شماره 55 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

اخوان بهابادی با نایب‌رئیسی هیات مدیره همراه اول دوباره به فضای رسمی ارتباطات کشور بازگشت

مرد دوم اول

شاید بعد از همه جنجال‌هایی که بر سر مرکز ملی فضای مجازی و پژوهشگاه ICT ایجاد شد کمتر کسی انتظار داشت مهدی اخوان بهابادی به فضای ارتباطات کشور بازگردد؛ اما در تغییرات هیات مدیره شرکت ارتباطات سیار ایران او به سمت نایب‌رئیسی هیات مدیره رسید و اخبار بعدی نشان دادند او حتی جایگاهی مهم‌‌تر از این سمت دارد. ناکام در مرکز تا آذر سال ۸۸ کمتر کسی نام مهدی اخوان بهابادی را شنیده بود، اما در طول سال‌های بعد هیچ‌کس در صنعت ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران نبود که او را نشناسد: مدیری در طراز رئیس دولت‌های نهم و دهم. با همان استانداردها و البته همان دستاوردها. اخوان بهابادی آذر ۸۸ معاون آموزش، پژوهش و امور بین‌الملل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات شد. دی‌ماه همان سال او سرپرستی مرکز تحقیقات مخابرات ایران را نیز بر عهده گرفت و چند ماه بعد در اردیبهشت ۸۹ قائم‌مقام وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در فناوری و امور بین‌الملل شد. رشد خیره‌کننده سمت‌های اخوان به همین‌جا ختم نشد و به دنبال تشکیل شورای عالی فضای مجازی در اسفند ۱۳۹۰ او یکی از اعضای آن شد. سرانجام در ششم خرداد ۱۳۹۱ اخوان با حکم احمدی‌نژاد دبیر شورای‌ عالی و رئیس مرکز فضای مجازی کشور شد.

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چه شد که حق مالکیت معنوی در بحبوحه اینترنت ایرانی فراموش شد

گمشده در غبار

رعایت قانون کپی‌رایت در حوزه‌های مختلف از جمله حوزه نرم‌افزار و احترام به حق صاحب اثر در ایران معادله پیچیده‌ای است که حالا با رشد محتوای دیجیتالی این معادله پیچیده‌تر هم شده است. خلأهای زیادی برای عدم اجرای قانون کپی‌رایت در کشور دیده می‌شود. از بی‌رغبتی سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور با پیشینه‌ای نرم‌افزاری برای اجرای قانون مالکیت فکری در کشور گرفته تا به‌روز نبودن قضات قوه قضاییه برای برخورد با پرونده‌های شکایت شرکت‌های نرم‌افزاری. عدم ارتباط با قوانین بین‌المللی در این خصوص هم بی‌تاثیر بر رعایت نشدن قانون کپی‌رایت در کشور نبوده است. سابقه قانون‌گذاری در حوزه قانون کپی‌رایت کشور به حدود ۹۲ سال پیش بازمی‌گردد و در جدیدترین اقدام نیز قانون مالکیت فکری در مجلس در انتظار تصویب به سر می‌برد. به همین بهانه در پرونده این شماره ماهنامه نگاهی به اجرای قانون کپی‌رایت در کشور داشته‌ایم. در همین زمینه در گزارشی به مجموعه قوانینی که در سال‌های گذشته در حوزه رعایت کپی‌رایت در کشور به تصویب رسیده پرداخته‌ایم. همچنین در گزارشی که در بخش حقوق به چاپ رسیده، به‌صورت خاص لایحه اخیر مالکیت فکری را مرور کرده‌ایم و در میزگردی ویژه نیز با حضور بازیگران اصلی این حوزه اثرات اجرای قانون مالکیت فکری در کشور را مورد

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

هزارتوی بهارستان

در حال گوش دادن به آهنگی هستم و دوستم هم با شنیدن آن خوشش می‌آید و می‌گوید: «برای من هم ارسال کن.» اما وقتی به او توضیح می‌دهم که آهنگ را با شارژ ماهانه در یک سرویس اشتراک موسیقی خریده‌ام و به همین راحتی نمی‌توانم با او به اشتراک بگذارم پوزخندی می‌زند و می‌گوید: «واقعاً آهنگ‌هایی که گوش می‌دهی را می‌خری؟» من هم سری تکان می‌دهم که بله. نیشش بیشتر باز می‌شود و می‌گوید: «مثل اینکه مرفه بی‌درد هستی، با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت می‌توانی به راحتی و بدون هیچ پرداخت اضافی آهنگ را دانلود کنی.» می‌گویم پس حق صاحب اثر چه می‌شود، شانه‌اش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: «همه همین کار را می‌کنند!» در روایتی هم شاید حق با همین دوستم بود. داستان احترام به حق صاحب اثر یا به عبارتی حق کپی‌رایت قصه‌ای چنان ناشناخته در ایران است که رعایت آن توسط فرد یا افرادی هم باعث تعجب بخش بزرگی از جامعه می‌شود. دانلود غیرقانونی موسیقی، فیلم، کتاب، شکستن قفل نرم‌افزارهای مختلف، کپی آنها در نسخه‌های بی‌شمار و فروش‌شان با نازل‌ترین قیمت در ایران به یک امر کاملاً طبیعی تبدیل شده است. کمتر کاربری حاضر است برای دریافت این سرویس‌ها در کشور هزینه‌ای پرداخت کند. کافی است

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33
شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

میزگردی درباره حمایت از مالکیت فکری در عصر دیجیتالی

کاپی نکنید

از زمان تصویب قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای در سال ۱۳۷۹ انتقادات بسیاری درباره این قانون مطرح شد، از جمله اینکه آیا این قانون می‌تواند پاسخگوی صنعت پویای نرم‌افزار در عصر انقلاب دیجیتالی با این سرعت از تحولات باشد یا خیر. اما فارغ از حیطه نرم‌افزارهای رایانه‌ای، اساساً موضوع حمایت از مالکیت فکری سال‌هاست در کشور ما محل مناقشات جدی بوده و قوانین موجود برای آن نیاز به اصلاحات جدی دارد. از یک طرف بحث بر سر الحاق به کپی‌رایت و کنوانسیون‌های بین‌المللی و از طرف دیگر مشارکت نکردن بخش خصوصی برای تعیین الزامات حمایت از مالکیت فکری باعث شده تلاش برای تدوین و تصویب لایحه حمایت از مالکیت فکری با وجود گذشت بیش از ۱۵ سال به نتیجه نرسد. به همین بهانه میزگردی را با مدیریت مصطفی مسجدی‌آرانی ،دبیر بخش حقوق فناوری ماهنامه پیوست و با حضور دبیر کمیسیون تجارت الکترونیکی کمیته ایرانی اتاق بازرگانی بین‌الملل، رئیس مرکز مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، رئیس گروه مالکیت فکری دفتر حقوقی و مالکیت معنوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین مدیر عامل برید سامانه نوین به عنوان یکی از شرکت‌های تولیدکننده نرم‌افزار برگزار کردیم تا ‌نظرات آنها را در زمینه حمایت از مالکیت فکری در

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

حقوق مالكيت فكري و تاثير آن بر حوزه نرم‌افزار

آیا حمایت‌های قانونی مفید و موثر هستند؟

مالکیت فکری در یک تعبیر عام و کلی شامل هر آنچه که حاصل تلاش و خلاقیت ذهنی انسان است می‌شود. مالکیت فکری در اقتصادهای مدرن موتور محرکه جامعه و مسیری برای رشد و توسعه است.۱ همزمان با کاربرد وسیع فناوری، پیشرفت اقتصاد علم و جهانی شدن، حقوق کپی‌رایت نیز تقریباً در همه زمینه‌ها و در دورترین نقاط جهان نمود یافته است. حقوق کپی‌رایت با مسائل متعدد اقتصادی، اجتماعی و حقوقی از قبیل شیوع سرقت آثار در رسانه‌های گوناگون، ناهماهنگی تجارت بین‌المللی مالکیت فکری، حریم خصوصی، آزادی بیان، مسائل مرتبط با قانون اساسی، دموکراسی و حتی دغدغه‌های حقوق بشری عجین شده است. گردش آزاد کالاها، خدمات و ثروت در فراسوی مرزها و لزوم همگرایی در حمایت موثر از مالکیت فکری، کنوانسیون‌های مهم و معتبر بین‌المللی را در این زمینه پدید آورده است۲ و در نهایت امروزه سازمان تجارت جهانی ۳ WTO به عنوان متولی اصلی تجارت‌های فرامرزی در سطح بین‌المللی، با موافقت‌نامه تریپس (TRIPS ) در این زمینه سرآمد است. در تمامی کنوانسیون‌ها و مقررات بین‌المللی که در این زمینه تدوین شده بر حمایت مفید، موثر و کارآمد از مالکیت‌های فکری تاکید شده و در این زمینه استانداردهایی بیان شده است و البته بنا بر اصل «سرزمینی بودن قوانین»، حمایت‌های خاص

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

مصنفان در برابر سارقان

قانون‌گذار ایرانی تا به حال چه تلاش‌هایی در جهت تدوین قوانین و مقررات در زمینه مالکیت فکری انجام داده است؟ برای پاسخ به این پرسش حقوق مالکیت فکری را طبق تقسیم‌بندی همیشگی آن به دو دسته حقوق مالکیت در حوزه تجاری و صنعتی و حقوق مالکیت آثار ادبی و هنری تقسیم می‌کنیم. حقوق مالکیت تجاری و صنعتی قانون موسوم به علامات صنعتی و تجاری مصوب ۱۳۰۴ اولین گام قانون‌گذار ایرانی به سمت حوزه مالکیت فکری آن هم از نوع تجاری و صنعتی است. این قانون با قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب ۱۳۱۰ شمسی نسخ شد و خود آن قانون نیز در سال ۱۳۸۶ با قانونی به نام قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری منسوخ شد. در این زمینه قانون اصلی در حال حاضر همان قانون مصوب ۱۳۸۶ است اما در حوزه نشانه جغرافیایی، قانونی مصوب سال ۱۳۸۳ نیز وجود دارد. طبق ماده یک این قانون، نشانه جغرافیایی نشانه‌ای‌ است‌ که‌ مبداء کالایی‌ را به‌ قلمرو، منطقه‌ یا ناحیه‌ای‌ از کشور منتسب‌ می‌سازد، مشروط‌ بر اینکه‌ کیفیت‌ و مرغوبیت‌، شهرت‌ یا سایر خصوصیات‌ کالا اساساً قابل‌ انتساب‌ به‌ مبداء جغرافیایی‌ آن‌ باشد. در زمینه اختراعات البته کشور ما قانون دیگری در سال ۱۳۵۹ نیز به عنوان نخستین تلاش

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

آیا فضای کسب‌وکاری کشور آبستن تولد پنج یونیکورن است

اولین تک‌شاخ

«هیچ‌ زمانی نبوده که تک‌شاخ وجود نداشته باشه. ما همیشه زندگی می‌کنیم، ما به اندازه آسمان قدمت داریم و به اندازه ماه.» اغلب کسانی که کودکی یا نوجوانی‌شان در دهه ۶۰ سپری شده این دیالوگ‌های زیبای کارتون دوست‌داشتنی «آخرین تک‌شاخ» را به یاد دارند، تک‌شاخی که اشمندریج تردست او را از قفس جادوگر پیر آزاد کرد و با او راهی سرزمین هاگارد، مظهر تاریکی، ‌شد تا گاو سرخ سلطان هاگارد را شکست دهد و بقیه تک‌شاخ‌ها را از دست او برهاند. سلطان هاگارد، شیفته زیبایی و درخشش تک‌شاخ‌ها، همه آنها را تصاحب کرده بود. اما تک‌شاخ داستان بعد از حمله به گاو پلید در نهایت او را به سمت دریا روانه ‌کرد. موجی از یونیکورن‌ها به ساحل آمدند و دژ هاگارد فرو ریخت. این داستان تاثیرگذار کودکانه شاید نمادی باشد از رویاپردازی و برنامه‌ریزی برای استارت‌آپ‌هایی ایرانی که بیش از یک میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده‌اند و حالا دولت وعده داده است تا چند سال آینده چند نمونه از آنها بر ساحل کسب‌و‌کار ایرانی دیده شود. ولی چقدر ما به این موجودات افسانه‌ای نزدیکیم؟ جنگل تک‌شاخ‌ها یونیکورن‌ها، این موجودات خیال‌انگیز که نماد کامیابی، توانگری، پاکی و زیبایی هستند و روزگاری فقط یک افسانه تلقی می‌شدند و هر کسی قابلیت دیدن آنها

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات:

مخالفیم صندوق صدقات راه بیندازیم

اگر تا چند سال پیش فضای ایجادشده برای فعالیت استارت‌آپ‌های ایرانی و فعالیت‌های مختلف در این زمینه از دید بسیاری از مدیران و کارشناسان حبابی بود که به زودی می‌ترکد، اما حالا شرایط به جایی رسیده که بسیاری پیش‌بینی می‌کنند در پنج سال آینده ایران چند یونیکورن موفق خواهد داشت. وزیر ارتباطات هم از جمله این افراد است که معتقد است چشم‌انداز دوران صدارتش در وزارت ارتباطات ایران ایجاد فضا برای خلق پنج یونیکورن است. البته در گفت‌و‌گویی که با محمدجواد آذری جهرمی انجام دادیم او تاکید کرد که داشتن پنج یونیکورن در دوران وزارتش یک وعده نیست و یک چشم‌انداز است. او در این گفت‌وگو تاکید کرد که می‌خواهد برعکس وزیران پیشین به جای ثبت یک دستاورد ارتباطی در کارنامه کاری‌اش، یک دستاورد در حوزه فناوری اطلاعات را به نام خود ثبت کند. با جهرمی در دفترش در ساختمانی که پیش از او ۱۰ وزیر در آن مسئولیت مدیریت وزارت ارتباطات را عهده‌‌دار بوده‌اند به گفت‌وگو نشسته‌ایم که می‌خوانید. شما در مراسم معارفه خود در وزارت ارتباطات وعده دادید که در چهار سال وزارت‌تان پنج شرکت بین‌المللی یا یونیکورن خواهیم داشت. بر اساس چه شرایط و تحقیقاتی چنین وعده‌ای را مطرح کردید؟ این یک وعده نبود بلکه چشم‌انداز ما

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

معاون علمی و فناوری ریاست‌جمهوری:

استارت‌آپ‌ها نیاز به متولی ندارند

ساختمان پر از گل و گیاه معاونت علمی و فناوری ریاست‌جموری، در یکی از کوچه‌های دنج خیابان شیخ‌بهایی شمالی، جایی است که بعد از ماه‌ها پیگیری موفق می‌شویم با سورنا ستاری مصاحبه کنیم. مصاحبه‌ای درباره اکوسیستم استارت‌آپی کشور و نقش معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در تولد یونیکورن‌های این اکوسیستم. برخلاف باور بسیاری که این معاونت را یکی از ضلع‌های تولی‌گری اکوسیستم استارت‌آپی کشور تلقی می‌کنند، ستاری در این گفت‌وگو تاکید می‌کند استارت‌آپ‌ها نیازی به متولی ندارند و خودشان می‌توانند سیستم را مدیریت کنند. هرچند این معاون رئیس‌جمهور یکی از مقدمات رسیدن به یونیکورن‌ها را ایجاد اکوسیستم مناسب کسب‌وکاری و نه تزریق پول به بازار عنوان می‌کند، اما انتقادی جدی نسبت به تعدد نهادهای متولی این حوزه نیز دارد. موضوعی که خروجی آن تاکنون چیزی جز موازی‌کاری و متضرر شدن کسب‌وکارهای موجود نبوده و می‌تواند مانعی جدی بر سر راه یونیکورن‌ها باشد. در ادامه شرح این گفت‌وگو را می‌خوانید. دولت دوازدهم امیدوار است تا پایان این دوره در حوزه استارت‌آپ‌ها سه تا چهار تک‌شاخ در کشور داشته باشیم. به نظر شما با توجه به واقعیت‌های این حوزه، تا چه اندازه این هدف دست‌یافتنی است؟ سالی که من وارد معاونت علمی و فناوری شدم پروژه‌ای مطالعاتی به دانشجویان استنفورد و کسانی

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مدیرعامل گروه مالی فیروزه:

بیایید به جام جهانی برویم

اگر تا ۱۷ سال پیش پنج شرکت برتر دنیا از نظر حجم سودآوری شرکت‌های نفتی و گازی، خدمات مالی و بانکی، خرده‌فروشی و خودروسازی بودند، حالا نام شرکت‌های آی‌تی در بین پنج شرکت برتر دنیا خودنمایی می‌کند. غول‌های تکنولوژی حالا افسار دنیای تجارت را در اختیار گرفته‌اند و به نظر نمی‌رسد به این زودی‌ها شرکتی در حوزه دیگر بتواند آنها را پایین بکشد. بسیاری از شرکت‌های استارت‌آپی، نیز با الگو قرار دادن مسیر این شرکت‌ها سعی در تکرار داستان موفقیت این غول‌های تکنولوژی دارند. از چند سال پیش در ایران نیز به دنبال ایجاد موج فعالیت شرکت‌های استارت‌آپی تب شکل‌گیری این شرکت‌ها در کشور بالا گرفت. بسیاری شروع فعالیت شرکت‌های استارت‌آپی را یک حباب می‌دانستند، اما حالا شرکت‌های استارت‌آپی بزرگی داریم که پیش‌بینی می‌شود در چند سال آینده به یونیکورن‌های بازار ایران تبدیل شوند. پیش‌بینی داشتن پنج یونیکورن در پنج سال آینده از برنامه‌هایی است که وزارت ارتباطات دولت دوازدهم در پی به واقعیت تبدیل کردن آن است. در حالی که بسیاری با وجود موانع پیش روی کسب‌وکارهای استارت‌آپی رسیدن به این هدف را غیرممکن می‌دانند اما گروهی هم هستند که معتقدند این وعده کاملاً امکان‌پذیر است. رامین ربیعی، مدیرعامل گروه مالی فیروزه و رئیس هیات‌مدیره سرمایه‌گذاری توسعه صنعتی ایران،

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

معرفی گروه مالی فیروزه

نزدیک به ۱۳ سال پیش با وجود اینکه شرکت‌ها و بانک‌های بزرگ اروپایی در ایران فعالیت جدی خود را شروع کرده‌ بودند اما همچنان بازار ایران هیچ سرمایه‌گذار خارجی‌ای را به خود جذب نکرده بود و حتی در بانک‌های بین‌المللی یک صندوق سرمایه‌گذاری به نام ایران وجود نداشت. همین شرایط بهانه‌ای شد تا رامین ربیعی به همراه روزبه پیروز، از جمله ایرانیان مقیم لندن، به فکر راه‌اندازی ابزار مالی‌ای باشند که امکان ورود سرمایه خارجی به کشور را فراهم کند. آنها مقدمات طراحی این محصول را چیدند و حتی شریک سوئیسی هم برایش پیدا کردند، اما همه‌ چیز آن‌طور که این دو انتظار داشتند پیش نرفت. پایان دولت محمد خاتمی و روی کار آمدن دولت نهم و به دنبال آن اتفاقات مختلفی که رخ داد زمینه را برای خروج شرکت‌ها و بانک‌های اروپایی از ایران فراهم کرد. البته این پایان کار این دو نبود، چرا که در نهایت آنها با تاسیس گروه مالی فیروزه و راه‌اندازی دفتر آن در تهران توانستند در اوایل سال ۸۶ محصول مالی خود را تولید کنند. محصولی که برای اولین بار به سرمایه‌گذاران اروپایی این فرصت را داد تا به بازار بورس تهران دسترسی و امکان سرمایه‌گذاری در کشور را داشته باشند. این شرکت طی

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 46

عضو هیات‌ علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف:

جهش بازار نیازمند اصلاح ساختار حقوقی است

ازدحامی آشنا در راهروهای دانشکده اقتصاد در جریان است. نزدیک شدن زمان امتحانات پایان ترم همزمان با برگزاری انتخابات انجمن علمی دانشکده همهمه‌ جالبی به سالن بخشیده است. در میان این همهمه چند دانشجو روی صندلی‌ها آسوده نشسته‌ و با اشتیاق درباره کسب‌وکار جدیدی که قرار است راه بیندازند حرف می‌زنند، کسب‌وکاری که شاید اگر بخت با آنها یار باشد، بتواند اسم و رسمی پیدا کند و کسی چه می‌داند، شاید یکی از آن پنج تک‌شاخی شود که دولت وعده ظهور آنها تا سه سال دیگر را داده است. از میان ازدحام دانشجویان می‌گذریم و در طبقه اول دانشکده پس از گذشتن از راهروهای هزارتو به سراغ دکتر علی ابراهیم‌نژاد می‌رویم تا با او درباره وضعیت اکوسیستم استارت‌آپی کشور و پتانسیل بازار ایران برای تولد یونیکورن‌ها گفت‌وگو کنیم. او که رتبه ٢٠ کنکور ریاضی و فارغ‌التحصیل مهندسی مکانیک از دانشگاه صنعتی شریف است به دلیل علاقه به مباحث مالی تحصیلات خود را در همین زمینه ادامه داده، پس از گرفتن مدرک دکترای مالی از دانشگاه Boston College آمریکا و فعالیت در شرکت مشاوره مالی اقتصادی Cornerstone Research حالا عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف شده و مباحث تامین مالی را تدریس می‌کند. راه‌اندازی حداقل پنج یونیکورن و

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 48

استارت‌آپ‌ها چگونه ارزش‌آفرین شدند

۹ سال پیش شرکت اوبر (Uber) وجود نداشت. در سال ۲۰۰۹ این شرکت توانست ۲۰۰ هزار دلار سرمایه جذب کند. در سال ۲۰۱۱ در حالی که تنها در شهر سان‌فرانسیسکو سرویس حمل و نقل ارائه می‌کرد توانست ۴۶ میلیون دلار سرمایه جذب کند. در سال ۲۰۱۳ گوگل ارزش اوبر را سه و نیم میلیارد دلار برآورد و ۲۵۸ میلیون دلار در آن سرمایه‌گذاری کرد. در سال ۲۰۱۵ اوبر در حدود ۵۰ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شد. طی ۹ سال اخیر اوبر در ۱۴ مرحله سرمایه‌ای به مبلغ ۱۱ و نیم میلیارد دلار از سرمایه‌گذارانی از اطراف و اکناف دنیا، از عربستان گرفته تا چین و ژاپن، جذب کرده‌ است. در سال ۲۰۱۶ درآمد خالص این شرکت شش و نیم میلیارد دلار بوده،‌ در حالی که در ۶۳۳ شهر در بیش از ۶۰ کشور دنیا سرویس می‌دهد. جدیدترین ارزش‌گذاری‌ها ارزش اوبر را ۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند. روایت بالا کاملاً دقیق و درست است و به همین دلیل میلیون‌ها جوان به دنبال راه انداختن یک استارت‌آپ هستند تا یک‌شبه ره صدساله بروند. این روزها در ایران هم بسیاری به دنبال رشد سریع استارت‌آپ‌های ایرانی هستند. از مدیران دولتی گرفته تا سرمایه‌گذاران و جوانان جویای نام همه منتظر ظهور یونیکورن‌های ایرانی هستند. چنین

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

نسل جدیدی از ورزش پدید آمده است

ورزشکاران دیجیتالی

تا همین چند سال پیش کمتر رشته ورزشی‌ای پیدا می‌شد که به فعالیت ذهنی بیشتر از فعالیت فیزیکی اهمیت بدهد. شاید اساساً تصور غالب این‌گونه بود که فقط تبدیل انرژی جنبشی به انرژی فیزیکی در زمان انجام یک فعالیت ورزش محسوب می‌شود. اما امروزه با ظهور تکنولوژی‌های جدید و حضور ابزارهای دیجیتالی که هر کدام گوشه‌ای از زندگی بشر را تحت کنترل خود درآورده‌اند گویا واژه ورزش نیز تعریف جدیدی در دایره واژگان یافته است. وقتی دو نفر یا دو تیم در پشت سیستم‌های رایانه‌ای یا کنسول‌های بازی نشسته‌اند در مرکز یک استادیوم ورزشی قرار دارند و عده‌ زیادی نیز در اطراف مشغول تماشای مانیتور بزرگی از «بازی کردن» نفرات مرکز میدان هستند، این همان چیزی است که به ورزش‌های الکترونیکی یا ESport تعبیر می‌شود. در سال‌های آینده محبوبیت ورزش‌های الکترونیکی سیر صعودی خواهد داشت، به طوری که طرفداران آن از ۱۴۸ میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ به ۲۱۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۹ خواهند رسید. این ورزش از نظر کسب‌وکاری نیز در وضعیت امیدوارکننده‌ای به سر می‌برد؛ درآمد آن در سال ۲۰۱۶ بالغ بر ۴۹۳ میلیون دلار بوده است. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۱۹ این درآمد به ۱/۱ میلیارد دلار برسد. وضعیت ورزش الکترونیکی در ایران ناشران بازی‌ها، برندهای

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چگونه حقایق صادرات نرم‌افزار پشت ادعاهای بزرگ گم شدند

رویاهای طلایی

تئوری‌پردازان توسعه در ایران سال‌هاست ناباورانه تلاش دارند روند توسعه در ایران را به گونه‌ای صورت‌بندی کنند که بتوان آن را برای آینده پیش‌بینی کرد. اینکه چه شد ایران از کشورهای همگام خود سال‌ها و دهه‌ها عقب ماند و نتوانست با همان سرعتی که آنها پیش رفتند جلو برود همچنان موضوع بحث است. در شاخص‌های مختلف توسعه هر بار کشوری به عنوان الگوی ایران معرفی می‌شود؛ از ژاپن و کره گرفته تا چین و هند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند الگوی مناسبی برای ایران باشند. وقتی بحث نرم‌افزار به میان می‌آید گاهی هند الگوی ایران است و گاهی پاکستان و ایرلند، اما آیا واقعاً ما در این زمینه می‌توانیم پا جای پای کشورهایی مانند هند بگذاریم؟ شاید یکی از دلایلی که هنوز نتوانسته‌ایم در زمینه تولید و صادرات نرم‌افزار گام‌های موثری برداریم ناتوانی در تخمین شرایط موجود است. صادرات نرم‌افزار از آن دست موضوعاتی است که سال‌هاست درباره آن صحبت می‌شود و همه- غیر از مدعیان آن- با تعجب به کل داستان نگاه می‌کنند. ما چه تولیدات نرم‌افزاری‌ای داریم که بخواهیم به دنیا صادر کنیم؟ افزایش هرساله اکنون مدت‌هاست که که محمدرضا طلایی، پرچمدار صادرات نرم‌افزار و رئیس فدراسیون ICT اتاق بازرگانی، در یک آتش‌بس نسبی با بقیه بازار فناوری اطلاعات به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37
شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار:

درآمد صادرات را کتمان می‌کنیم وگرنه باید ضرر بدهیم

آمار صادرات چندصد میلیون دلاری نرم‌افزار به کشورهای مختلف در دو دهه اخیر همیشه مورد مناقشه بوده است. گروهی از تولیدکنندگان قدیمی و شناخته‌شده نرم‌افزار هیچ‌گاه آمارهای اعلام‌شده در این خصوص را قبول نداشته و اعلام کرده‌اند که با توجه به وضعیت اقتصادی و روابط بین‌المللی ایران صادرات در این بخش بزرگ‌نمایی شده است. اما در مقابل اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار، از نهادهای اصلی منتشرکننده آمار در این حوزه، اعلام می‌کند با توجه به نیروی انسانی توانمند و محصولات تولیدشده با ارزش افزوده متفاوت این میزان صادرات کاملاً واقعی است. محمدرضا طلایی، رئیس این اتحادیه، از مدافعان اصلی آمار صادرات نرم‌افزار در کشور است. او می‌گوید با وجود تمامی موانع و مشکلاتی که صنعت صادرات نرم‌افزار در ۱۶ سال گذشته با آنها دست و پنجه نرم‌ کرده، سال گذشته صادرات در این بخش بر اساس آمار غیررسمی ۵۰۰ میلیون دلار بوده است. او نبود آمار رسمی صادرات نرم‌افزار در سال‌های اخیر را هم به افزایش مشکلات صادرکنندگان این بخش با سازمان امور مالیاتی ارتباط می‌دهد. با طلایی، به دلیل مسافرت خارج از کشور، به کمک واتس‌اپ گفت‌و‌گویی کرده‌ایم که می‌خوانید: شاید بهتر باشد اولین سوال را از وضعیت صادرات نرم‌افزار ایران شروع کنیم، آخرین آمار در این خصوص به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

صادرات نرم‌افزار در ایران با چه چالش‌هایی مواجه است

دو دهه تلاش بی‌ثمر

مارک آندریسن (Marc Andreessen)، سرمایه‌گذار، کارآفرین و مهندس نرم‌افزار آمریکایی، در سال ۲۰۱۱ مقاله‌ای در وال‌استریت ژورنال منتشر و در آن اعلام کرده بود: «نرم‌افزار در حال بلعیدن دنیاست.» آندریسن که طراح موزاییک (Mosaic) و نت‌اسکیپ (Netscape) (از اولین مرورگرهای وب در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی)، سرمایه‌گذار لینکدین (LinkedIn) و از پیشگامان ایجاد بنگاه‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر است بعداً در سال ۲۰۱۶ طی گفت‌وگویی با نشریه فوربس (Forbes) مدعی شد که «نرم‌افزار در حال برنامه‌ریزی دنیاست.» این عبارات نشان‌دهنده اهمیت نرم‌افزار در دنیای کنونی است. نرم‌افزار که به باور بسیاری پیچیده‌ترین ابداع بشری است تبدیل به صنعت پردرآمد و پررونقی شده که کشورها متناسب با توانایی‌ها و شرایط خود در آن سرمایه‌گذاری و برای صادرات آن برنامه‌ریزی می‌کنند. اساساً برنامه‌ریزی‌های لازم در سطح ملی لازمه توسعه و صادرات نرم‌افزار است. کشورهایی مانند هند و ایرلند که به نوعی سرآمد این حوزه محسوب می‌شوند با برنامه‌ریزی‌های لازم در دهه ۱۹۸۰ توانسته‌اند نتایج مطلوبی در دهه‌های بعدی به دست‌ آورند و سهم قابل توجهی از این بازار را در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ کسب کنند. به عنوان نمونه حجم کل صادرات نرم‌افزار هند (شامل خدمات رایانه‌ای و خدمات مبتنی بر فناوری اطلاعات)، از دو میلیارد و ۴۸۴ میلیون روپیه در سال ۲۰۱۱ به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

مدیرعامل شرکت مهندسی نرم‌افزار رایورز:

برای صادرات نرم‌افزار نمی‌توان گمانه‌زنی کرد

با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت می‌توان به آمارهای مختلفی از صادرات نرم‌افزار ایران در سال‌های گذشته رسید. صادراتی که از ۸۰ میلیون دلار به صورت رسمی شروع شده و حالا بر اساس اظهارات اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار به رقم غیررسمی ۵۰۰ میلیون رسیده است. طی سال‌های گذشته هیچ‌گاه کشورهای مبداء صادرات نرم‌افزار ایرانی مشخص نبوده، علاوه بر این هیچ‌گاه مشخص نبوده که چه شرکتی چه محصولات نرم‌افزاری را به خارج از مرزهای کشور صادر کرده است. در حالی که اتحادیه صادرکنندگان نرم‌افزار دلایل خاص خودش را برای شفاف نبودن در این خصوص دارد، اما پرویز رحمتی، مدیرعامل شرکت نرم‌افزاری رایورز، معتقد است در مورد صادرات نرم‌افزار نمی‌توان با گمانه‌زنی صحبت کرد. او همچنین بر این باور است که سود و مزایای حاصل از صادرات برای شرکت‌های نرم‌افزاری آن‌قدر بالاست که کتمان کردن درآمد به خاطر پرداخت نکردن مالیات معنایی نخواهد داشت. با توجه به فعالیت چندساله‌ای که در حوزه تولید نرم‌افزار داشته‌اید، وضعیت صادرات در این بخش را به چه صورت می‌بینید؟ اصولاً صادراتی به نام صادرات نرم‌افزار در کشور انجام می‌شود؟ قطعاً اگر هر تعاملی با بازارهای هدف خارجی داشته باشیم که منجر به درآمدزایی ارزی شود، این فعالیت در ردیف صادرات تلقی می‌شود. ما صادرات نرم‌افزار

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

ملاحظاتی چند در مورد صادرات نرم‌افزار

ماهیان کوچک در حوض

به جز چند کشور با بازارهای بسیار بزرگ (مثل چین و آمریکا)، محصور ماندن در مرزهای ملی و بهره‌برداری فقط از بازارهای محلی باعث محدود شدن رشد شرکت‌ها می‌شود. چنین شرکت‌هایی را اصطلاحاً «ماهیان کوچک در حوض» می‌نامند. همان‌گونه که هیچ‌گاه نمی‌توان نهنگ‌ها را در جایی غیر از اقیانوس مشاهده کرد، شرکت‌های بزرگ نیز تنها در بازارهای بزرگ بین‌المللی قابل مشاهده هستند. از همین رو صادرات نه یک انتخاب لوکس بلکه یک ضرورت و الزام برای شرکت‌هایی است که می‌خواهند ماهی کوچک نباشند. به همین ترتیب هر کشوری که به دنبال پویایی اقتصاد و رشد زیاد آن است بازار خود را به بازارهای بین‌المللی وصل کرده و تلاش می‌کند جزئی از چرخه‌ بین‌المللی گردش کالا، خدمات و پول شود و در این چرخه نقطه‌ انتهایی (یعنی مصرف‌کننده‌ صرف) نباشد. بدین ترتیب در سطح ملی نیز صادرات نه یک گزینه بلکه یک ضرورت است. از طرف دیگر جهان به سمت دیجیتالی شدن پیش می‌رود. در فرایند دیجیتالی شدن نرم‌افزار مهم‌ترین عنصر است. بدین ترتیب مهم نیست ما کجا هستیم و چه می‌کنیم، در هر حالت کار ما وابستگی زیادی به نرم‌افزار دارد. این بدان معنی است که امروز کالاها و خدمات نرم‌افزاری در همه‌ شئون زندگی بشر نفوذ کرده‌اند و از

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

آیا اینترنت همراه برای همیشه نسخه اینترنت ثابت را در ایران خواهد پیچید؟

گمراهی ثابت

نیمه اول دهه ۸۰، زمانی که هنوز داشتن یک خط تلفن همراه برای بسیاری از مردم ایران آرزو بود، اینترنت پرسرعت در کشور عرضه شد. پیش از آن نیز اینترنت دایال‌آپ در حد و اندازه‌های خود کاربرانی داشت. زمانی که شرکت‌های ندا (PAP) توانستند پروانه فعالیت بگیرند انتظار می‌رفت تعداد مشترکان اینترنت در کشور به شکل چشمگیری افزایش یابد؛ اما چنین نشد. تا پیش از آنکه شرکت مخابرات ایران بتواند وارد این عرصه شود تمامی شرکت‌های PAP روی‌هم‌رفته کمتر از دو میلیون مشترک ADSL داشتند. آمدن مخابرات هم گرچه تکانی به بازار داد، اما باز هم نتوانست معضل دسترسی در کشور را حل کند. به گونه‌ای که بیش از یک دهه بعد از عرضه اولین اشتراک‌های اینترنت پرسرعت، هنوز تعداد مشترکان این فناوری به ۹ میلیون نفر نرسیده‌اند. در این میان تلفن همراه با همه مشکلاتی که بر سر راهش بود اکنون بیش از ۴۰ میلیون مشترک اینترنت پرسرعت دارد. در این سال‌ها برای حل معضل دسترسی به اینترنت ثابت در کشور اقداماتی صورت گرفته است. پروانه وایمکس و ایرانیان‌نت داده شده و تعرفه‌ها تا سر حد امکان پایین آمده‌اند، اما باز هم اتفاق درخوری رخ نداده است. چنین شد که با آمدن اینترنت همراه مردم به سمت آن گرایش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دوباره به سراغ فناوری های بی سیم برویم

هر روز شاهد تنوع و پیشرفت امکانات گوشی‌های هوشمند هستیم. گسترش ضریب نفوذ این گوشی‌ها تا حدی رسیده که دیگر کمتر کسی را می‌توان یافت که از گوشی‌های قدیمی استفاده کند، گوشی‌هایی که فقط امکان مکالمه صوتی و ارسال پیامک را داشتند. استفاده از گوشی هوشمند به طور غیرمستقیم منجر به برقراری ارتباط با شبکه اینترنت از طریق فناوری‌های باندپهن بی‌سیم مانند ۳G و ۴G شده است. روند رو به رشد کاربران این فناوری‌ها بسیاری را به این باور رساند که همان‌طور که استفاده از تلفن ثابت جای خود را به تلفن همراه داد، نسل جدید نیز تمایل دارد از اینترنت شخصی روی گوشی تلفن همراه برای رفع نیازهای ارتباطی خود استفاده کند. اما تحقیقات چیز دیگری می‌گویند: اشخاص حداکثر در ۳۰ درصد اوقات شبانه‌روز از اینترنت تلفن همراه استفاده می‌کنند و بیشتر مصرف آنها روی ارتباطات باندپهن ثابت اینترنت در خانه، محل کار یا یک مکان عمومی است. همان‌طور که فناوری‌های ارتباطات باندپهن همراه پیشرفت کرده‌اند و سرعت بیشتری را در اختیار کابران خود قرار می‌دهند، فناوری‌های ارتباطات باندپهن ثابت نیز توسعه یافته‌اند و سعی در افزایش کیفیت و سرعت ارتباط دارند. انواع مختلفی از این فناوری‌ها در کشورهای مختلف عرضه شده ولی در ایران هنوز ADSL رایج‌ترین روش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

بقای اینترنت ثابت در گرو اصلاح نظام تعرفه‌گذاری است

کشور ما با آمدن سرویس‌ دایال‌آپ بود که با اینترنت آشنا شد. به دنبال آن سرویس ADSL توسط شرکت‌های بخش خصوصی راه‌اندازی شد، اما توسعه آن کم و بیش با مقاومت مخابرات برای دادن امکانات یا هر نوع همکاری جدی همراه بود. البته این مقاومت مخابرات زیاد طول نکشید و خودش نیز دست به ارائه سرویس ADSL زد. رشد سرویس‌های ADSL با افزایش بازیگران آن قابل توجه بود و حالا طبق آمارهای غیررسمی حدود هشت میلیون کاربر ADSL در کشور وجود دارد. اما رشد کاربران این شبکه طی سال‌های‌ اخیر با کندی مواجه بوده است. با استفاده روزافزون مردم از اینترنت همراه و ظهور تکنولوژی‌های جدید مانند FTTx، VDSL، TD-LTE و… که سرعت و کیفیت ارتباطات آنها بسیار بالاتر است نیاز به ارتقای شبکه زیرساخت زمینی کشور بیش از پیش احساس می‌شود. شبکه ملی ارتباطات در بستر اصلی خود با هزینه مردم کشور ساخته شده است و ایجاد تعداد زیادی از شبکه‌های ارتباطی زمینی چیزی جز اسراف سرمایه‌های ملی نخواهد بود. به نظر می‌رسد ارتقای این شبکه باید به صورت پروژه‌ای ملی و با سرمایه‌گذاری همه بازیگران این صنعت صورت بگیرد و امکان استفاده مشترک از آن برای تمام بازیگران فراهم شود. در این حالت بسیاری از هزینه‌های غیرضروری کاهش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات:

مشکل اصلی توسعه اینترنت ثابت سرمایه‌گذاری است

شرکت‌های فعال در بازار اینترنت ثابت بر این باورند که به دلیل سیاست‌گذاری‌های اشتباه در این حوزه آنها در زمان شروع به کارشان امکان رشد و توسعه نداشته‌اند و حالا هم به دلیل ورود اپراتورهای تلفن ‌همراه و ارائه دیتا با قیمت بسیار پایین امکان رقابت در بازار را از دست داده‌اند. از سوی دیگر پروانه‌های FCP نیز کمکی به خروج این شرکت‌ها از بن‌بست توسعه شبکه‌شان نکرده و حتی محدودیت‌های جدیدی پیش روی آنها گذاشته است. در مقابل اما مدیران وزارت ارتباطات اعلام می‌کنند که مشکل اصلی توسعه نیافتن اینترنت ثابت، نه قانون‌گذاری و نه قیمت پایین دیتای موبایل در کشور، که نبود سرمایه‌گذاری کافی در این حوزه است. در مورد معضلات اصلی توسعه نیافتن اینترنت ثابت در کشور با محمدجواد آذری جهرمی به گفت‌وگو نشستیم که در زیر می‌خوانید: وزارت ارتباطات به صورت مشخص چه برنامه‌ای برای توسعه اینترنت ثابت در کشور دارد؟ در برنامه ششم توسعه و برنامه اقتصاد مقاومتی یک عنوان برنامه بسیار مهم دیده شده و آن هم رسیدن به سرعت متوسط ۲۰ مگ برای مصارف خانگی است. طبیعتاً در شرایط مناسب روی تکنولوژی ADSL امکان ارائه سرویس بیشتر از ۱۶ مگ بیت بر ثانیه وجود ندارد. این به مفهوم پشت سر گذاشتن ADSL در

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

اینترنت ثابت به آخر خط نرسیده است

بر‌اساس آماری که دفتر بررسی‌های فنی اقتصادی وزارت ارتباطات از آخرین وضعیت توسعه کشور در شاخص‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات منتشر کرده است ۴۱ میلیون و ۵۷ هزار و ۷۴۶ نفر در ایران مشترکان اینترنت باندپهن سیار (موبایل) هستند و تنها ۱۰ میلیون و ۲۸۱ هزار و ۴۲۳ نفر از اینترنت پرسرعت ثابت استفاده می‌کنند. مقایسه این آمار شاید در نگاه اول ما را به این نتیجه برساند که شکاف عمیقی بین تعداد کاربران اینترنت ثابت و سیار به وجود آمده است، در حالی که آمار مربوط به استفاده‌کنندگان اینترنت ثابت مربوط به تعداد مشترکان خط است نه تعداد کاربران آن. برای محاسبه تعداد کاربران آن لازم است این عدد در بُعد خانوار در خصوص مشترکان خانگی و متوسط شاغلان تخصصی در موسسات و نهادها و بنگاه‌ها ضرب شود. بنابراین آمار مربوط به استفاده‌کنندگان اینترنت ثابت به این سادگی قابل مقایسه با تعداد مشترکین اینترنت سیار که با تعداد کاربران آن برابری می‌کند نیست. البته نمی‌توان منکر این واقعیت شد که بازار مصرف کاربران عادی اینترنت (به ویژه جوانان) به سوی موبایل و گوشی‌های هوشمند سوق پیدا کرده است. اما نکته‌ای که در این بین نباید به آن بی‌توجه بود این است که چنین مساله‌ای تنها مختص ایران نیست. امروزه

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

میزگرد بررسی وضعیت فعلی و آینده بازار ADSL در ایران

فصل مهاجرت ثابت بدون همراهی

فناوری‌هایی که ارتباط ما با شبکه اینترنت را برقرار می‌کنند مدام در حال تغییر هستند. تا همین چند سال پیش سیستم دایال‌آپ با آن بوق گوش‌خراش مودم‌هایش بود که به هزار زور و زحمت ما را به دنیای رنگارنگ اینترنت وصل می‌کرد. بعد از آن اینترنت‌ پرسرعت آمد و ما را با معنای واقعی پدیده دانلود کردن آشنا کرد. اینترنت پرسرعت موبایل هم که به کلی بازی را تغییر داد. علاوه بر سرعت، راحتی استفاده از آن کاربران بسیاری را به خود جذب کرد. برخلاف بسیاری از کشورهای دنیا این میزان رشد کاربر اینترنت موبایل در ایران لطمه جدی‌ای به بازار اینترنت ثابت زده است، تا جایی‌ که برخی صحبت از مرگ این بازار می‌کنند. در میزگردی که با حضور برخی از بازیگران و صاحب‌نظران حوزه ارتباطات ثابت کشور برگزار کردیم به بررسی وضعیت فعلی و دلایل رکود این بازار پرداختیم. احمدرضا نخجوانی، مدیرعامل شاتل، محدودیت تکنولوژی ADSL و اشباع بازار ثابت را عامل ریزش مداوم کاربران اینترنت ثابت می‌داند. مجید رئیسی، معاون فنی پارس‌آنلاین، علاوه ‌بر اشباع بازار از پایین بودن قیمت‌های اینترنت موبایل و تعدد بازیگران حوزه ثابت انتقاد می‌کند. احمد علمایی، مدیرکل تنظیم مقررات شرکت مخابرات ایران، کاهش تقاضا برای ADSL را با مردن آن یکی نمی‌داند

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

پرونده‌ای برای تشکل‌سازی در بازار فناوری اطلاعات ایران و سرنوشت سازمان نظام صنفی رایانه‌ای

پایان دموکراسی

تاسیس سه تشکل جدید طی چند هفته در حوزه فناوری اطلاعات در تابستان امسال به تدریج اخبار را از حالت خبری خارج کرد و به آن کمی رنگ‌مایه طنز داد. ابتدا جمعی شورشی از منتقدان کمیسیون نرم‌افزار سازمان نظام صنفی رایانه‌ای که در میان آنها چند چهره آشنا و قدیمی هم به چشم می‌خورد انجمن کارفرمایی شرکت‌های نرم‌افزاری را با تخلص «آشنا» تاسیس کردند که آب ‌سردی بر پیکر بزرگ‌ترین تشکل مدعی ریاست سازمان ریخت. در گروه‌های تلگرامی و جمع‌های خودمانی این نیم دوجین اعضای هیات مدیره جدید با تلخ‌ترین زبان‌ها خائن و خوارج خوانده شدند. هنوز گرد و غبار تسویه‌‌حساب‌های قدیمی فرو ننشسته بود که اتحادیه کشوری کسب و کارهای مجازی در میان بهت ریش‌سفیدان سازمان تاسیس شد که می‌شد نام مدیران کسب و کارهای جوانی مانند دیجی‌کالا و اسنپ را در میان هیات مدیره نامتقارنش دید. بسیاری دست یکی از صندوق‌های ذی‌نفوذ را که رقابتی تاریخی با سازمان دارد پشت دبیرخانه این تشکل بسیار حیاتی می‌دیدند، هرچند قابل انکار نیست پشتوانه آنها قانون یک قرنی اصناف و در همان قدم اول توانمند‌تر از سازمان پرسر و صدا، دست‌کم روی کاغذ، بودند. نطفه این تشکل درست زیر چشمان سازمان در کمیسیون الکن تجارت الکترونیکی‌اش بسته شده بود و آنها

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

رویای متحد کردن صنف فناوری اطلاعات ایران و سه چالش سازمان نظام صنفی رایانه‌ای

بند‌ زدن چینی هزارتکه

تالار نگاه، بولوار میرداماد تهران، ۱۳ خرداد ۱۳۷۴- جو برخلاف انتظار بسیار مثبت بود. تمام تنش‌ها مربوط به دیشب بود که تا پاسی از نیمه‌شب دو تشکل رقیب در دفتر مدیرعامل مرکز تحقیقات صنایع انفورماتیک، محمدباقر اثنی‌عشری، تا دیروقت بر سر جزئیات اساسنامه انجمن متحد جنگیده بودند و حالا شورای تولیدکنندگان و انجمن شرکت‌های کامپیوتری که اولی ذاتاً نیمه‌دولتی با گرایشی سخت‌‌افزاری و دیگری ذاتاً خصوصی با تمایلی نرم‌افزاری بود توافق کرده بودند با ترکیبی سه به دو هیات مدیره جدید را تشکیل دهند و تشکل خودشان را منحل کنند. این اقدام نتیجه مناعت و بزرگ‌منشی انجمن شرکت‌های کامپیوتری در تشکیل یک بدنه یکپارچه صنفی بود. تالار نگاه با آن دالان بزرگ سبزش آن روز نمی‌دانست ولی داشت بخشی از تاریخ فناوری ایران را می‌ساخت. دو تشکل رقیب پس از یک سال جدل به توافق رسیده بودند اختلافات‌شان را کنار بگذارند و با هم متحد شوند تا پس از یک سال پرتنش انجمنی تاسیس کنند که بتواند واقعاً حافظ منافع بازار فناوری اطلاعات و بازیگرانش اعم از سخت‌افزاری و نرم‌افزاری باشد. چهره‌ای که از سمت خصوصی‌ها مطرح شد مسعود مرتضوی، مردی با سیمایی بی‌تفاوت، از بنیان‌گذاران شرکت پویا و اولین رئیس انجمن بود که تا امروز هم در جمع ریش‌سفیدان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

نگاهی از منظر حقوق عمومی و سیاست‌گذاری به تشکیل صنوف متعدد در صنعت فناوری اطلاعات کشور

دردی به نام تورم صنفی

وضعیتی که این روزها در نظام فناوری اطلاعات کشور با آن مواجه هستیم نوعی صنف‌گرایی افراطی است. هر چند وقت یک بار نیز می‌شنویم که صنف جدیدی در این زمینه آغاز به کار کرده است و می‌توانیم بگوییم در حال حاضر با تورم صنف در این صنعت روبه‌رو هستیم. حال می‌خواهیم ببینیم چنین وضعیتی از منظر حقوقی چه معایب و احتمالاً چه محاسنی دارد. قبل از آغاز بحث باید گفت مطالبی که در این یادداشت خواهید خواند به طور عمده برداشتی از مدخل صنف‌گرایی، در کتاب «کلیدواژه‌ها در سیاست و حقوق عمومی» نوشته «اندرو هیوود» است و در ایران توسط اردشیر امیرارجمند و سید باسم موالی‌زاده ترجمه شده و در انتشارات امیرکبیر به چاپ رسیده است. تعریف و مبانی صنف‌گرایی یا رسته‌گرایی یا Corporatism وسیله‌ای برای مشارکت دادن صاحبان منافع سازمان‌یافته در فرایندهای حکومت است. مبانی اصلی صنف‌گرایی عبارت‌اند از: پذیرش و اذعان به اهمیت سیاسی شکاف‌ها و اختلافات کارکردی یا اجتماعی اقتصادی در جامعه و اینکه این شکاف‌ها و اختلافات از طریق نهادهایی که منافع عالی ملی را تعیین می‌کنند قابل رفع و آشتی است. گفته‌اند صنف‌گرایی در ایتالیای عهد موسولینی ریشه گرفت و همزاد با قرائت فاشیستی از نظریه اجتماعی کاتولیکی بود. محاسن صنف‌گرایی بدون شک دارای محاسن

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

تشکل‌های صنفی حوزه فناوری اطلاعات نیازمند نگاهی نو

شرایط جدید حاکم بر صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات آنچه در فضای فعلی صنعت فناوری اطلاعات می‌گذرد کاملاً بیانگر تغییر زمین بازی در این صنعت است. صنعت فاوا در حال حاضر به سرعت بزرگ می‌شود و کنشگران این حوزه به شدت در حال افزایش است. عواملی که باعث بروز شرایط جدید در این صنعت می‌شوند به طور خلاصه عبارت‌اند از: ورود خیل عظیم فارغ‌التحصیلان فناوری اطلاعات و ارتباطات طی سالیان اخیر تعداد قابل توجهی از نیروی کار فارغ‌التحصیل این حوزه وارد بازار کار شده‌اند و این روند کماکان رو به گسترش است. به مرور این نیروی عظیم به یکی از کنشگران مهم در این عرصه تبدیل خواهند شد. رشد شرکت‌های استارت‌آپی خود بیانگر اهمیت این نیروی عظیم هستند. پتانسیلی که این نیروی عظیم وارد صنعت می‌کند باعث تغییرات زیادی در پارادایم‌های سنتی در این بازار خواهد شد. وجود این نیروها علاوه بر اینکه بازار کار را تحت شعاع قرار می‌دهد باعث آشنایی هر چه بیشتر مردم با فناوری اطلاعات می‌شود و میزان تقاضا در این بازار را افزایش می‌دهد. تغییر مصرف‌کنندگان عمده از سازمان‌ها و دولت به مردم با گسترش شبکه اینترنت پهن‌باند، شبکه تلفن همراه و افزایش میزان استفاده از گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها و… مردم به یکی از استفاده‌کنندگان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی نهادسازی صنفی در فناوری اطلاعات و ارتباطات

دموکراسی یا دموقراضه *

تشکیل انجمن‌ها و تشکل‌های موازی در حوزه فناوری موضوع تازه‌ای نیست و سال‌هاست به مناقشه‌های درون‌صنفی دامن زده است. دیدگاه‌های مختلفی درباره ریشه‌های‌ این موضوع وجود دارد، دولت این وضعیت را به یکصدا نبودن فعالان صنف نسبت می‌دهد و در مقابل، تشکل‌های تازه‌‌تاسیس علت را ناکارآمدی ساختار سازمان نظام صنفی رایانه‌ای می‌دانند. تشکیل سه تشکل صنفی تنها در یک ماه اخیر بهانه‌ای شد تا در میزگردی با حضور فعالان قدیمی و جدید صنف به بررسی این ریشه‌ها و وضعیت نهادسازی صنفی در فناوری اطلاعات بپردازیم و گواه شدت ماجرا همین که هیچ‌کدام از افراد دور میز نه به نمایندگی از تشکلی که در آن نقش کلیدی دارند که به عنوان کارشناس به این میزگرد دعوت شده‌اند و شاید دور یک میز جمع ‌کردن این افراد بدون چنین پیش‌شرطی حتی ممکن هم نبود. باقر بحری، رئیس هیات مدیره گروه شرکت‌های آتنا و نایب رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، هرچند با تشکیل این انجمن‌ها و تکثر صداها مخالف نیست، اما نسبت به این‌همانی این نهادها انتقاد دارد. سهیل مظلوم مدیرعامل منش، با وجود تمام انتقاداتی که به ساختار فعلی سازمانی که خودش یکی از معماران آن بوده دارد، راه‌حل را نه در تشکیل نهادهای جدید بلکه در اصلاح قوانین و ساختار سازمان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

در خود فروماندگی

صنف یا رسته انجمنی است که از سوی گروهی از افراد دارای یک حرفه و پیشه تشکیل می‌شود تا از این راه به بهبود کیفیت و بالا بردن سطح کیفی مجموعه واحدها، در کنار تعیین تدابیری برای مقابله با تخلفات و همچنین انجام وظیفه اطلاع‌رسانی درباره اتفاقات حوزه‌های مرتبط با حرفه مورد نظر، یاری رساند. امروزه صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات اقیانوسی از شاخه‌ها با دغدغه‌های مختص خود را شامل می‌شود که با یک دهه قبل تفاوت‌های جدی دارد. این تفاوت‌ها را نمی‌‌توان به سادگی به بخش‌هایی نظیر سخت‌افزار و نرم‌افزار، همچون دهه‌های گذشته، تقسیم‌بندی کرد. تفاوت جدی این دغدغه‌ها نیاز به تشکیل تشکل‌های تخصصی را که به صورت جامع مسائل، مشکلات و نیازهای توسعه‌ای خود را در آن به بلوغ برسانند و در قالبی یکپارچه برای نیل بدان‌ها بکوشند پدید آورده است. صنعت نرم‌افزار به عنوان محور و موتور توسعه کشور دارای گستره وسیعی از ذی‌نفعان از نرم‌افزارهای کاربردی، نرم‌افزارهای سازمانی، بازی‌های رایانه‌ای، نرم‌افزارهای بانک مجازی و بانکداری الکترونیکی، نرم‌افزارهای ارزش افزوده، نرم‌افزارهای تجارت الکترونیکی، نرم‌افزارهای سلامت الکترونیکی، پورتال‌ها و… است. اینکه تصور شود به روش دهه‌های گذشته می‌توان کمیسیونی متشکل از ۱۵ نفر تشکیل داد و تمام این دغدغه‌ها را بدون مشارکت فعال همه این بخش‌ها بهبود بخشید

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

میزبانی داده‌‌های اینترنتی در داخل کشور، تاثیرات سیاسی خود را نشان داد

CDN سه حرفی وزیرساز

صدای طبل‌ها از خیلی وقت پیش بلند شده بود. شاید از همان روزها که هنوز نام محمود واعظی به عنوان اصلی‌ترین گزینه برای پست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دوازدهم مطرح بود. از همان روزها می‌شد نشانه‌هایی از رقابت برای جانشینی او دید. اما موضوع زمانی جدی شد که دست‌های واعظی به نشانه خداحافظی بالا رفت. همان زمان که او افتتاح پروژه‌های بزرگ و کوچک بخش خصوصی را آغاز کرد و در سخنرانی‌هایش تاکید کرد آنچه انجام شده، نه حاصل کار او، که نتیجه تلاش کل تیم همراهش است و در تمامی این افتتاح‌های هرروزه حضور جوان‌ترین معاون وزارت ICT و غیبت مردان قدیمی کاملاً به چشم می‌آمد. در مقابل غیبت همیشگی برات قنبری و حضور گه‌گاهی نصرالله جهانگرد، این محمدجواد آذری جهرمی بود که دوشادوش وزیر شاهد روبان بریدن‌ها و رونمایی‌های پایان دوره واعظی بود. اما در نهایت، آنچه کار را به نفع جهرمی یکسره کرد نه این همراهی‌ها که جنجال بر سر یک موضوع به ظاهر فنی بود. نمایشگاه الکامپ- همان‌جایی که با نوستالژی دوران طلایی تکفا گره خورده است- به ظاهر قلمرو همیشگی نصرالله جهانگرد است. خاطره خوش الکامپ دهم هنوز در ذهن اهالی صنف آی‌تی زنده است و البته جهانگردی که همه‌کاره دولت آن

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33
شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

عوام‌زدگی، تلگرام و CDN

یکی از مشکلات علوم انسانی، هنر و به طور کلی علومی که برخورد نزدیک و مستقیم با توده مردم دارند عوام‌زدگی موضوعات مطرح در آن حوزه است. مشکلی که انتظار می‌رود علوم دقیقه (exact sciences) از جمله علوم کامپیوتر، به خصوص در بخش‌های تخصصی خود، از ابتلا به آن در امان باشند. یکی از تفاوت‌های مهم کشور عزیزمان فضای تصمیم‌گیری غیرتخصصی آن است. در واقع در بسیاری از حوزه‌ها تصمیم‌گیری در لایه‌هایی انجام می‌شود که فرد یا افراد تصمیم‌گیرنده از تخصص کافی و مرتبط برخوردار نیستند و در نتیجه لزوم استفاده یا حرکت به سمت فناوری‌های روزآمد را یا متوجه نمی‌شوند یا غلط متوجه می‌شوند یا در اکثر مواقع بسیار دیر و زمانی که کاملاً کار از کار گذشته و تکنولوژی‌های دیگر جایگزین شده‌اند متوجه خواهند شد و به فکر استفاده از آن تکنولوژی‌هایی که دیگر قدیمی شده‌اند خواهند افتاد. علی شریعتی در یکی از سخنرانی‌های خود تحت عنوان «علی تنهاست» به موضوع عوام‌زدگی اشاره‌ای می‌کند و یکی از سموم عوام‌زدگی را نه تنها ارزیابی سطحی عوام از یک موضوع یا یک شخص بلکه ارزیابی معکوس می‌نامد. شریعتی در مثال جالبی می‌نویسد: «‫آقای گورویچ- یکی از استادان من- که جامعه‌شناس معروفی است می‌گفت: من هفتاد سال در جامعه‌شناسی با مکتب

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

مدیرعامل پارس‌آنلاین:

اگر سی‌دی‌ان‌ها بیایند، صنعت دیتاسنتر متحول می‌شود

پارس‌آنلاین یکی از سه شرکتی بود که تقریباً یک دهه پیش توانست در کنار ارائه خدمات اینترنت پرسرعت، پروانه فعالیت در حوزه دیتاسنتر را نیز از سازمان فناوری اطلاعات بگیرد. بلافاصله بعد از گرفتن این پروانه، شرکت پارس‌آنلاین شروع به ایجاد مرکز داده در پارک فناوری پردیس کرد، مرکزی که هرچند به باور مدیران این شرکت از نظر فنی تجهیزات و زیرساخت یکی از بهترین مراکز داده‌ کشور بود و ظرفیت بالایی هم برای میزبانی داشت، اما به دلیل مشکلاتی که در تامین برق آن منطقه رخ داد نتوانست آن‌گونه که انتظار می‌رفت توسعه پیدا کند. بعد از یک دهه فعالیت در حوزه دیتاسنتر، حالا پارس‌آنلاین یکی از مهم‌ترین بازیگران این حوزه است و در دو نقطه یعنی پارک فناوری پردیس و خیابان خرمشهر تهران چند صد رک دیتاسنتر دارد. از همین رو به سراغ عبدالله فاتح، مدیرعامل و مجید رئیسی، معاون فنی این شرکت، رفتیم و با آنها درباره چالش‌های این بازار گفت‌وگویی انجام دادیم، چالش‌هایی که به نظر می‌رسد چندان هم غیرقابل حل نبوده و نتوانسته‌اند پارس‌‌آنلاین را از برنامه‌ریزی برای احداث یک دیتاسنتر بزرگ و منطبق با استانداردهای بین‌المللی منصرف کنند. ظرفیت دیتاسنتر پردیس چقدر است؟ فاتح: ۳۵۰ رک ظرفیت دارد. البته فضا برای ۱۲۰۰ رک وجود

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مشکلات ایجاد دیتاسنترهای بزرگ در ایران

نان، عشق، موتور برق

سال‌ها پیش قرار بود همه اطلاعات وزارتخانه‌ها، ارگان‌ها و نهادهای دولتی ایران در داخل کشور میزبانی شوند. برای این کار پروژه‌ای با عنوان «شارع ۲» تعریف شد که هر چند گویا به نتیجه هم رسید، اما سرنوشت آن مانند بسیاری از پروژه‌های دولتی بود. اکنون دیگر نه از «شارع ۲» اثری وجود دارد و نه ارگانی به دنبال آن است. دولتی‌ها یا خود دیتاسنتر اختصاصی دارند یا به سراغ خصوصی‌هایی رفته‌اند که این ماندن و پیشرفت را بلد هستند. با این حال، میزبانی داده‌ها در داخل کشور هنوز بسیار نوپا بوده و در ابتدای راه قرار دارد. گرچه ده‌ها شرکت مدعی هستند که در این بخش فعالیت می‌کنند، اما می‌توان گفت مجموع ظرفیت این شرکت‌ها به دو هزار «رک» نمی‌رسد. هرچند شرکت‌های بخش خصوصی هر بار با راه‌اندازی چند رک ادعاهای بزرگی مانند توانایی میزبانی اطلاعات شرکت‌هایی مانند گوگل و مایکروسافت را مطرح می‌کنند، اما واقعیت این است که این شاخه از صنعت ICT در کشور هنوز با اوج فاصله بسیاری دارد. شرکت‌های مطرح فعال در زمینه دیتاسنتر از سال‌ها قبل فعالیت خود را آغاز کرده‌اند که البته می‌توان گفت تنها در چهار سال اخیر بود که با حل شدن معضل پهنای باند در کشور دیتاسنتر نیز اهمیت پیدا کرد.

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

عضو هیات مدیره شرکت ارتباطات زیرساخت:

هر کسی نمی‌تواند زیر سر خود یک دیتاسنتر داشته باشد

نقشه شبکه فیبر نوری روی دیوار اتاقش جا خوش کرده است. متوجه نگاه‌های کنجکاو ما می‌شود و به مسیرهای پرنور متعددی که از دریای عمان و خلیج فارس عبور کرده‌اند اشاره می‌کند. بعد از شرح جزئیات مختصری از آن با افسوس می‌گوید: «این مسیرها می‌توانست از خاک ایران گذر کند.» بهزاد اکبری در کارنامه خود طراحی بسیاری از پروژه‌های مهم زیرساختی کشور را به ثبت رسانده است. با نگاهی به این کارنامه به خوبی می‌توان تسلط او بر وضعیت زیرساختی کشور را درک کرد. طراحی شبکه IP/MPLS و مرکز داده شرکت ارتباطات سیار، طراحی شبکه IP/MPLS کشور، مرکز داده باغ موزه دفاع مقدس و مرکز داده پشتیبان مجلس شورای اسلامی تنها بخش‌هایی از سوابق او هستند. اکبری که عضو هیات علمی دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه تربیت مدرس است همزمان با آمدن آذری جهرمی به مدیریت شرکت ارتباطات زیرساخت، به عضویت هیات مدیره این شرکت نیز درآمد. با او درباره وضعیت دیتاسنترها و انتقال اطلاعات به ایران گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: از اواسط دهه ۸۰ بحث دیتاسنترها و انتقال اطلاعات به کشور خیلی جدی شد و صحبت از پروژه‌ای به نام شارع ۲ بود… بله، پروژه شارع ۲ در مخابرات ایران شروع شده بود. مخابرات ایران

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

دیتاسنترها در کدام نقطه فناوری ایستاده‌اند

جادوی دیتاسنتری

با هر جست‌وجو در گوگل، با هر کلیک در اینترنت و با هر اشتراک‌گذاری فایل، عکس یا موسیقی، حجم عظیمی از داده به جریان می‌افتد که فضایی را در دیتاسنتر اشغال می‌کند و به واسطه آن انرژی مصرف می‌شود. طی هر ۶۰ ثانیه در اینترنت گوگل بیش از چهار میلیون سوال یا کلمه را جست‌وجو می‌کند، کاربران یوتیوب بیش از ۷۲ ساعت فیلم بارگذاری می‌کنند، ۲۰۴ میلیون ایمیل فرستاده می‌شود، کاربران فیس‌بوک حدود ۴۶/۲ میلیون قطعه محتوا به اشتراک می‌گذارند و کاربران اپل حدود ۴۸ هزار اپلیکیشن دانلود می‌کنند (بر اساس آمار سال ۲۰۱۴). مری وتمن، بنیانگذار Parhelion، می‌گوید: «تعداد تعاملات اجتماعی ما در توییتر، فلیکر و همه این برنامه‌ها به سرعت در حال افزایش است، اما این تنها بخش کوچکی از ماجراست.» با وجود این واقعیت که دیتاسنترها نقش مهمی در پشتیبانی زندگی دیجیتالی ما دارند و کسب و کارهای بسیار از جمله غول‌های فناوری مثل گوگل، مایکروسافت و فیس‌بوک از این مراکز محاسباتی استفاده می‌کنند، ویژگی حیاتی دیتاسنترها از دید کاربران نهایی پنهان مانده است. دموکرات شدن فناوری در سال‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ سیستمی اصلی وجود داشت که نوعی سیستم اشتراکی بود. این سیستم‌ها گران و بزرگ بودند و شرکت‌های معدودی می‌توانستند از عهده هزینه آنها برآیند. علاوه

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

امکان‌سنجی انتقال ترافیک تلگرام به ایران

سود همگانی

با مسدود شدن بسیاری از شبکه‌های اجتماعی و راهکارهای اشتراک گذاری ویدئو از جمله یوتیوب، توییتر و فیس‌بوک و بلافاصله پس از اختلال‌های گسترده روی شبکه وایبر هجوم باور نکردنی کاربران ایرانی به تلگرام کشور را با پدیده جدیدی مواجه کرد. پدیده‌ای که به دلیل در دسترس نبودن سایر راهکارها، علاوه بر ابزاری برای گفت‌وگو، تبدیل به محل اشتراک‌گذاری ویدئو، اشتراک‌گذاری ایده‌ها و حتی محلی برای ذخیره‌سازی فایل‌ها شخصی یا گروهی شد. این امر باعث شد تلگرام خیلی زود بتواند با اختلاف بسیار زیاد بیشترین سهم را از ترافیک اینترنت کشور اشغال کند. امری که باعث شد هر گونه رفتار و تصمیم‌گیری‌ای درباره این شبکه اجتماعی از حساسیت خاصی برخوردار شود. طبق آخرین اعلام وزیر محترم فناوری اطلاعات و ارتباطات کل پهنای باند بین‌المللی کشور حدود ۷۴۳ گیگابیت بر ثانیه است. همچنین آذری جهرمی، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در مصاحبه‌ای تلویزیونی سهم تلگرام را حدود ۱۵ درصد از کل ترافیک بین‌الملل اعلام کرد، در واقع چیزی حدود ۱۱۰ گیگابیت بر ثانیه. رصد ترافیک چند سرویس‌دهنده اینترنتی نیز تا حدودی این اعداد را تایید می‌کند. اگرچه تلگرام اعلام کرده در مرحله اول قصد دارد تنها محتوای کانال‌های بالای صد هزار نفری را روی شبکه CDN بیاورد، اما با پیش‌بینی استفاده و

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پرونده بررسی وضعیت بازی‌های رایانه‌ای و موبایلی در ایران

بازیکن هست بازیگر نیست

پیشینه ورود بازی‌های رایانه‌ای به ایران به دهه ۷۰ برمی‌گردد. درست همزمان با دورانی که کامپیوترها از ردای یک کالای صرفاً اداری خارج شدند و به عنوان همبازی بالقوه پا به خانه‌هایمان گذاشتند. با آمدن بازی‌های مولتی‌پلیر محل بازی شیفتگان این دنیای هیجان‌انگیز از خانه خارج شد و به گیم‌نت‌ها تغییر پیدا کرد. جایی که دهه شصتی‌ها می‌توانستند تلخی‌های دوران جنگ و تمام دلخوشی‌هایی نداشته را با ساعت‌ها بازی کردن جبران کنند. از همان زمان در نبود مراجع قانونی ناظر و قانون حمایت از مالکیت معنوی، بازار بازی‌های رایانه‌ای به صورت غیررسمی و غیرقانونی فعالیت خود را شروع کرد. هرچه بود بازی‌های خارجی بود که به طور زیرزمینی دست به دست می‌شد. آن دسته از کسانی که سودای تولید بازی را در سر می‌پروراندند هم نه امکان ساخت آن را داشتند و نه جرات ورود به بازاری را که هنوز حتی به رسمیت شناخته نشده بود. بسیاری از آنها در حد ایده خام باقی ماندند و سرمایه‌گذاران روی خوش به آنها نشان نمی‌دادند. آن دسته هم که کج دار مریز محصولی را تولید کردند به دلیل تفاوت زمین تا آسمان کیفیت محصول‌شان با بازی‌های خارجی مورد استقبال چندانی واقع نشدند. سال ۸۵ بود که بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای برای مقابله

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

کافه‌بازار و بازی‌سازی ایرانی؛ از تولد تا بلوغ

در یک دهه اخیر با سیطره یافتن گوشی‌های هوشمند بر بازار تلفن‌های همراه، امکان عرضه بازی‌های متنوع و باکیفیت روی این بستر فراهم شد. این اتفاق صنعت بازی‌سازی را در دنیا متحول کرد، زیرا اندازه بازار مصرف‌کننده محصولی به نام بازی ویدئویی چندین برابر شد. حالا دیگر مخاطبان بازی‌های ویدئویی فقط به نوجوانانی که روی رایانه شخصی یا کنسول بازی خود ساعت‌ها بازی می‌کردند محدود نمی‌شد و هر کسی می‌توانست در اوقات فراغت، هرچند کوتاه، با انجام یک بازی موبایلی خود را سرگرم کند. همزمان با این اتفاقات تحریم‌های اقتصادی علیه ایران در حال اوج گرفتن بود و پلتفرم‌های بین‌المللی عرضه اپلیکیشن‌‌ها و بازی‌های موبایل دسترسی کاربران ایرانی را محدود کرده بودند. در چنین فضایی کافه‌بازار به‌عنوان یک پلتفرم ایرانی عرضه اپلیکیشن در بستر موبایل شروع به کار کرد و توانست به‌ سرعت توجه کاربران و همچنین توسعه‌دهندگان داخلی را به ‌خود جلب کند. در این زمان صنعت بازی‌سازی در ایران کاملاً نوپا بود و به ‌شدت با چالش‌های حوزه نشر آثار فرهنگی و ضعف‌های قانونی در حمایت از این آثار دست و پنجه نرم می‌کرد. چالش‌هایی که به‌ نظر می‌رسد مانع اصلی بر سر راه رشد و شکوفایی این صنعت در کشور بودند. با جا افتادن کافه‌بازار به ‌عنوان

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

مدیرعامل گیم کانکشن:

شرط قدرتمند بودن، رویارویی با دنیای واقعی است

گیم‌کانکشن به عنوان کنوانسیونی برای صنعت بازی که در سال ۲۰۰۱ تاسیس شده تاکنون توانسته با برگزاری رویدادهای سالانه ابتدا در لیون و حالا در پاریس و سان‌فرانسیسکو، به یک رویداد کسب ‌و کاری با حضور بیش از ۲۷۰۰ شرکت‌کننده از ۶۰ کشور تبدیل شود. در حاشیه رویداد TGC فرصتی فراهم شد تا با پیِرکارد، مدیرعامل فعلی گیم‌کانکشن و مدیر سابق لیون‌گیم، گفت‌وگویی کنم و به عنوان مدیرعامل نهادی که مهم‌ترین رویدادهای صنعت بازی را در دنیا برگزار می‌کند نظرش را درباره صنعت بازی ایران بدانم. یک موسیو خوش‌برخورد و سردماغ است که با اشتیاق به سوالاتم جواب می‌دهد. قامتش آن‌قدر بلند است که برای شنیدن صدای من (که در همهمه سالن همایش‌های صدا و سیما کار آسانی هم نیست) به جای خم شدن ترجیح می‌دهد پاهایش را ۹۰ درجه باز کند شاید کمی به منبع صدا نزدیک‌تر شود. بزرگ‌ترین نقطه قوت صنعت بازی ایران از دید شما چیست؟ از دو جهت این صنعت دارای پتانسیل خوبی است. اول از جنبه سرمایه‌گذاری در بازار ایران حائز اهمیت است، چون ایران بازار بسیار قابل توجهی است. یک جمعیت ۸۰ میلیون نفری در این کشور وجود دارد که ۲۳ میلیون نفر آنها اهل بازی رایانه‌ای هستند. این آمار درخشانی است. به دلیل

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزنه واردات غیرقانونی و قانونی لوازم بازی بیش از صادرات

۹۵ درصد بازار بازی در دست محصولات غیرایرانی

هنر صنعت رسانه بازی‌های دیجیتالی مانند سایر صنایع دیجیتالی راه‌های فراوانی برای جهانی شدن پیش روی خود دارد. راه‌هایی که برخی قانونی و برنامه‌ریزی‌شده توسط دولت‌ها پیش پای فعالان این عرصه گذاشته می‌شود و برخی نیز به صورت خودجوش و به نوعی با دور زدن‌ها توسط افراد فعال در این حوزه باز می‌شود. از زمانی که کنسول‌های بازی مانند آتاری، نینتندو، میکرو و سگا در ایران در میان بچه‌های دهه ۶۰ جای خود را باز کردند تاکنون که کنسول‌های نسل جدید PS با تکنولوژی‌های جدید VR با قیمت‌های بالا به بازار ایران راه یافته‌اند، همواره وزنه واردات غیرقانونی و قانونی این لوازم و بازی‌ها بیشتر از وزنه صادارت آنها بوده است. تا آنجا که در گزارش مرکز تحقیقات بازی‌های دیجیتالی در سال ۹۴ بیان شده که ۹۵ درصد بازار سخت‌افزار و نرم‌افزار بازی در دست محصولات غیرایرانی است. البته باید گفت که در این سال‌ها با برخی تولیدات خوب محصولات ایرانی نیز مواجه بوده‌ایم و با فراگیر شدن بازی‌های موبایلی این خوب شدن ساخت بازی‌های ایرانی سیر صعودی داشته است و در این میان چند ده یا شاید چند صد محصول به بازارهای دیجیتالی خارج از کشور راه یافته است. اما همواره مشکل وارد کردن پول، ثبت شرکت و بلوکه

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

صنعت بازی‌سازی ایران، رویا یا واقعیت؟

بیش از ۱۰ سال است که شرکت‌های متعددی در ایران به بازی‌سازی مشغول‌اند، با این حال، هنوز به این پرسش که آیا ما در کشورمان دارای صنعت بازی‌سازی هستیم نمی‌توان به راحتی پاسخ داد. در ادامه این مطلب نیازمندی‌های یک صنعت به علاوه وضعیت تولید بازی‌های ویدئویی در کشورمان را بررسی می‌کنیم. صنعت بازی‌سازی از حداقل شش لایه تشکیل می‌شود که هر کدام نقش مهمی در چرخاندن چرخ صنعت و پایداری آن دارند. سرمایه‌گذاری و ناشران با شروع فعالیت‌های بازی‌سازی در کشورمان، عمده هزینه‌های بازی‌سازی توسط خود شرکت‌های بازی‌ساز تامین می‌شد. با روی کار آمدن بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های در حال ساخت در دستور کار این نهاد قرار گرفت و بازی‌های متعددی با کمک مالی این نهاد تولید شدند، اما با تغییر مدیریت بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای و در پنج سال گذشته، این نوع سرمایه‌گذاری متوقف و در حال حاضر، سرمایه‌گذاری برای تولید بازی‌های ویدئویی توسط تعداد اندکی از نهادهای دولتی یا خصوصی صورت می‌گیرد ولی حجم آن بسیار اندک است. نقش شرکت ناشر نیز همواره در این سال‌ها مورد نیاز بوده است، شرکتی که بتواند برای محصول از ابتدای تولید تا رساندن آن به دست مخاطب و دریافت بازخورد و بهینه کردن فرایندهای تولید بعدی برنامه‌ریزی

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی وضعیت تولید بازی‌های رایانه‌ای در ایران

بازی ایرانی روی میز جراحی

تنها چند روز بعد از برگزاری اولین رویداد بین‌المللی صنعت بازی در کشور، ماهنامه پیوست میزگردی ترتیب داد تا وضعیت این صنعت نیمه‌جان را که حالا سودای قدم گذاشتن به بازار بین‌المللی را هم در سر می‌پروراند با حضور برخی از صاحب‌نظران و فعالان این حوزه بررسی کند. هر یک از حاضران این میزگرد به شرح کاستی‌های این صنعت و راه نجات آن پرداختند. بهروز مینایی، رئیس سابق بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، که به خوبی با الفبای این صنعت آشناست از جایگاه دولتی این بنیاد، ابهام در وضعیت بودجه و برنامه‌ریزی برای آن انتقاد کرد. حسن کریمی قدوسی که در سه سال گذشته بر صندلی ریاست بنیاد تکیه زده نمره متوسطی به تلاش‌های بنیاد برای ساخت صنعت بازی داد و حفظ تعامل با دولت را به نفع آن دانست. امیرحسین فصیحی، مدیرعامل فن‌افزار، از خود بازی‌سازان دل خوشی نداشت و از نبود سرمایه و پایین بودن کیفیت بازی‌ها گلایه می‌کرد و محمدمهدی بهفرراد، مدیرعامل مدریک، از کامل نبودن اجزای صنعت بازی و بی‌ثباتی آن گفت. امین امیر شریفی، مدیرعامل جدید کافه‌بازار، هم به ضعف آموزش بازی اشاره کرد و موضوع گرفتن عوارض از بازی خارجی را نه راهکار بلکه عاملی برای افزایش قاچاق برشمرد. بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای تا چه

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

بررسی کارنامه و گزینه‌های آتی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

نوشتند اطلاعات؛ خواندند ارتباطات

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات هیچ گاه یک وزارت کلیدی نبوده است. حتی توسعه واژگون‌گر اینترنت و تاثیر شبکه‌های اجتماعی و آشوب‌های موبایل هم نتوانسته باز این نهاد تصمیم‌گیر و اجرایی را به بازیگری تبدیل کند که وقتی کار به چیدن کابینه می‌کشد از همان اول نگاه و خط‌مشی مشخصی برای انتخاب وزیرش وجود داشته باشد. اغلب، چنان‌که در دوره پیشین هم اتفاق افتاد، استخوان‌بندی اصلی کابینه شامل وزارتخانه‌های کلیدی مانند وزارت امور خارجه کشور و اطلاعات چیده می‌شود و در نهایت اگر در سهم‌خواهی‌های جناح‌های برنده و بازنده لازم بود وزارتی دست به دست شود تا به همه صندلی برسد، وزیر ارتباطات هم به عنوان وجه‌المصالحه به طرفین یا افراد داده می‌شود. امسال اما این ماجرا کمی فرق دارد. تاثیر محسوس پهنای باند بر نتیجه انتخاباتی که در آن عملاً صدا و سیما از دور خارج شد نشان داد در پایان چهار سال دولت یازدهم به هدفی که برای این موضوع برگزیده بود رسیده و به قول خود شیخ دیپلمات هر کدام از این گوشی‌ها برای خودش یک صدا و سیماست. توسعه پهنای باند، اینترنت همراه و کنترل فیلترینگ منجر به نوزایی محتوای مستقل در فضای مجازی ایران شد، اما در نهایت امروز بسیاری از کسب و کارهای کلیدی

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

میزگرد بررسی کارنامه وزارت ارتباطات در دولت یازدهم و راهکارهای آینده آن

دست‌های پشت موج‌ها

درست در آستانه چینش کابینه دوازدهم، این میزگرد پیوست با موضوعی برگزار شد که در بطن خود بسیار فراتر از یک دورهمی ساده برای بررسی وزارت ارتباطات پیشین و حتی رفتن به سمت آینده بود. در این نشست جنجالی که حتی گوشه‌‌هایی از آن که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد حاشیه‌هایی برانگیخت، هر شش نفر حاضران پرده‌‌های جدیدی از نمایش پیچیده وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را نشان دادند که به آن ارزشی دوچندان برای مطالعه می‌بخشد: برات قنبری، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و پرنفس‌ترین دونده سیاست‌گذاری فناوری اطلاعات و ارتباطات از زمان پیروزی انقلاب تاکنون، به صراحت از نداشتن برنامه در وزارت ICT، درگیری میان معاونان و دلایل مهجور ماندن فناوری در کشور حرف زد. ناصرعلی سعادت، رئیس سازمان نظام صنفی، وزارتخانه مربوطه را اساساً فاقد قیومیت بر فناوری اطلاعات خواند و مسعود صفاری، برنامه‌ریز و دبیر سابق شورای عالی انفورماتیک، هم صحه گذاشت وزارت ارتباطات توان و تمایل تمرکز بر حوزه آی‌تی در کنار ارتباطات را ندارد و این مسند شایسته سازمان برنامه بوده. امیرحسین سعیدی نایینی، موسس سازمان نظام صنفی، نیز گفت مطالبه‌گری در صنف فاوا مرده است و تمایلی برای واگذاری امور به بخش خصوصی وجود ندارد و سهیل مظلوم، نایب رئیس همان سازمان،

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

نتایج نظرسنجی از فعالان عرصه فاوا درباره عملکرد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت یازدهم

وزارتخانه‌ای در میانه

در آستانه پایان عمر دولت یازدهم و در حالی که گمانه‌زنی‌ها برای انتخاب اعضای کابینه دولت دوازدهم آغاز شده است، ماهنامه پیوست تصمیم گرفت درباره عملکرد چهارساله محمود واعظی و زیرمجموعه‌اش در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از فعالان عرصه فاوا نظرسنجی کند. این نظرسنجی از ۵۰ فعال این حوزه انجام شد که در بخش دولتی، خصوصی و رسانه فعال هستند. فرم‌های این نظرسنجی به صورت بی‌نام طراحی شدند و در نتیجه می‌توان انتظار داشت نظرات اعلام‌شده تا حد زیادی به واقعیت نزدیک هستند. در گزارش زیر نتایج به‌دست‌آمده از این نظرسنجی بررسی شده است. یک ضرب‌المثل فرانسوی هست که نسخه قابل چاپ آن در ایران می‌شود:«نظرسنجی‌ها همه چیز را به ما نشان می‌دهند، به جز آن چیزهایی که می‌خواهیم ببینیم.» نمایش دادن آن قسمت‌هایی که می‌خواهیم ببینیم و نظرسنجی‌ها در نگاه اول به ما نشان نمی‌دهند بر عهده تحلیلگران است. اما برای تحلیل عملکرد یک وزارتخانه تنها نتایج یک نظرسنجی کافی نیست، توجه به داده‌های بیرونی و جو موجود نیز بسیار مهم است. در عین حال باید توجه داشت اگر افراد شرکت‌کننده در یک نظرسنجی معتقد باشند عملکرد مجموعه‌ای در موضوع A خوب (یا بد) بوده است بدان معنی نیست که واقعاً آن عملکرد خوب (یا بد) بوده، بلکه

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

برنامه دولت حسن روحانی در زمینه فناوری اطلاعات چیست؟

تا ۱۴۰۰ با صفر و یک

حسن روحانی، که روز ۲۹ اردیبهشت با رای بیش از ۲۳ میلیون نفر از مردم ایران دوباره به عنوان رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد، در دوران تبلیغات انتخاباتی کتابی با عنوان برنامه دولت دوازدهم منتشر کرد که در حقیقت فهرست برنامه‌های دولت از سال ۱۳۹۶ تا سال ۱۴۰۰ خواهد بود. به صورت اجمالی نگاهی داریم به هفت نکته‌ای که می‌توان از این کتاب برنامه‌ در حوزه فناوری اطلاعات استخراج کرد: ۱٫ بخش ششم این کتاب مربوط به برنامه‌های حوزه علم و فناوری است و پس از ذکر یک مقدمه کوتاه گفته شده که در این کتاب برنامه، نظام علم، فناوری و نوآوری دارای شش هدف عمده است و بر این مبنا، شش سیاست کلیدی قرار است در دستور کار دولت قرار گیرد. بی آنکه بخواهیم خود را در پیچ و تاب الفاظ کلی این سند برنامه‌ریزی بیندازیم باید گفت نخستین و شاید مهم‌ترین سیاستی که مربوط به حوزه فناوری اطلاعات است، تحت عنوان پیشرانی بنگاه‌های بزرگ در زمینه توسعه فناوری و نوآوری و نیز اصل پیشرفت اقتصادی برمی‌گردد. ۲٫ در این بخش گفته شده «(در حال حاضر) مشکلات اقتصادی کشور عمدتاً با ارجاع به مشکل نقدینگی یا محیط کسب‌وکار تبیین می‌شوند و کمتر به جنبه عقب‌ماندگی فناورانه توجه می‌شود» و از

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

پرونده‌ای برای کسب و کاری که در میان پردازش و امنیت گم شده

انفجاری کوچک برای داده‌های بزرگ

نتیجه انتخابات ریاست جمهوری آمریکا که اعلام شد بسیاری از افراد حتی تحلیلگران زبردست عالم سیاست حیرت‌زده بودند. برخی نتیجه را به هک شدن سیستم‌های کامپیوتری انتخابات از سوی روسیه نسبت می‌دادند. کار به جایی رسید که خود کاندیدای مغلوب هم به زبان آمد و صراحتاً اعلام کرد:«مداخلات روسیه و تصمیمات تامل‌برانگیز FBI بر نتیجه این انتخابات تاثیر گذاشته است.» در این میان عده‌ای هم علت ماجرا را کمی تقلیل دادند و معتقد بودند روسیه تنها با هدایت افکار عمومی آمریکا آن هم از طریق نشر اخبار جعلی موفق به چنین کاری شده است. صرف ‌نظر از اینکه چقدر این دلایل دایی‌جان ناپلئونی به نظر می‌آیند، تمام این قیل‌وقال‌ها نشان از یک واقعیت انکارناپذیر داشت: اینکه دسترسی به اطلاعات تا چه اندازه می‌تواند مهم باشد آن هم در حد تعیین سرنوشت انتخابات ریاست جمهوری بزرگ‌ترین ابرقدرت دنیا. بدون شک اهمیت دسترسی به اطلاعات در گذشته نیز کمتر از امروز نبوده و بودجه‌های کلانی از دیرباز صرف این موضوع می‌شود، اما امکانات دنیای دیجیتالی، سرعت و حجم دسترسی به اطلاعات را تا حدی بالا برده است که نه تنها کنترل آن با چالش مواجه شده بلکه تجارت شگفت‌انگیزی نیز در دنیای داده‌ها به جریان افتاده است. جایی که اگر شما بتوانید

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

آیا نسخه بزرگ‌داده‌ها برای کشورهای در حال توسعه شفادهنده است

استخراج نظم از معادن بی‌نظمی

در دنیایی زندگی می‌کنیم که در آن هر روز بیش از دو و نیم کوینتیلیون (quintillion یعنی ۵/۲ و ۱۸ صفر در مقابلش) بایت داده تولید می‌شود. منبع این داده‌ها رسانه‌های اجتماعی، ایستگاه‌های هواشناسی، اطلاعات بهداشتی، و تراکنش‌های کسب و کار از هر گوشه جهان هستند. جمع‌آوری، تحلیل و مدیریت این داده‌های بدون ساختار و ناهمگون اگر به استخراج الگو و روند بینجامد (که البته کار آسانی نیست)، می‌تواند سیاست آینده و کسب و کار جهانی را ترسیم و آن را دچار تحول کند و این کاری است که بزرگ‌داده‌ها (Big Data) انجام می‌دهند. کشورهای در حال توسعه بخش بزرگی از جمعیت جهان را نمایندگی می‌کنند و این یعنی سهم بزرگی از داده‌های بشری که می‌توانند پتانسیل تحلیل‌های ارزشمند اقتصادی اجتماعی و حتی فرهنگی را داشته باشند، که البته دارند. اما این سوال مطرح می‌شود که بزرگ‌داده‌ها مانند بعضی روندهای فناوری دیگر جهان تبدیل به یک تب زودگذر برای کشورهای در حال توسعه می‌شوند یا اینکه عامل شتاب‌دهنده رشد آنها. نهادهای جهانی و بزرگ‌داده‌ها داده‌های کلان فقط در کشورهای توسعه‌یافته تولید نمی‌شوند بلکه کشورهای در حال توسعه نیز سهم بزرگی در آن دارند، با این تفاوت که منبع تولید داده‌ها در این بخش از جهان تا حدودی متفاوت است. در

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

چالش‌ها و فرصت ها در پردازش کلان داده‌های جغرافیایی

داده‌های کلان در یک دهه اخیر تبدیل به واژه پرگفتمان در کلیه سطوح تحقیقاتی و تجاری شده است و کنفرانس‌های متعدد آکادمیک و تجاری در سطح جهان با محوریت اصلی این موضوع برگزار شده است. به موازات آن حجم زیادی از مقالات علمی برآمده از کارهای تحقیقاتی در دانشگاه‌ها نیز به این حوزه اختصاص داده شده است که نشان از اهمیت آن در آینده دنیای پردازش اطلاعات دارد. اما داده‌های کلان واقعاً چه هستند و چرا تا این حد اهمیت پیدا کرده‌اند؟ واژه داده کلان به طور مفهومی به بانک‌های اطلاعاتی اطلاق می‌شود که دارای حجم رکوردهای انبوهی است که با روش‌های سنتی و مکانیسم‌های عادی در نرم‌افزارهای مدیریت بانک‌های اطلاعاتی قادر به پردازش آنها نیستیم. تولید حجم انبوه رکوردهای اطلاعات، چالش‌های فراوانی پیش روی ما قرار خواهد داد از جمله در زمینه شیوه جمع‌آوری داده‌ها، ذخیره‌سازی آنها، پردازش، جست‌وجو، تقسیم با دیگران، انتقال، تولید نمودارهای آماری مناسب، کوئری گرفتن در سطح بانک اطلاعاتی، به‌روزرسانی رکوردها و حتی حفظ حریم خصوصی افراد. واژه داده کلان، به خصوص زمانی که بحث از آنالیز داده‌های انبوه برای استخراج و استنتاج اطلاعات مفید و کاربردی باشد، اهمیت خود را دوچندان نشان می‌دهد. درک صحیح از مفهوم داده کلان برای فهم چرایی سختی پردازش

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

کلان داده، انقلابی که الگوی زندگی، کار و اندیشه ما را تغییر می‌دهد

تحول داده‌های بزرگ

تیم بسکتبال کلیولند کاوالیرز (Cleveland Cavaliers) با قهرمانی در مسابقات بسکتبال حرفه‌ای ایالات متحده در سال ۲۰۱۶ تاریخساز شد. این نخستین قهرمانی تیم در تاریخ مسابقات بود و باعث شگفتی طرفداران این رشته ورزشی و حتی بازیکنان و مربیان این حرفه در ایالات متحده شد. درآمد تیم کاوالیرز ناگهان به بیش از ۸۰ برابر رسید. چه اتفاقی افتاده بود؟ چگونه یک تیم ضعیف لیگ بسکتبال حرفه‌ای ناگاه به بهترین تیم تبدیل شد؟ جواب حیرت‌انگیز بود: استفاده از الگوهای جدید جمع‌آوری و تحلیل مستمر داده‌ها! کمتر از دو سال قبل یک فارغ‌التحصیل دکترای فیزیک دانشگاه یوتا الگویی جدید برای درک و تحلیل وضعیت فیزیکی و کیفیت روانی بازیکنان به باشگاه پیشنهاد داد. او به گروه آنالیز تیم اضافه شد و پس از چند ماه مدیریت تیم آنالیز را بر عهده گرفت و انقلابی در تیم پدید آورد. جمع‌آوری و ذخیره‌سازی مستمر اطلاعات بدنی و عملکرد تک‌تک بازیکنان در تمرین‌ها و مسابقات و تحلیل در لحظه‌ی آن، با تکیه بر الگوهای جدید کلان‌داده و داده‌کاوی صورت می‌گرفت. نتیجه، تصمیم‌گیری سریع مربیان در تغییر تاکتیک‌های تیمی و تعویض بازیکنان بود که در واقع مزیت رقابتی برای تیم به وجود آورده بود. به نظر می‌رسد آنچه انقلاب کلان‌داده (Big Data) می‌نامند به ورزش هم

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مجری پروژه تدوین نقشه راه کلان داده‌ها:

از دسترسی غیرمجاز به داده‌های حیاتی جلوگیری می‌کنیم

از آبان سال ۹۵ پژوهشکده فناوری اطلاعات در پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات (مرکز تحقیقات مخابرات ایران)، پروژه‌ای برای تدوین نقشه راه کلان داده‌ها آغاز کرده است. برای آشنایی با جزئیات و روند این با دکتر محمد شهرام معین، دانشیار و معاون پژوهشکده فناوری اطلاعاتِ پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات و مجری این پروژه پروژه گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: چه ضرورتی برای انجام این پروژه وجود داشت؟ وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به فناوری‌های نوین حوزه ICT توجه دارد و علاقه‌مند است از طریق پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان مرکز اصلی پژوهشی در این وزارتخانه، ضمن شناخت ابعاد مختلف فناوری‌ها، نقش خود را در ایجاد اکوسیستم فناوری تعیین کند. بر این اساس و بنا بر درخواست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در مورد موضوعاتی همچون کلان داده‌ها بررسی‌هایی آغاز و بودجه‌ای نیز برای این کار تخصیص داده شده است. یکی از اهداف کمی بخش آی‌سی‌تی در برنامه توسعه ششم کشور نیز رصد و پژوهش در حوزه‌های چهارگانه فناوری است که کلان داده‌ها یکی از این حوزه‌ها به شمار می‌رود. من به عنوان مجری در این پروژه همکاری می‌کنم. این پروژه چه زمان آغاز شد و الآن در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ پروژه ما از آبان‌ماه

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

پرونده‌ای برای بازاریابی الکترونیکی در ایران

پول روی چرخ

سال‌هاست صاحبان برندها و مشاوران بازاریابی‌شان به این واقعیت تلخ پی برده‌اند که دوره تاثیرگذاری روش‌های سنتی رو به پایان است. حافظه مردم پر است از انواع و اقسام تبلیغاتی که در تلویزیون، مطبوعات و بیلبوردهای خیابانی دیده‌اند و ذهن‌شان آن‌قدر باهوش و کارکشته شده که از آنها به راحتی تاثیر نمی‌پذیرند. از سوی دیگر وضعیت اقتصادی پرتلاطم دنیای امروز نیز بودجه‌های کلان بازاریابی و تبلیغاتی در رسانه‌های ستنی را به آسانی برنمی‌تابد و آن استراتژی‌هایی محبوب‌اند که مخاطب هدف را در مکان و فضای درست درگیر یک تعامل معنی‌دار کنند. اولویت شدن فعالیت‌های تبلیغاتی زیر خط (BTL) نسبت به بالای خط (ATL)، به ویژه در مراکز خرید، گواهی بر همین ادعاست که ارتباط مستقیم و چهره به چهره با مخاطبانی که تعدادشان قابل شمارش و میزان درگیری‌شان با پیام بازاریابی نیز قابل سنجش باشد، درخواست اصلی مدیران کسب و کار است. حال وقتی به دو برابر شدن زمان مصرفی مردم جهان پای اینترنت در طول یک دهه گذشته نگاه کنیم، می‌توان فهمید فضای مجازی از مهم‌ترین جاهایی است که می‌توان و باید روی بازاریابی استراتژیک در آن سرمایه‌گذاری کرد. امروز بازاریابی دیجیتالی (Digital Marketing) پارادایمی است که یک سرش در تبلیغات مبتنی بر کلیک قرار دارد و سر دیگرش

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی چالش‌های بازاریابی دیجیتالی در ایران

حلقه‌های مفقوده بازاریابی

برخلاف تصور بسیاری از افراد که موفقیت یا شکست یک محصول را صرفاً با کیفیت آن مرتبط می‌دانند، از نظر حوزه بازاریابی، اساساً هیچ محصول بدی وجود ندارد، آنچه مهم است بازاریابی صحیح برای آن است. این حوزه که با امکانات فناورانه و تحت عنوان بازاریابی دیجیتالی رنگ و بوی دیگری یافته، در ایران هم مورد توجه برندها قرار گرفته و به باور بسیاری روند رو به رشدی را نیز طی کرده است. با این وجود مانند هر پدیده نوپای دیگری چالش‌هایی دامن‌گیر اکوسیستم آن شده است. برای بررسی این چالش‌ها میزگردی ترتیب دادیم با مدیریت حمیدرضا نیکدل، دبیر پیوست جهان و با حضور یکی از مشاوران و مدرسان برتر حوزه بازاریابی و فروش، سه تن از مدیران عامل شرکت‌های مطرح تبلیغات آنلاین و مدیر بازاریابی دیجیتالی گروه سولیکو، که در ادامه می‌خوانید: مفهوم IMC (Integrated Marketing Communications) برای برندها تداعی‌کننده بازاریابی دیجیتالی است و از آن در کمپین‌ها استفاده می‌کنند. آیا این مفهوم از نظر شما صرفاً یک مد در بازار است یا واقعاً در بازار اجرا می‌شود و با سرعت معقولی مطابق با استانداردهای جهانی در حال پیشروی است؟ دکتر فرانک جواهردشتی مشاور و مدرس حوزه بازاریابی و فروش: حلقه‌های مفقوده بازاریابی و فروش در ایران بسیار زیاد است.

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

بازیگران اکوسیستم بازاریابی دیجیتالی در ایران چه کسانی هستند

جای خالی آژانس‌ها

در عصر دیجیتال صرفاً با ابزارها و روش‌های سنتی بازاریابی نمی‌توان به مشتریان دسترسی پیدا کرد. شرکت‌هایی که چابکی و انعطاف‌پذیری لازم را نداشته باشند، شانسی برای رقابت نخواهند داشت. مدیرانی که ناچار به فعالیت در اقیانوس عظیمی از داده‌ها هستند قادر نخواهند بود با حقایق سنتی خود راه‌شان را در این اقیانوس پیدا کنند؛ آنان برای درک افراد و برقراری ارتباط با آنها نیاز به یافتن راهکارهای تازه‌ای دارند. اما هنوز همه آنها در این راه اهل بخیه نشده‌اند. حتی کسانی ‌که به عنوان بازاریاب در کسب‌وکارهای مختلف مشغول کار کردن هستند، نیاز به آموزش‌های حرفه‌ای در بخش‌های مختلف بازاریابی دارند. آمارهای جهانی نشان می‌دهد ۸۴ درصد بازاریابان یک استراتژی محتوایی رسمی برای تغذیه کانال‌های بازاریابی خود ندارند. با این حال، بودجه اختصاص‌یافته برای تامین محتوای این کانال‌ها روزبه‌روز در حال افزایش است. طبق پیش‌بینی گارتنر، بازاریابی دیجیتالی یکی از تکنولوژی‌هایی است که تا پنج سال آینده بیشترین جذب سرمایه را خواهد داشت. با وجود رشد قابل توجه صنعت بازاریابی در دنیا و افزایش سالانه سرمایه‌گذاری برای آن، هنوز در ایران موانع بسیاری بر سر راهش وجود دارد و سهم اندکی از هزینه‌ای که کسب‌وکارها و شرکت‌ها بابت تبلیغات و بازاریابی می‌پردازند، مربوط به فضای آنلاین و دیجیتالی است.

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

الهه طاهری، مدیر روابط عمومی و دیجیتال مارکتینگ دفتر هواوی در ایران:

مقاومت عجیبی در برابر آموزش آکادمیک داریم

دیجیتال مارکتینگ یا بازاریابی دیجیتالی آنچنان در دنیا و ایران علم جدیدی محسوب می‌شود که برخلاف بیشتر حوزه‌ها، کارشناسان آن را جوانان تشکیل می‌دهند. سرعت تغییرات این رشته آنچنان زیاد است که شاید یک فرد میانسال هم نتواند پابه‌پای آن حرکت کند، چه رسد به پیرترها. الهه طاهری یکی از همان جوانانی است که این حوزه را می‌شناسد و به واسطه همین آشنایی است که اکنون در یک شرکت غیرایرانی فعالیت می‌کند. او مهم‌ترین ضعف کشور در زمینه بازاریابی دیجیتالی را دوری از فضاهای آکادمیک و آشنایی با روش‌های روز دنیا می‌داند. هرچند ارتباط کم شرکت‌های ایرانی با شرکت‌های تبلیغاتی بزرگ دنیا نیز یکی دیگر از مشکلات است. به نظر شما دیجیتال مارکتینگ اکنون چه سهمی از فضای کسب‌وکار ایران را به خود اختصاص داده است؟ دیجیتال مارکتینگ در جهان و مخصوصاً در ایران کلاً علم جدیدی است و تکنیک‌ها، روش‌ها و اصولی دارد که به نظر من در ایران اکثر شرکت‌ها به نوعی از آن استفاده می‌کنند. ممکن است بر اساس دانشی که دارند و آنچه می‌خواهند، کمی آن را بومی و به سبک و ذائقه ایرانی‌ها نزدیک کنند. در مجموع به نظر من در ایران هنوز از ابزار دیجیتال مارکتینگ به صورت درست استفاده نمی‌شود. بخشی‌هایی را استفاده

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه

چاقوی دو لبه فضای دیجیتالی

پیدا کردن بازار مناسب و مشتریان واقعی برای توسعه فعالیت‌های کسب و کار همواره یکی از دغدغه‌های اصلی مدیران شرکت‌ها و موسسات بوده است. مهم‏ترین هدف تحقیقات بازار، کسب اطلاعات درباره بازار، محصول، برند، مشتریان و رقباست، اما در شیوه‌های سنتی، کسب این اطلاعات بسیار زمان‌بر و پرهزینه بوده است. رویکردهای سنتی بازاریابی عمدتاً متکی بر انجام تبلیغات یک‌سویه هستند که به ‌جز هزینه زیاد، نیازمند زمان طولانی برای دریافت بازخورد مناسب از مشتریان بوده است. اگر هم خارج از فضاهای رسانه‌ها به دنبال ارتباط مستقیم با مشتری باشید، نیازمند مکان و فضای زیاد و پرهزینه و فرایندی دشوار برای برقراری ارتباط با جمع بسیار محدودی از مشتریان بالقوه هستید. فضای دیجیتالی با گسترش نفوذ خود در همه جوامع،‌ مفاهیم سنتی بازاریابی، بازارسازی و بازارسنجی را دگرگون ساخته و امکاناتی غیرقابل تصور را در اختیار کسب‌وکارها قرار داده است تا با هزینه‌های به‌مراتب کمتر و زمان به‌مراتب کوتاه‌تر، اطلاعاتی دقیق و جامع از نظرات، انتظارات و دگرگونی‌های بازار، مشتری و رقیب به دست آورند. بازاریابی در فضای دیجیتالی هنوز در کشور جایگاه جدی خود را پیدا نکرده و بحثی نوپاست، اما مشاهده می‌شود که موسسات مختلف، به ویژه کسب‌وکارهای پیشرو و نوپا، توجه روزافزونی به این موضوع نشان داده‌اند و

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 47

همراه با سنت، همگام با مدرنیته

همه کسب‌وکارها باید بپذیرند که در نظر گرفتن نیازهای کاربران و جلب اعتماد آنها بسیار مهم است. به باور بسیاری، این اعتماد نه از طریق تبلیغات آنلاین بلکه همچنان با شیوه‌های سنتی بازاریابی، تبلیغات محیطی، تلویزیونی و بیلبوردها آسان‌تر به دست می‌آید. اما واقعیت ماجرا چیز دیگری است. تعداد اندکی از کسب‌وکارهای دیجیتالی در ایران به ندرت و تحت شرایط خاصی به سراغ تبلغیات سنتی و ATL می‌روند. اگر سرویسی همچون اسنپ از این شیوه تبلیغات در کنار فعالیت‌های آنلاین استفاده می‌کند، پیشتر اطلاعات لازم را بررسی و تحلیل کرده و با موقعیت‌سنجی دست به چنین کاری می‌زند. هرچند اعتمادسازی برای کاربران باید از اولویت‌های هر کمپینی باشد، اما مزیت‌های غیرقابل اغماضی در حوزه تبلیغات آنلاین وجود دارد که قابل مقایسه با یک کمپین آفلاین نیست. با این حال و برخلاف تصور غالب، امروزه در تمام پنل‌ها اطلاعات مربوط به هر یک از بیلبوردها و تبلیغات آفلاین، نواقص و مزایای آنها را می‌توان به دست آورد و تحلیل کرد. بنابراین اهمیت تبلیغات آفلاین در یک کمپین برابر با اهمیت تبلیغات آنلاین است، اما به لحاظ یادآوری حضور برند در بازار می‌توانند کارایی بسیار بیشتری داشته باشند. با وجود تاثیرگذاری غیرقابل انکار شیوه‌های سنتی بازاریابی و تبلیغات، بسیاری از برندها در

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 48

مدیرعامل پیک‌برتر:

دانش بازاریابی در ایران ضعیف است

تا همین چند سال پیش که خبری از گوشی‌های هوشمند و راهنمایانی همچون فورسکوئر نبود، اولین گزینه بسیاری از افراد برای پیدا کردن رستوران، قالیشویی و تعمیراتی، همین آگهی‌های محلی بود، آگهی‌هایی که کسب‌وکارهای اطراف‌مان را یکجا به ما معرفی می‌کرد تا نیاز ما به هر نوع خدمت را برآورده کند. با آمدن شبکه‌های اجتماعی شرایط تغییر کرد و حالا تبلیغات به جای در منزل، از طریق گوشی موبایل به دست‌مان می‌رسد. در این فضای جدید، بازیگران تبلیغات سنتی هم به ناچار آنلاین شده‌اند و تلاش می‌کنند توجه مخاطبان آنلاین را به خود جلب کنند. برای آشنایی با چالش‌های این بازیگران در صنعت تبلیغات و بازاریابی دیجیتالی به سراغ محمدرضا محسنی، مدیرعامل پیک‌برتر و منوچهر صدری، مدیر توسعه کسب‌وکار این مجموعه که یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های رسانه‌ای تبلیغاتی است، رفتیم و گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید. چرا تصمیم گرفتید پیک برتر را وارد فضای آنلاین کنید؟ مخاطبان فضای آنلاین متفاوت هستند و ممکن بود بازخوردی را که از پیک‌برتر چاپی داشتید دریافت نکنید. محسنی: ما با دو چالش مواجه شدیم و به همین دلیل تصمیم گرفتیم وارد فضای آنلاین شویم. مجموعه پیک‌برتر پیشتر صرفاً در حوزه چاپی فعالیت داشت وموفق بود. زمانی که سراغ رسانه‌های دیجیتال آمدیم شاید

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 50

چگونه از تبلیغات دیجیتالی برای بهبود کسب‌وکارمان استفاده کنیم

جعبه ابزار رسانه‏ ای برای کسب‏ و ‏کاره

قبل از آنکه به سراغ بازاریابی دیجیتالی یا دیجیتال مارکتینگ برویم و از مزایا و معایب این موضوع صحبت کنیم، شاید بد نباشد در ابتدا تعریفی اجمالی از بازاریابی ارائه دهیم. بازاریابی را اجمالاً و به طور کلی می‏توان این‌طور تعریف کرد:«بازاریابی فرایندی است برای دستیابی به اهداف مشخص، با استراتژی مشخص، از طریق ورود به بازار یا بازارهایی مشخص، در شرایطی مشخص از سوی یک بنگاه (حقیقی یا حقوقی) در حضور رقبا و همکاران و در جهت رفع تقاضای مشتری، با بهره‏گیری از عناصر محصول، توزیع، قیمت و نیز تبلیغات و فعالیت‏های ارتباطی.» با در نظر گرفتن این تعریف نسبتاً جامع، می‌توان چهار رکن آخر یعنی محصول، توزیع، قیمت و تبلیغات را عواملی دانست که متناسب با دیگر ارکان تنظیم شده‌اند و مورد استفاده قرار می‏گیرند. تبلیغات و فعالیت‌های ارتباطی هم به کلیه فعالیت‏هایی اطلاق می‏شود که برای دستیابی به اهدافی از قبیل آگاه کردن مشتری نسبت به وجود محصول/ برند، ترغیب او به آزمودن محصول، یادآوری مجدد و مکرر وجود برند و محصول در ذهنش و نهایتاً وفادار کردن او نسبت به محصول یا برند مورد استفاده قرار می‏گیرد. محصول در اضافه‏ کردن پسوند دیجیتالی و به موازات اطلاق کردن بازاریابی سنتی به شیوه بازاریابی غیردیجیتالی، می‏توان به

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

شرکت‌های فاوای بورس برخلاف دیگر صنایع همچنان از تلاطم‌های اقتصادی و رکود به‌دور مانده‌اند

پله فرار

درست در روزهایی که بانک‌های بزرگ کشور یکی‌یکی از پشت پرده ورشکستگی نمایان می‌شوند و شاخص بازار بورس را به رنگ قرمز درمی‌آورند، اندک شرکت‌های آی‌تی حاضر در بورس با درصد کمی از سهام‌شان، آرامش و رشد را به سهامداران نشان می‌دهند. انگار دو دسته آدم هستند: آنهایی که در خاورمیانه پرآشوب زندگی می‌کنند (سهامداران بانک‌ها) و آن دسته که در سواحل هاوایی مشغول استراحت‌اند (سهامداران شرکت‌های فناوری اطلاعات). این تصویر نمادین از وضعیت سهام شرکت‌های مرتبط با فناوری اطلاعات در بورس، گرچه تمامی واقعیت را نشان نمی‌دهد، اما دست‌کم واقعیت بیرونی را به خوبی به تصویر می‌کشد. برای دانستن واقعیت درونی این صنعت و معدود شرکت‌های بورسی آن، اندکی تامل بیشتر لازم است. تا خود درون پرده چه تدبیر می‌کنند صبح روز ۱۹ مرداد سال ۸۷ روز عجیبی در ساختمان بورس تهران بود. حرفه‌ای‌هایی که هر روز سری به این بازار می‌زنند از شلوغی غیرعادی کلافه شده بودند. آدم‌های تازه‌وارد آنچنان با فضای بورس غریبه بودند که سوال‌های خنده‌دار می‌کردند و حتی بعضی‌ها با انبانی از پول نقد راهی خیابان حافظ شده بودند. همه می‌خواستند سهام مخابرات ایران را بخرند، شرکتی آشنا که در سی‌ و هفتمین سال تاسیسش، پنج درصد سهام خود را به وارد بورس کرده بود.

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری ایران:

SMEها راه نجات اقتصاد ایران هستند

وارد دفتری شدیم که در نگاه اول جای چندان مرتبطی با بازارهای مالی به نظر نمی‌آمد. اتاقی که در بدو ورود، تابلوهای زیبایی از تلفیق هنر خط و نقاشی چشم‌نوازی می‌کردند. در غیاب سعید اسلامی بیدگلی، تصاویر اقتصاددانان بزرگ دنیا و برندگان نوبل اقتصاد کنار میز و روی دیوار اتاقش به ما خوشامد گفتند. بیدگلی پیش از این سوابق اجرایی متعددی داشته و چند ماه پیش با تایید سازمان بورس به عنوان دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری انتخاب شده است. او فقط به اقتصاد علاقه نداشت، در کتابخانه‌ اتاقش کنار کتاب‌های اقتصادی، رمان‌های مطرح دنیا نیز جا گرفته بودند. با وجود اینکه عجله داشت و باید به پرواز می‌رسید، اما اطمینان داد برای ما وقت دارد و آماده است درباره وضعیت شرکت‌های فناوری اطلاعات در بازار سرمایه با ما گفت‌وگو کند، گفت‌وگویی که شرح آن را در زیر می‌خوانید: وضعیت حضور شرکت‌های فناوری اطلاعات در بازار بورس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ ورود شرکت‌های صنایع مختلف به بورس اوراق بهادار به وضعیت کلی بازار سرمایه وابسته است، به ویژه شرکت‌های مربوط به صنایعی همچون آی‌تی که ریسک بالاتری نسبت به سایرین دارند. در شرایط بد بازار معمولاً شرکت‌ها رغبت زیادی به سهامی عام شدن و ورود به بازار رقابت ندارند. رونق طولانی‌مدت

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

صاحبان ایده در سرزمین عجایب

اواخر دهه ۹۰ میلادی، راه‌اندازی یک شرکت فناورانه به اندازه کافی کار سختی بود، چه برسد به اینکه کسی بخواهد کسب‌و‌کار خود را در بازار سرمایه هم عرضه کند و وارد این کارزار پرمخاطره شود. سقوط ناگهانی بازار، یک بحران اقتصادی و به دنبال آن ترکیدن یک حباب فناوری کافی است تا سرمایه‌گذاران مقدار پولی را که روی شرکت‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌اند کاهش دهند. بنابراین شکی نیست که بازار سرمایه به شدت آسیب‌پذیر است. با این حال سهامی عام شدن همچنان هدف غایی بسیاری از شرکت‌های جوان فناوری است، همان‌ها که بلندپروازند و می‌خواهند جهانی شوند. بورسی شدن چه مزیتی دارد در بهترین حالت اگر همه چیز به خوبی پیش رود، عرضه سهام می‌تواند به نفع همه باشد. سرمایه‌گذاران و بنیانگذاران آن شرکت می‌توانند تمام سهام خود را در بازار سرمایه بفروشند و یکباره پول هنگفتی به جیب بزنند. بازار سرمایه این پتانسیل را دارد که یک سرمایه‌گذاری ۱۰ میلیون دلاری را تبدیل به یک پرداخت ۱۰۰ میلیون دلاری کند. لیز بایر، یکی از مشاوران IPO دره سیلیکونی، معتقد است ورود به بورس یکی از ابزارهای مهم برای راه‌اندازی شرکت‌های پایدار است. رشد یا سقوط IPO یک شرکت شاید خیلی هم مهم نباشد. نکته مثبتی که در مورد عرضه سهام وجود

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

بازار سرمایه ایران صنعت آی‌تی ندارد

کافه‌ای با منظره پل طبیعت، جایی بود که با نیما نامداری قرار ملاقات و گفت‌وگو گذاشتیم. همهمه‌ بالکن کافه، چیزی کم از سر و صدای بازار بورس ندارد. تنها تفاوتش این است که به جای داد‌وستد سهام، گروهی از آدم‌ها دور هم نشسته‌اند و با صدای بلند برای یکدیگر ماجراهایی تعریف می‌کنند، از دیروز، امروز و شاید فردا. در نقطه‌ای کمی دورتر از این هیاهو، با نیما نامداری، معاون طرح و توسعه شرکت ارتباط فردا، گفت‌وگو می‌کنیم تا از او درباره وضعیت بازار سرمایه ایران و چالش‌های پیش ‌روی شرکت‌های فناوری اطلاعات برای حضور در این تالار پرخطر بپرسیم. او که پیش از این سابقه مدیرعاملی شرکت حاسب سیستم و مدیریت فنی مرکز شبیه‌سازی Western Connecticut Health Network و تحقیق در دانشگاه ورمانت آمریکا را داشته، هم‌اکنون وضعیت شرکت‌های فناوری اطلاعات در بورس را به خوبی دنبال می‌کند. وضعیت حضور شرکت‌های آی‌تی در بورس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ باید اول ببینیم چرا شرکت‌ها به بورس می‌روند. مهم‌ترین دلیل آن در دنیا تامین سرمایه مالی است. برای شرکت‌هایی که مرحله رشد اولیه را گذرانده‌اند، جریان نقدینگی حاصل از فروش کفایت نمی‌کند و نیار به منابع مالی جدیدی دارند که در مرحله رشد سریع به آنها کمک کند. در این مرحله بسیاری

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه

اقتصاد اینترنتی به‌پا می‌خیزد

پرسش پیش رو این است که چرا کسب‌وکارهای حوزه فناوری در ایران آنچنان که باید رونق ندارند، و چرا آنچنان که باید در بازار سهام حضور ندارند. ایرانی‌ها حسابی باسواد هستند و بهره هوشی پایینی هم ندارند، پس چرا یک اقتصاد شکوفای اینترنتی، آن‌طور که در دیگر کشورها جوانه زده، در ایران وجود ندارد که در آن کسب‌وکارهای حوزه فناوری زاده شوند، رونق بگیرند و راه به بازار سهام بیابند؟ جواب در پیچیدگی تجارت و نیز نحوه‌ عملکرد بازارهای مالی است. اینجا یکی از مسائل به سادگی مساله تجارت است؛ دستمزدها در اقتصاد ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی چندان بالا نیستند. سه میلیون تومان در ماه در ایران حقوق آبرومند یک عضو طبقه‌ متوسط یا حتی متخصص است، اما ۵۰۰ دلار در روز درآمد منطقی یک برنامه‌نویس متخصص در کشورهای توسعه‌یافته است که از طریق اینترنت کسب درآمد می‌کند. اما درآمد منطقی یک برنامه‌نویس متخصص با کارفرمای خارجی، حتی اگر از طریق اینترنت دورکاری کند، حدود روزی دو میلیون تومان است. البته که با مهارت‌های ساده‌ نوشتن برنامه‌های جاوا دو میلیون تومان در روز درآمد نخواهید داشت. اما درآمد دست‌کم ۴۰۰ هزار تومان در روز با کارفرمای ایرانی دور از دسترس نیست (من خودم شرکتی دارم که در همین

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

محافظت از حاکمیت شرکتی اصلی‌ترین اولویت ماست

وقت گرفتن از مدیرعامل فرابورس ایران کار بسیار دشواری است. در بورس و به تبع فرابورس «لحظه» اهمیت بسیار بالایی دارد و این مساله‌ای است که کار را برای روزنامه‌نگارانی که در پی گفت‌وگو با امیر هامونی، مدیرعامل شرکت فرابورس ایران، هستند بسیار دشوار می‌کند. با وجود این دشواری امکان این گفت‌وگو میسر شد و زیر نور آفتاب کم‌رمق یک روز زمستانی در ساختمان شیشه‌ای شرکت فرابورس ایران، به حضور ایشان رسیدیم. داد و ستد خارج از بورس یا به اصطلاح فرابورس (OTC) به طور مستقیم بین دو طرف بدون هیچ گونه نظارتی از جانب یک بورس انجام می‌گیرد. فرابورس در مقابل داد و ستد بورسی که در بازارهای سازمان‌یافته رخ می‌دهد قرار دارد. یک بورس اوراق بهادار مزایایی همچون تسهیل نقدشوندگی، کاهش ریسک اعتباری در مورد نکول یکی از طرفین معامله، شفافیت و در دسترس بودن قیمت جاری بازار دارد. در معاملات بازار فرابورس قیمت برای عموم لزوماً منتشر نمی‌شود و به دلیل اینکه قراردادها دوجانبه هستند، هر طرف می‌تواند نگران ریسک اعتباری طرف دیگر باشد. همچون معاملات بورسی معاملات فرابورس در مورد کالا، ابزارهای مالی (شامل سهام) و اوراق مشتقه آنها انجام می‌گیرد. بازار اوراق مشتقه فرابورس در دارایی‌هایی مثل نرخ بهره، نرخ ارز، سهام و کالا فعال

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 46

برافتادن پرده تحریم‌ها از شمایل بورس

در زمان تحریم‌های اقتصادی و سوئیفت و اعمال مدیریت ناکارآمد اقتصاد دولتی نفتی رانتی، طی یک دهه که نتیجه آن به ویژه در دو سال آخر دولت پیشین موجب شد رکود دامن اقتصاد ایران را بگیرد، دولت یازدهم با همه تلاش خود در زمینه افزایش رشد اقتصادی، با وجود اینکه موفق شد رشد اقتصادی منفی ۸/۶ درصد را به حدود صفر تا یک درصد برساند و شیب تورم را کاهش دهد، اما نتوانست بر معضلات اصلی اقتصاد جامعه و آثار تبعی آن بر شرایط اجتماعی غلبه کند. بورس در سال‌های ابتدایی دولت یازدهم تابع سیاست‌هایی بود تا بتواند سرمایه‌ها را به خود جذب کند، اما سرمایه‌ها اکثراً در بخش‌های واقعی اقتصاد انباشت نشده بود، بلکه بخش غیرواقعی اقتصاد از آن سود می‌برد و بیشتر در بین بازار‌های مجازی غیررسمی در نوسان بود. بعد از اوج شاخص بورس در سال ۹۲، که ناشی از سرعت روند مذاکرات و یکسری خوش‌بینی‌ها بود، شاخص وارد فاز اصلاحی شد. بعد از ورود به فاز اصلاحی اوضاع شرکت‌ها همگام با برخی مسائل همانند تصمیمات دولت و مجلس در مورد نرخ خوراک شرکت‌های پتروشیمی، معاد، کیفی‌سازی پالایشگاه‌ها، افزایش نرخ بهره، حضور داعش در عراق (افزایش ریسک سیستماتیک منطقه)، که همگی تاثیرات منفی بر شاخص و عملکرد

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

همه پادشاهان یک اقلیم

وقتی مدیران ارشد و میانی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از ورود اپراتورهای جدید ارتباطات ثابت و همراه به بازار خبر می‌دادند، احتمالاً در ذهن‌شان نبود که چند ده بازیگر ریز و درشت وارد عرصه خواهند شد. همان‌طور که از اولین سخنان آنها برمی‌آید، تصور می‌کردند در مجموع ۱۰ اپراتور جدید وارد این حوزه می‌شوند و هم انحصار خدمات را از بین می‌برند و هم قیمت‌ها را می‌شکنند. اما اینجا ایران است و معمولاً همه آن‌قدر لابی دارند که بتوانند در مقطع حساس، خود را در میان انتخاب‌شده‌ها جا دهند، آن هم وقتی پای صدور یک پروانه در میان باشد.  ورود بیش از ۴۰ اپراتور جدید به بازار خدمات ارتباطات، آنچنان تغییری در این حوزه ایجاد می‌کند که تخمین آن برای پدیدآورندگانش هم ممکن نیست. اما آیا همه آنها که پروانه یا موافقت اصولی گرفته‌اند، وارد فاز عرضه خدمات می‌شوند؟ اکنون که همه می‌خواهند نفر اول این حوزه باشند، باید دید در عمل چه می‌شود. هشت قرن پیش سعدی علیه‌الرحمه گفته بود:«ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.» باید دید حوزه ارتباطات چگونه چند ده درویشی را که می‌خواهند پادشاه باشند، در خود جای می‌دهد. روزی که محمود واعظی صندلی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مدیرعامل فناپ‌تلکام:

توسعه شبکه، درآمد آی‌سی‌تی را سه برابر می‌کند

یک سال از اعطای پروانه ارتباطات ثابت (FCP) به شرکت توسعه فناوری ارتباطات پاسارگاد آریان می‌گذرد، کنسرسیومی متشکل از ۹ شرکت فعال صنعت مخابرات و اینترنت که فناپ‌‌‌ نیز در آن حضور داشت. با وجود خروج از این کنسرسیوم، فناپ همچنان به برنامه‌های خود برای انجام تعهدات درج‌شده در پروانه FCP ادامه داده است. به منظور اطلاع از این برنامه‌ها، با صابر فیضی، مدیرعامل فناپ تلکام، به گفت‌و‌گو نشستیم تا تحلیل او را از آینده بازار ارتباطات کشور بشنویم. تاکنون ۱۶ شرکت پروانه FCP گرفته‌اند. برای اجرایی شدن تعهدات آنها ظرف پنج سال چه میزان سرمایه‌گذاری لازم است؟ ابتدا باید این موضوع را به دو بخش تقسیم کنیم و به ۱۰ سال قبل بازگردیم، زمانی‌که مجوز PAPها یا ISDPها صادر شد. آن زمان تصور بر این بود که امکان رقابتی کردن بازار وجود دارد. هر یک از آنها در یک حوزه خاص فعایت کردند و مشخص شد که تا چه میزان می‌توانند سرمایه‌گذاری کنند. از تعداد ۱۱ موردی که مجوز PAP گرفته بودند تقریباً ۹ مورد فعال شدند. سرمایه‌گذاری‌ انجام‌شده در این حوزه نیز به صورت تدریجی بود. در گذشته، دوران رکودی را نیز داشتیم، اما با روی کار آمدن دولت یازدهم اقداماتی برای ساماندهی این اوضاع صورت گرفت تا

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

مدیرعامل کیش‌سل‌ پارس:

۴۰ درصد بازار MVNO ها را می‌گیریم

هفته آخر تابستان گذشته بود که شرکت کیش‌سل پارس موفق شد با رایتل قرارداد ببندد و پروانه اپراتور مجازی خود را بگیرد. اما هنوز باقی دارندگان موافقت اصولی اپراتور مجازی در پیچ ‌و خم بوروکراتیک و مصائب عقد قرارداد با اپراتورهای میزبان گرفتار مانده‌‌اند. فارغ از احتمال موفقیت یا شکست آنها در این پروسه، سوال اینجاست که آیا اساساً بازار ارتباطی کشور ظرفیت فعالیت این تعداد از اپراتورهای مجازی را دارد یا نه؟ برای یافتن پاسخ این سوال و مطلع شدن از ویژگی‌های اولین اپراتور مجازی کشور، به سراغ هوشنگ مرتضوی، مدیرعامل شرکت کیش‌سل پارس، رفتیم که به گفته خودش شناخت خوبی از این بازار دارد. کیش‌سل پارس و سامان‌تل چه نسبتی با هم دارند؟ سامان‌تل، برند ما و کیش‌سل پارس، شکل حقوقی ماست. کیش‌سل پارس در واقع یک شرکت سهامی است که حدود ۱۰ سال پیش برای فعالیت در حوزه آی‌سی‌تی تاسیس شد. بانک سامان، بیمه سامان و پرداخت الکترونیک سامان هر یک به تنهایی ۲۰ درصد؛ گروه سرمایه‌گذاری اندیشه‌نگار، ۳۷ درصد؛ و شرکت اندیشه‌نگار پارس، سه درصد از سهام این شرکت را در اختیار دارند. برند دیگری نیز به نام ایران‌تل داریم که هنوز ثبت نشده است. در ۱۰ سال گذشته چه فعالیتی انجام داده‌اید؟ این شرکت بیشتر

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مدیرعامل آسیاتک:

رگولاتوریFCP‌ها را نجات می‌دهد

شرکت‌های PAP پا در راه جدید و ناشناخته‌ای گذاشته‌اند. پروانه FCP گرچه همچنان در حوزه ارتباطات ثابت است؛ اما تفاوت‌های چشمگیری با پروانه‌های قدیمی دارد. از سوی دیگر، ورود به بازار اپراتوری تلفن همراه از طریق پروانه MVNO داستان را به کلی متفاوت کرده است. آیا این شرکت‌ها می‌توانند در این بازار موفق شوند یا چند سال دیگر تنها خاکستری از آنها به جا خواهد ماند؟ این پرسشی است که همه فعالان این حوزه پاسخ یکسانی به آن می‌دهند. «ما می‌مانیم، اما خیلی‌ها از بین می‌روند». یکی از این دسته مدیران، محمدعلی یوسفی‌زاده مدیرعامل آسیاتک است که هم مجوز FCP دارد و هم موافقت اصولی MVNO. از یوسفی‌زاده درباره وضعیت پروانه‌های جدید و پتانسیل سودآوری آن برای بازیگران این حوزه پرسیدیم. تعداد زیادی از شرکت‌ها مجوز ارتباطات ثابت را دریافت کردند و طبق پروانه می‌توانند شبکه‌سازی کنند. انتظار این تعداد بازیگر را داشتید؟ آن زمان که تاریخ مجوز PAP به پایان رسیده بود، برآورد ما این بود که از ۱۱ شرکت PAP، شش شرکت به لایه بالاتر خواهند رسید و مابقی به نوعی در دل این شش شرکت ادغام خواهند شد. با تغییر رویکرد دولت نسبت به ISPها و ISDPها، پیش‌بینی ما تغییر کرد. عملاً ISDPهایی وجود داشتند که شبه‌پپ

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

بازیگران جدید حوزه ارتباطات چه سهمی از بازار را می‌گیرند

کیک هیولایی

خرداد سال ۹۳، با اتمام مهلت پروانه‌های شرکت‌های PAP، بحث تجمیع و ساماندهی پروانه‌های شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و انتقال داده از سوی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی مطرح شد. پس از گذشت حدود یک سال و نیم مقرر شد آبان‌ ۹۴ پروانه‌‌های جدید تحت عنوان‌ FCP به متقاضیان دارای شرایط اعطا شود. حالا به گفته معاون صدور پروانه رگولاتوری، ۱۶ مجوز صادر شده و یکی از شرکت‌ها نیز در حال طی کردن مراحل اداری است. تلاش سازمان رگولاتوری برای رقابتی کردن بازار، به حوزه ارتباطات ثابت محدود نمانده و از بهمن ۹۴ با فراخوان این سازمان، پای مجوز اپراتورهای مجازی تلفن همراه هم به میان آمده است. رگولاتوری در تعداد موافقت اصولی برای این مجوز نیز گشاده‌دستی به خرج داده است. هرچند از میان ۲۴ شرکت دارنده این موافقت، تنها یک مورد به مرحله دریافت پروانه رسیده است اما باید دید آیا بازار ارتباطات کشور اساساً ظرفیت پذیرش این تعداد از بازیگران جدید را دارد یا نه، ظرفیت بازار ارتباطات ثابت تاکنون به ۱۶ شرکت پروانه FCP اعطا شده است، اما به طور قطع بسیاری از آنها طی سال‌های آینده نمی‌توانند در بازار فعال بمانند. برآورد سازمان تنظیم مقررات هم پیش از اعطای این مجوز همین‌گونه بود. چنانچه

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پارک‌های علم و فناوری، دو دهه پس از تاسیس چه مشکلاتی را حل کرده‌اند

سرزمین هیچکس

حدود نیم قرن از تاسیس اولین پارک‌های علم و فناوری در جهان می‌گذرد و مانند بسیاری از پدیده‌های وارداتی، این مراکز در ایران عمری کمتر از مراکز دیگر نقاط دنیا دارند. با این وجود، افزایش تعداد این پارک‌ها در همین زمان اندک، چشمگیر بوده است. اکنون که نزدیک به دو دهه از ارائه طرح اولیه ایجاد چنین مراکزی می‌گذرد، شاید زمان خوبی باشد برای پرسیدن این سوال که پارک‌های علم و فناوری،‌مشکلات چه کسانی را حل کرده‌اند یا به بیان دیگر،‌چه مشکلاتی را حل کرده‌اند. آیا رابطه صنعت و دانشگاه را تقویت کرده‌اند یا بر تولیدات دانش‌بنیان کشور افزوده‌اند؟ مشکل بیکاری تحصیل‌کرده‌ها را حل کرده‌اند یا آزمایشگاهی مطمئن برای آزمون و خطای جوانان بوده‌اند؟ اولین‌ها قانونی شدند اسناد نشان می‌دهند برای اولین بار در ایران، شرکت سهامی ذوب آهن اصفهان ایده تشکیل یک شهرک علمی و تحقیقاتی را مطرح کرد. سال ۷۱ پیشنهاد تاسیس چنین مرکزی داده شد و پیگیری کلیت کار به معاونت پژوهشی دانشگاه صنعتی اصفهان واگذار و در همین سال موضوع در شورای پژوهش‌های علمی کشور تصویب شد.در سال ۱۳۷۲ با تشکیل هیات امنا، عملیات اجرایی شهرک آغاز و در سال ۱۳۷۵ اساسنامه آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد. در سال ۱۳۷۸، عملیات اجرایی ساخت

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات:

رویکرد پارک‌های فناوری در حوزه آی‌سی‌تی باید تغییر کند

اوایل اردیبهشت امسال معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات خبر از راه‌اندازی قریب‌الوقوع پارک آی‌سی‌تی داده بود. شاید این خبر دست‌کم برای شرکت‌های کوچک این حوزه امیدوارکننده باشد اما رویکرد پارک‌های فناوری کشور طی ۱۶ سال گذشته در بی‌توجهی به حوزه آی‌سی‌تی، همچنان باعث بدبینی بسیاری از فعالان این حوزه نسبت به موفقیت این قبیل پارک‌ها در توسعه صنعت آی‌سی‌تی کشور است. به همین بهانه به گفت‌وگو با امیرحسین دوایی، مرکزی معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات، نشستیم تا از او که با حفظ سمت، عضو کمیسیون پژوهش و فناوری شورای گسترش آموزش عالی وزارت علوم و عضو هیات امنای شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان نیز هست، درباره علت راه‌اندازی پارک آی‌سی‌تی و تفاوت آن با پارک‌های فناوری حاضر سوال کنیم. چه عاملی وزارت ارتباطات را به فکر راه‌اندازی یک پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات انداخت؟در سال ۸۲ برای راه‌اندازی پنج پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور، مجوز داده شد. یکی از این پارک‌ها شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان بود، البته این پارک از قبل هم فعالیت می‌کرد اما برای اینکه فرایند ایجادش تسهیل شود، ابتدا کار خود را با مجوز مرکز رشد آغاز کرده بود. یعنی تا آن زمان فقط شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان را داشتیم. پارک

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35
شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

پارک‌های فناوری دنیا چه می‌کنند

ویژگی‌های یک زیست‌بوم فناورانه

پارک‌های فناوری، اهمیت زیادی برای رسیدن به تحول اقتصادی دانش‌بنیان دارند، پارک‌هایی که با خلق یک ایده یا محصول برای یک بیماری چاره می‌یابند یا یک حوزه جدید معرفی می‌کنند و این‌گونه دنیا و نوع نگاه مردم به دنیا را دگرگون می‌کنند. با کمی تسامح شاید بتوان گفت پارک مثلث تحقیقاتی (The research triangle park) در کارولینای شمالی، بهترین شعار را برای معرفی پارک‌های فناوری انتخاب کرده است:«اینجا خانه ماست و برای رشد ایده‌های جسورانه ساخته شده است.»هرچند پارک‌های فناوری در کشورهای مختلف تحت عناوین مختلفی فعالیت می‌کنند، عناوینی همچون پارک علمی، پارک صنایع دانش‌بنیان، پارک علم و فناوری، شهرک علمی و مناطق توسعه فناوری، اما هم و غم آنها یکی است: تحول اقتصادی دانش‌بنیان. از دوبعدی تا چهاربعدی هدف نهایی پارک‌های فناوری، افزایش قدرت رقابت بین‌المللی و پتانسیل صادرات صنایع از طریق توسعه فناوری‌های پیشرفته است. تحقق آن هم تنها از طریق افزایش همکاری اکوسیستم آکادمیک (یعنی دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی) با بخش خصوصی در مناطق فناورانه در حال رشد ممکن خواهد بود. در حال حاضر این سطح همکاری، از مدل‌های دوبعدی (که فقط شامل اکوسیستم آکادمیک و محیط کسب‌وکار بود و صرفاً با هدف تلفیق قدرت آموزش و تولید شکل گرفته بود) فراتر رفته و به سمت مدل‌های

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

رئیس پارک فناوری پردیس:

ارتباط خاصی با وزارت‌خانه نداریم

پارک‌های علم و فناوری در اوایل دهه ۸۰ با هدف به حرکت درآوردن جریان دانش و فناوری میان دانشگاه‌ها، موسسات تحقیق و توسعه، شرکت‌های خصوصی و بازار، زیر نظر نهاد ریاست جمهوری شکل گرفتند. در آن زمان مفهومی به نام استارت‌آپ به شکل کنونی وجود نداشت و باور عمومی بر این بود که این پارک‌ها می‌توانند به مکانی برای رشد کسب و کارهای نوپا تبدیل شوند. اما این هدف هنوز هم پس از گذشت بیش از یک دهه از زمان شکل‌گیری این پارک‌ها به آنچه که باید، نرسیده است. مسئولان پارک پردیس می‌گویند بخش خصوصی تاکنون نزدیک به ۹۰۰ میلیارد تومان در پارک سرمایه‌گذاری کرده و این سهمی که سازمان مدیریت به آنها داده، کمتر از یک‌دهم این مبلغ است. فروش شرکت‌های عضو پارک سال گذشته، بیش از چهار هزار میلیارد تومان بوده است. شرکت‌های پارک فناوری پردیس در سال گذشته بیش از ۱۲۲ میلیارد تومان هزینه تحقیق و توسعه کردند و نزدیک به ۱۰ میلیون دلار صادرات پارک در سال ۹۴ بوده است. ثبت ۱۵ اختراع و عرضه بیش از ۱۰۰ محصول یا خدمت، از دیگر دستاوردهای سال گذشته این پارک است. اما این آمار نمی‌تواند آینه تمام‌نمای پارک فناوری پردیس باشد. این پارک هنوز هم با مشکلات زیرساختی

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

محدودیت‌های مراكز رشد و پارک‌های علم و فناوری در کشور و راهکار ایجاد مراکز رشد مجازی

پایان یکجا نشینی

ضرورت کارآفرینی برای تبدیل ایده و دانش به ثروت، در سند چشم‌انداز بیست‌ساله نظام و برنامه‌های چهارم، پنجم و ششم توسعه همواره مورد توجه ویژه بوده است. با توجه به چالش موجود کشور در زمینه ایجاد اشتغال و کارآفرینی می‌توان حمایت از تاسیس کسب‌ و کارهای نوپا به ‌ویژه در حوزه فناوری‌های جدید اطلاعاتی و ارتباطی را جزو اولویت‌های برنامه‌ریزی سیاست‌گذاران دولتی دانست. با توجه به تجربیات مشابه در کشورهای پیشرفته و نیز محدودیت‌های موجود در مراکز رشد دانشگاهی و پارک‌های علم و فناوری در کشور، می‌توان راه‌اندازی مراکز رشد مجازی را راه‌حل مناسبی برای تحقق این آرمان و توسعه اکوسیستم کارآفرینی و نوآوری دیجیتال در کشور دانست. در حال حاضر مراکز رشد فیزیکی و پارک‌های علم و فناوری در کشور فعال هستند؛ اما تمرکز این مراکز در حال حاضر بر کسب و کارهای محصول‌محور معطوف است و دارای محدودیت‌هایی در ارائه خدمات متنوع به طور خاص برای مراحل پس از رشد هستند. علاوه بر این، خدمات آنها محدود به مکان و زمان و صرفاً پذیرش تعداد محدودی از کارآفرینان و همراه با بوروکراسی زیاد است، بنابراین، این شرایط منجر به آن شده است که در زمینه راه‌اندازی و توسعه کسب‌ و کارهای نوپا در کشور موفقیت‌های مورد انتظار برآورده

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

رئیس شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان:

فضای کسب ‌و کار بی‌ثبات است

بیش از دو دهه از تصویب اساسنامه شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان در شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌گذرد، اولین گام برای تاسیس یک پارک فناوری در کشور، که پیشنهاد اولیه آن از سوی شرکت سهامی ذوب آهن مطرح شد اما راه‌اندازی آن تا سال ۱۳۷۹ طول کشید. در همان سال به عضویت انجمن جهانی پارک‌های فناوری نیز درآمد. از آنجا که «اولین» بودن، اغلب پرمخاطره است، طبیعتاً این شهرک طی این سال‌ها با چالش‌هایی نیز رو‌به‌رو بوده است. به سراغ مهدی کشمیری رئیس این شهرک رفتیم و با او درباره وضعیت پارک‌های فناروی کشور و چالش‌های آنها گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: عمده پارک‌های فناوری کشور ما محصول‌محور بوده و توجه چندانی به سرویس به ویژه در حوزه آی‌سی‌تی نداشته‌اند. به نظر شما علت این موضوع چیست؟هرچند من اطلاع دقیقی از جزئیات محتوایی پارک‌های فناوری کل کشور ندارم تا حرف شما را تایید کنم، اما تاحدودی می‌توانم بگویم این پارک‌ها سرویس‌محور نیستند. البته این به معنی بی‌توجهی کامل آنها به این موضوع نیست. یکی از علت‌های این وضعیت، دولتی بودن اقتصاد کشور است. در اقتصاد دولتی که مشمول صنایع به ویژه صنایع بزرگ است، تقاضا برای محصول بیشتر از خدمت است. خدمت نیاز مردم و جامعه است. حتی

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

نگاهی به بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری‌های خارجی در صنعت ICT ایران

یا حلال کن یا برو

شرکت‌های خارجی و هیات‌های تجاری با سر و صدای فراوان می‌آیند و می‌روند. سرمایه‌گذارها در حال بررسی وضعیت بازار ایران و سبک سنگین کردن شرایط پسابرجام هستند. هنوز خیلی‌ها نمی‌دانند تا کجا می‌توانند در این بازار پیش بروند و با تحریم‌های آمریکا روبه‌رو نشوند. به خصوص اکنون که فرمان سیاست در ایالات متحده در جهتی عکس هشت سال گذشته می‌چرخد. با همه این سر و صداها، آنچه به صورت مشخص اتفاق افتاده و می‌توان اندازه‌گیری کرد، هنوز تا رسیدن به ایده‌آل‌ها فاصله‌ای زیاد دارد.ارقامی که در مورد سرمایه‌گذاری خارجی در ایران پس از برجام اعلام می‌شوند، معمولاً بیشتر در صنایعی مانند نفت و گاز هستند و صنعت ICT هنوز نتوانسته است ارقام بزرگی را به خود اختصاص دهد. تجربیات قبلی در زمینه سرمایه‌گذاری روی پروژه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، عموماً یک نکته مهم دارند که لابه‌لای اعداد و ارقام گم می‌شود و آن، طرف ایرانی پروژه است. بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری با حلال‌سازان در حالی که سال‌ها از آغاز به کار اپراتور دوم تلفن همراه ایران می‌گذرد، مدیران دو سهامدار ایرانی این شرکت، هنوز هم معتقدند پروژه ایرانسل، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی پس از انقلاب (و شاید تمام تاریخ ایران) است. امروز افراد بسیاری هستند که مدعی‌اند MTN را آنها به

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

مدیر دفتر مشاوره‌ای آرتور دو لیتل:

جلب اعتماد نیاز به زمان دارد

با امضای برجام بیش از آنکه دل‌ها به جوانه امید آراسته شوند، همه به انتظار رویت معجزه‌ای یکباره در فضای اقتصادی کشور نشستند. امروز یا فردا؛ بالاخره قرار بود آن منجیان با کیسه‌های پر از دلار بیایند. هرچند به مرور زمان از تعداد این منتظران کاسته شد اما هر از گاهی شنیدن خبرهایی از آمدن هیات‌های تجاری کشورهای مختلف و وعده‌های آنها برای سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف، دلگرم کننده بود؛ از جمله سرمایه‌گذاری حوزه آی‌سی‌تی ایران که طی چند سال گذشته رشد خوبی نیز داشته است. با این حال هنوز چالش‌های زیادی در این خصوص وجود دارد. به همین بهانه به گفت‌وگو با ساندر کُخ مدیر دفتر مشاوره‌ای آرتور دو لیتل نشستیم؛ شرکتی که چند سالی است در مورد بازار ایران و پتانسیل‌های سرمایه‌گذاری روی آن فعالیت‌هایی داشته و خدمات مشاوره‌ای ارائه کرده است و تا یک ماه و نیم دیگر نیز دفتر خود را در ایران راه‌اندازی خواهد کرد. شرکت آرتور دو لیتل همواره بازار ایران را رصد می‌کرده اما خودش چندان در ایران فعال نبوده است. آیا می‌توان گفت حالا با راه‌اندازی یک دفتر در ایران قصد تغییر مسیر دارد؟ما دوره‌هایی در ایران بوده‌ایم. اولین پروژه ما در ایران حدود شش هفت سال پیش بود. بنابراین در ایران

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

فناوری اطلاعات ایران چشم به راه سرمایه‌گذاری خارجی باقی مانده است

چمدان‌های معطل

شرایط اقتصادی کشور در طول دوره تحریم‌ها علیه ایران با مشکلات بسیاری مواجه شد؛ مشکلاتی که رفع یا دست‌کم کاهش آنها سالها به طول خواهد انجامید. با این حال از زمان امضای برجام اوضاع چندان هم بد نبوده و هیات‌های تجاری از کشورهای مختلفی برای ارزیابی پتانسیل‌ها سری به کشور زده و سرمایه‌گذاری‌هایی نیز کرده‌اند.شاید این دستاوردهای نه‌چندان بزرگ را بتوان حاصل تلاش برخی از مسئولان دانست که در داخل کشور و در سفرهای خارجی خود از جذابیت‌ها و قابلیت‌های ایران برای سرمایه‌گذاری خارجی سخن می‌رانند. مثلاً اظهارات احمد جمالی مدیرکل سرمایه‌گذاری خارجی سازمان سرمایه‌گذاری کشور که می‌گوید:«شرایطی که امروز در کشور داریم و میزان رجوع سرمایه‌گذاران برای ورود به کشور و آغاز فعالیت در مقیاس با سال‌های گذشته بسیار متفاوت است. ورود و خروج سرمایه برای سرمایه‌گذاران خارجی هیچ مشکلی ندارد تا جایی که مدت‌هاست بانک‌ها برای ورود سرمایه مقادیر زیادی ارز به کشور وارد، و بسیاری از بخش‌ها آغاز به فعالیت کرده‌اند.» یا سخنان ولی‌الله سیف رئیس‌کل بانک مرکزی ایران که در اجلاس سنگاپور اعلام کرد:«ایران ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری بالقوه بزرگی در فناوری اطلاعات و ارتباطات و صنایع هوایی دارد و از هر گونه سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی صادرات‌محور در این زمینه استقبال می‌کند.» هفته گذشته بود که کای موکانین

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

معاون پژوهش کسب ‌و کار شرکت مبین ایران:

مخالف حضور خارجی‌ها در پروژه‌های بزرگ هستم

«رشد اقتصادی هشت درصدی» رقمی است که برنامه ششم توسعه، آن را به عنوان مهم‌ترین هدف اقتصاد کشور در نظر گرفته. طبق برآوردها برای رسیدن به این هدف، سالانه به ۷۲۳ هزار میلیارد تومان منبع مالی نیاز داریم که از این میزان، حدود ۴۵ میلیارد دلار باید از محل جذب سرمایه‌های خارجی تامین شود. هرچند به نظر می‌رسد با بهبود شرایط اقتصادی، ثبات سیاسی و کاهش درجه ریسک در دوران پسابرجام، امکان حضور سرمایه‌گذاران خارجی و جذب سرمایه‌های آنان تا حدودی تسهیل یافته اما هنوز موضوعی به نام «سرمایه خارجی»، محل مناقشه برخی افراد است آن هم در شرایطی که به دلیل باقی بودن آثار تحریم‌های چندین ساله و عقب ماندن از دنیا، کشور نیاز به زنده کردن بازار و بهره‌گیری از فناوری‌های جدید دارد. از همین رو به سراغ حسین طالبی معاون پژوهش کسب و کار شرکت مبین ایران و یکی از موافقان مشروط سرمایه‌ خارجی رفتیم تا با او درباره پتانسیل‌ها و شیوه صحیح جذب سرمایه‌گذاران خارجی به ویژه در حوزه آی‌سی‌تی کشور به عنوان حوزه پیشران توسعه گفت‌وگو کنیم. او را بسیاری از کارشناسان این حوزه به سبب مدیریتش طی دو دهه بر فناوری اطلاعات نفت ایران می‌شناسند. آیا در حوزه آی‌سی‌تی کشور نیاز به سرمایه‌گذار خارجی

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

کارشناس مسائل اقتصادی:

بدون سرمایه‌ خارجی از رشد ۸ درصدی خبری نیست

بیست و ششم مهرماه بود که وزارت امور خارجه در سومین گزارش سه‌‌ماهه اجرای برجام از ارتقای جایگاه ایران در رتبه‌بندی ریسک کشورها خبر داد؛ یک رتبه‌بندی‌ هفت‌گانه از سوی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی که یکی از شاخص‌های مهم برای تعیین ثبات اقتصادی کشورها و عاملی تعیین‌کننده برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه مبادلات تجاری با سایر کشورها محسوب شده و تلاش برای بهبود آن همواره یکی از اولویت‌های کشورهای در حال توسعه بوده است. برای درک بیشتر پدیده سرمایه خارجی، آثار آن بر اقتصاد و ریسک‌هایی که در کشور متوجه آن است، گفت‌وگویی با سعید تقی مولایی از کارشناسان مسائل اقتصادی کشور انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: آیا شرایط کنونی اقتصاد ایران نیاز مبرمی به جذب سرمایه خارجی دارد یا خیر؟جذب سرمایه خارجی هم از نظر آثار اقتصادی هم از نظر سایر آثار جانبی، امری لازم است اما در عالم اقتصاد ما به آن دسته از آثار توجه بیشتری داریم که منجر به افزایش و بهبود بهره‌وری و تکنولوژی می‌شوند. وقتی صحبت از رشد اقتصادی می‌کنیم یعنی بالا بردن ارزش تولیدات و درآمدهای یک جامعه. این امر مستلزم به‌کارگیری مناسب عوامل مولد از جمله سرمایه است. هر قدر بتوانیم اندوخته سرمایه خود را افزایش دهیم با تکنولوژی‌ای

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

فرداد زند از شرکای ایراتل ونچرز:

خدمات ارزش‌افزوده برای سرمایه‌گذاران جذابیت دارند

جذب سرمایه خارجی برای رسیدن به رشد اقتصادی هم در برنامه ششم توسعه و هم در آخرین گزارش موسسه مک‌کینزی از جمله نکات مورد تاکید بوده است. با این حال هنوز به نقطه ایده‌آل نرسیده است و موانع متعددی بر سر راه آن وجود دارد. از همین رو به سراغ فرداد زند رفتیم تا با او که سابقه همکاری با موسسه مک‌کینزی را نیز دارد، درباره پتانسیل‌ها و چالش‌های موجود در فضای کسب ‌و کار ایران گفت‌وگویی انجام دهیم. در حال حاضر او یکی از شرکای ایراتل ونچرز است؛ یک باشگاه سرمایه‌گذاری‌ خطرپذیر که هم خودش سرمایه دارد و هم دیگر سرمایه‌ها را مدیریت می‌کند. این شرکت برای اینکه بتواند نقش فعال‌تری در جذب و بازپروری ایده‌هایی که قابلیت جهانی شدن دارند ایفا کند تصمیم گرفته است با استفاده از سابقه کسب ‌و‌ کارش در ایران و داشتن ارتباطات با خارج، یک پایه عملیاتی نیز در ایران داشته باشد. از همین رو به زودی یک مرکز نوآوری به نام iLab در ایران تاسیس خواهد کرد که شکلی از برنامه شتاب‌دهی و فضای همکاری را داخل خود خواهد داشت. کدام بخش از حوزه آی‌سی‌تی کشور جذابیت بیشتری برای سرمایه‌گذاران خارجی دارد؟باید قبل از هر چیز مزیت‌های رقابتی ایران نسبت به بازارهای

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

ایران چگونه به گردنه پنجم ارتباطی خواهد پیوست

اندک اندک جمع نسلان می‌رسد

«برنامه‌ریزی برای ورود نسل پنجم موبایل به ایران تا شش ماه آینده انجام شده است.» این اظهارات محمد خوانساری رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات در دی‌ماه ۹۳ بود که باعث شد همه به اشتباه گمان کنند تا شش ماه دیگر یعنی خرداد ۹۴ فناوری ۵G به ایران می‌آید. چشم‌ها به انتظار تماشای معجزه‌ای نشست که قرار بود ارتباطات موبایلی کشور را دگرگون سازد. شش ماه بعد از چنین وعده‌ای، خوانساری این بار با برآورد نسبتاً واقع‌بینانه‌تری، برنامه‌ریزی برای عملیاتی‌سازی پروژه نسل پنجم موبایل را پنج‌ساله عنوان کرد و گفت:«تا ۱۰ سال آینده این فناوری در ایران ۱۰۰ درصد استفاده می‌شود.» با گذشت نزدیک به دو سال از وعده‌ای که رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات داده بود بالاخره اوایل مهر امسال بود که هر چند به صورت آزمایشی اما کمی ملموس‌تر و از نزدیک، ۵G رویت شد. اپراتور دوم موبایل با جنجال زیادی در حضور وزیر ارتباطات از پروژه آزمایشی ۵G خود رونمایی کرد. پیش از آن اغلب اقداماتی که برای توسعه نسل ۵ در کشور انجام شده، در حوزه امکان‌سنجی، تحقیق و پژوهش، برگزاری کارگاه آموزشی و همایش بوده است؛ اقداماتی که خروجی آنها به گفته محمود واعظی وزیر ارتباطات قرار نیست (مانند آنچه شرکت‌های بزرگ دنیا می‌کنند)

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

بلوغ یک اکوسیستم

همزمان با مطرح شدن فناوری ۵G، سال ۲۰۲۰ نیز به عنوان مبداء تاریخ ورود به دنیای جدیدی از ارتباطات تعیین شد. حالا همه کشورها از جمله ایران این دغدغه را دارند تا از این فناوری عقب نمانند و در سال ۲۰۲۰ همزمان با سایر کشورها شاهد یک تحول گسترده باشند اما آیا حتماً باید تا ۲۰۲۰ به سمت ۵G برویم؟ در حال حاضر در مرحله‌ای هستیم که چشم‌انداز و نیازها مطرح شده‌اند. با وجود اینکه استانداردها هنوز در حد موارد پژوهشی هستند، تازه شروع به شکل‌گیری کرده‌اند و تا اواسط ۲۰۱۸ اعلام خواهند شد اما برخی کشورها به سرعت به دنبال یافتن فرصت‌هایی در آن رفته‌اند؛ مثلاً در حوزه فیکس وایرلس، FTTH را با ۵GTTH جایگزین کنند یا اپلیکیشن‌هایی را به مصرف‌کننده و سرمایه‌گذار بدهند. هرچند اینها قدم‌های اولیه هستند و کمی ریسک در آنها وجود دارد اما کسانی که به سراغ آنها می‌روند نسبت به چشم‌انداز آینده و فناوری‌های نوآورانه کلیدی تفاهم دارند و به اجماع رسیده‌اند؛ موضوعی که باعث می‌شود با اعتماد به نفس بیشتری، صحبت از همکاری‌های کوچک با وندورها کنند و وعده گسترش و تکمیل آنها در آینده را بدهند. این یک روند طبیعی است و مانند نوآوری و آزمایش باید اتفاق بیفتد. دوکوموی ژاپن به

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

قائم‌مقام مدیرعامل شرکت ارتباطات سیار:

مدیریت فناوری باید به‌موقع باشد

به دنبال رشد روزافزون فناوری‌های ارتباطی به ویژه مطرح شدن نسل پنجم ارتباطی شاهد گسترش پدیده‌هایی همچون اینترنت اشیا و خانه‌های هوشمند در سطح جهان هستیم. ۵G فناوری‌ای که شبکه‌های آن طبق پیش‌بینی موسسه تحقیقاتی SNS یک فرصت سرمایه‌گذاری ۲۵۰ میلیارد دلاری است و تا سال ۲۰۲۵ صد میلیون نفر عضو خواهد داشت در ایران نیز به تازگی و تحت تاثیر روند جهانی در کانون توجه قرار گرفته است. هرچند حرکت به سمت این فناوری، گام مثبتی به نظر می‌‌آید اما مقدمات و الزاماتی را نیز می‌طلبد. از همین رو به سراغ حمیدرضا نیکوفر قائم‌مقام مدیرعامل شرکت ارتباطات سیار رفتیم تا با او در مورد میزان آمادگی زیرساخت‌های کشور برای گذار به این تکنولوژی تحول‌ساز گفت‌وگویی انجام دهیم. فرکانس مورد نیاز برای نسل ۵ چیست؟ آیا این فرکانس در حال حاضر آزاد است؟اساساً باید دید چرا به فرکانس‌های جدید و بیشتری برای تحقیق در نسل‌های بعدی رابط رادیویی مورد نیاز است (هرچند نسل ۵ فقط ارتقای رابط رادیویی نیست). نسل سه RNC دارد اما نسل ۴ یکدست‌تر و دارای MME است. نسل ۵ باز هم یکدست‌تر است. همه ما می‌شنویم که تا سال ۲۰۲۰ دنیا به سمت مصرف حجم عظیمی از دیتا به صورت روزانه در مقیاس اگزابایت روی شبکه

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

داستان گذار تلفن همراه در ایران از 2G تا 5G

نسل‌های سرگردان

نسل اول تلفن همراه هیچ‌ گاه وارد ایران نشد. در سال‌هایی که دنیا سرگرم آزمون و خطا بر سر شبکه‌های تلفن همراه بود، جنگی ناخواسته تمام توان فنی مهندسی کشور را به خود مشغول کرده بود و مهندسان الکترونیک بیشتر به فکر طراحی و تولید بیسیم‌هایی بودند که فروش آنها به ایران تحریم شده بود. با خاتمه جنگ، وزارت پست و تلگراف و تلفن آن زمان، موضوع تلفن همراه را در دستور کار خود قرار داد و مهم‌ترین بحثی که آن زمان مطرح شد، انتخاب استاندارد شبکه بود. برخلاف امروز که استاندارد GSM مورد پذیرش بیشتر کشورهای دنیاست، در آن زمان جدالی جدی میان طرفداران CDMA و GSM در دنیا وجود داشت. به خصوص که آمریکا از CDMA استفاده می‌کرد و به سادگی نمی‌شد مخالفان GSM را راضی کرد.امروز که به گذشته نگاه می‌کنیم، انتخاب GSM را بسیار هوشمندانه می‌بینیم. شبکه‌های مبتنی بر این استاندارد، هم‌اکنون ده‌ها میلیون مشترک ایرانی را پوشش داده‌اند و روزانه در دنیا میلیاردها پیام صوتی را پشتیبانی می‌کنند.انتخاب پیمانکار طراحی شبکه و نصب تجهیزات در ایران، چند سالی زمان برد و در نهایت اولین سیم‌کارت‌های موبایل به همراه گوشی‌های صاایران در اوایل دهه ۷۰ وارد بازار شد. موبایل در آن زمان وسیله‌ای شیک و بی‌کاربرد

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

نگاهی به مسائل فنی و ساختاری نسل پنجم شبکه‌های موبایل

شبکه‌ای که نمی‌شکند

اگر نسل پنجم را صرفاً یک نسل سریع‌تر بدانیم در حق آن اجحاف کرده‌ایم. نسل پنج که قرار است حدود سال ۲۰۲۰ ظهور کند در حقیقت به دنبال ایجاد تعریف جدیدی از اینترنت است. ارتباطات ماشین به ماشین و اینترنت اشیا از دستاوردهای این نسل هستند؛ مفهومی که می‌گوید در آینده همه‌جا هر شیء آنلاینی می‌تواند بی‌سر و صدا با اشیای آنلاین دیگر ارتباط داشته باشد. به هر حال این شبکه با چالش‌های بزرگی روبه‌روست. نخست اینکه هنوز مشخص نیست قرار است به چه چیزی تبدیل شود و هیچ استانداردی هم تدوین نشده و دوم اینکه رسیدن به فرکانس‌هایی که مورد نیاز این نسل است از نظر علمی دشواری‌هایی به همراه دارد. همچنین آیا هنوز گوشی‌های موبایل می‌توانند با همین روندی که هر روز نازک‌تر می‌شوند آنتن‌های مورد نیاز این شبکه را در خود جای دهند یا خیر. دوست داریم نسل پنجم به چه شکلی باشد نخستین شبکه موبایل در دهه ۱۹۸۰ وارد بازار شد. شبکه‌های GSM در دهه ۱۹۹۰ معرفی شدند. بعد نوبت به شبکه‌های ۳G در دهه ۲۰۰۰ رسید و در سال ۲۰۱۰ شاهد شبکه‌های ۴G/LTE بودیم. هر نسل شبکه‌های موبایل سعی کرده است کمبودها و نقایص نسل پیش از خود را برطرف کند. GSM ضعف‌های امنیتی شبکه‌های

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چه شد که سیب آماج تیر شد

خانواده قاچاق‌شدنی‌ها

کرکره‌های فروشگاه تا نیمه باز و چراغ‌هایش روشن است. چند تکه لوازم جانبی موبایل این سو و آن سو رها شده. این منظره یکی از فروشگاه‌های شرکتی است که از سال ۹۳ ادعا کرده بود نمایندگی قانونی اپل است و از وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز مجوز دارد؛ ادعایی که آن روزها سر و صدای زیادی هم به پا کرد اما با برخورد خاصی مواجه نشد. حالا بعد از آمدن ماموران پلیس، بیشتر از آنکه پلمب‌ شده به نظر رسد گویی در شبیخونی تاراج‌شده و در میان ویترین‌های پرزرق و برق و هیاهوی همیشگی بازار چارسو، سوت‌ و ‌کور بودن آن از دور خودنمایی می‌کند. از سر کنجکاوی سری به داخل آن خم می‌کنم تا شاید کسی را پیدا کنم. چهار نفر کمی دورتر از ورودی فروشگاه با چهره‌هایی پکر گرم صحبت هستند. مصرانه از یکی از آنها می‌خواهم سوالی بپرسم که سریع می‌گوید تعطیلیم و شنبه باز می‌کنیم، اگر گوشی می‌خواهید به واحدهای طبقه بالا سر بزنید. به طبقه دوم که می‌رسم یکی دیگر از فروشگاه‌های پلمب‌شده درست سمت راستم ظاهر می‌شود. وضعیت آن هم چندان چنگی به دل نمی‌زند. قفسه‌هایش خالی است و درهایش بسته. از واحدهای کناری‌اش به هوای قیمت کردن گوشی از اوضاع و احوال

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

رئیس اتحادیه لوازم صوتی و تصویری:

انگیزه قاچاق را باید از بین ببریم

سوم مردادماه بود که معاون سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی از اجرای فنی طرح رجیستری گوشی‌های موبایل به صورت آزمایشی خبر داد، طرحی که از سال ۸۵ برای مبارزه با قاچاق گوشی و حمایت از تولید داخل مطرح شده اما به دلیل مشکلات فنی و اجرایی آن پس از شش ماه متوقف شده بود. از مهرماه گذشته نیز دوباره این موضوع هر از گاهی از سوی مقامات مختلفی مطرح می‌شد. هرچند تا اجرای کامل آن فاصله زیادی وجود دارد اما همچنان سوالات زیادی درباره میزان تاثیرگذاری واقعی آن بر پدیده قاچاق وجود دارد. به همین بهانه در خصوص معضل قاچاق موبایل در کشور، با ابراهیم درستی نایب رئیس اتاق اصناف تهران و رئیس اتحادیه لوازم صوتی و تصویری گفت‌وگویی انجام دادیم. اگرچه او بر لزوم اجرای طرح رجیستری تاکید می‌کند اما راهکار اول برای مبارزه با قاچاق موبایل را در اصلاح تعرفه‌های وارداتی می‌داند. دوباره طرح رجیستری و قاچاق گوشی‌های موبایل مطرح شده است اما پس از چند روز باز متوقف شد. چرا این طرح هر بار به مشکل برمی‌خورد؟اگر این طرح را در سال ۸۵ رصد کنیم، متوجه می‌شویم در آن زمان هم چنین وضعیتی پیش آمد و به مشکل برخورد. زیرا اپراتورها هماهنگی لازم را انجام ندادند.

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

اجرای طرح رجیستری ۱۰ سال پس از شکست، دوباره به جریان افتاده است

سنگ را دوباره بالا ببر

«و سیزیف را دیدم، از کوشش بسیار در عذاب بود سنگ سختی را با نیروی بسیار بلند می‌کرد و با دست‌ها و پاهایش آن را به جلو می‌راند آن را از دامنه تا قله می‌غلتاند و می‌پنداشت که به قله رسیده است ولی ناگهان وزن سنگ غلبه می‌کرد و با سر و صدایی بسیار از قدرت او خارج می‌شد و به پایین باز می‌گشت.»*سیزیف یکی از اساطیر یونانی است که به ‌خاطر فاش کردن راز خدایان محکوم شد تخته سنگی را به دوش بگیرد و تا قله کوه حمل کند اما همین که به قله می‌رسد، سنگ به پایین می‌غلتد و سیزیف باید دوباره این کار را انجام دهد. افسانه سیزیف نماد کارهایی است که به‌رغم سعی و تلاش بسیار، هرگز به آخر نمی‌رسند.سال ۸۵ همین روزها بود که موضوع ثبت شماره سریال گوشی‌های تلفن همراه در ایران، نقل محافل بود. از مردم عادی گرفته تا نمایندگان مجلس و وزرای دولت، همگی درباره طرحی صحبت می‌کردند که قرار بود با کمک مخابرات انجام شود و قاچاق گوشی را از میان بردارد. اما یک سال بعد همه سر و صداها خوابید و این طرح هم به تاریخ پیوست. حالا ۱۰ سال پس از آن تجربه ناکام، بازار تلفن همراه دوباره به

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

رئیس انجمن واردکنندگان موبایل، تبلت و لوازم جانبی:

نمی‌توانیم با قاچاقچی رقابت کنیم

در شرایطی که طبق آمارهای رسمی بیش از ۹۰ درصد حجم بازار موبایل کشور را گوشی‌های قاچاق تشکیل می‌دهند،  بانیان آن همچنان در حاشیه امن خود به سر می برند. تنها فروشندگان هستند که در این زنجیره بزرگ گرفتار برخوردهای سفت و سخت و گاه متحمل خسارت‌های میلیاردی می‌شوند. هرچند یافتن سر زنجیره قاچاق کار چندان آسانی نیست لیکن بسیاری بر این باورند که این حجم کالای قاچاق نمی‌تواند بدون هماهنگی واردکنندگان و توزیع‌کنندگان صورت گرفته باشد. از همین رو گفت‌وگویی انجام دادیم با محمود سفار رئیس انجمن واردکنندگان موبایل، تبلت و لوازم جانبی؛ انجمنی که در مهرماه سال ۹۴ در اتاق بازرگانی ایران ثبت شده، بسیاری از شرکت‌های نامدار حوزه وارادت موبایل را در خود جای داده و تلاش‌های زیادی برای رفع اتهام واردکنندگان به دست داشتن در قاچاق کرده است. در مورد کالای قاچاق هم واردکننده، هم توزیع‌کننده و هم نمایندگان رسمی مسئولیت را به دیگری نسبت می‌دهند. از نظر شما قاچاق توسط چه کسی انجام می‌شود؟ما نمی‌توانیم مطرح کنیم که چه شخص یا مجموعه‌‌ای قاچاق می‌کند. اما طبق قانون وارد کردن، توزیع و فروش کالاهای قاچاق و خدمات‌دهی به آنها مشارکت در امر قاچاق محسوب می‌شود. بنابراین اگر برخی تلاش کنند کار خلاف خود را کوچک‌تر جلوه

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

مدیر شبکه‌های فروش و بازاریابی موبایل شرکت ال‌جی الکترونیکس:

گوشی‌ها باید به‌طور مستقیم وارد شوند

«گردش مالی قاچاق موبایل در کشور نزدیک به شش میلیارد تومان است.» سال گذشته بود که معاون برنامه‌ریزی، نظارت و هماهنگی اقتصادی ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ارائه این آمارها اعلام کرد این وضعیت محصول یک فعالیت سازماندهی‌شده است. چنین آمارهایی مسئولان را به سمت مطرح کردن دوباره بحث رجیستری گوشی‌های موبایل سوق داد. بسیاری امید دارند با اجرای این طرح، اوضاع بازار بالاخره از نابسامانی خارج و بساط قاچاق برچیده ‌شود. بی‌تردید در کنار نفعی که اجرای طرح رجیستری برای مصرف‌کنندگان به دنبال دارد، سهم بسیاری از برندهای موجود در بازار ایران به شدت متفاوت خواهد شد. از همین رو به سراغ پیمان وشکینی مدیر شبکه‌های فروش و بازاریابی موبایل شرکت ال‌جی الکترونیکس رفتیم تا از زاویه دید این برند مطرح به موضوع رجیستری و قاچاق گوشی نگاه کنیم. آماری از میزان واردات سالیانه گوشی‌های ال‌جی به ایران وجود دارد؟از آنجا که تقریباً بیش از ۹۵ درصد واردات گوشی‌های ال‌جی به کشور به صورت قانونی انجام می‌شود، آمار دقیقی درباره آنها وجود دارد هرچند قابل ذکر نیست. آن پنج درصدی هم که به صورت غیرقانونی وارد می‌شود شاید تا دو سال پیش اصلاً حتی وجود نداشت و از زمان اضافه شدن یک دفتر نمایندگی ال‌جی در

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

نگاهی به شبکه ملی اطلاعات از مفهوم تا رونمایی

این راه بی‌نهایت

یازده  سال طول کشید تا فاز اول شبکه ملی اطلاعات راه‌اندازی شود؛ پروژه‌ای که قرار بود شبکه ارتباطات کشور را از دنیای رنگارنگ اینترنت مستقل و متحد کند. مهم‌ترین ویژگی این شبکه‌ که از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های استراتژیک کشور یاد می‌کنند و تنها طی سه سال گذشته بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان برای آن سرمایه‌گذاری شده، افزایش کیفیت، سرعت و امنیت با هزینه کمتر است. شکی نیست که دولت یازدهم تلاش زیادی برای تحقق این رویای ۱۱ ساله کرده است. حسن روحانی در توصیف اهمیت این پروژه چنین گفته بود:«شبکه ملی اطلاعات می‌تواند جزو مولفه‌های استقلال کشور باشد.» با تعریف الزامات این شبکه در دی‌ماه ۹۲ توسط شورای عالی فضای مجازی راه پیگیری آن جدی‌تر و بالاخره فاز اول آن همان‌گونه که وزیر ارتباطات وعده داده بود، در هفته دولت و در آخرین ماه‌های وزارت او راه‌اندازی شد؛ دستاوردی که هرچند هنوز به طور تمام و کمال محقق نشده اما طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده قرار است تا بهمن ۹۵ فاز دوم و تا اردیبهشت ۹۶ و همزمان با روز جهانی ارتباطات فاز سوم آن نیز نهایی شود. تعاریف سهل و ممتنع با وجود تعاریف مکرری که از شبکه ملی اطلاعات و الزامات آن در طول این

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

اینترنت ملی، شبکه ملی اینترنت و شبکه ملی اطلاعات، 11 سال پس از طرح اولیه

شبکه‌ای که می‌خواهد برای ایرانیان باشد

ایران کشور پروژه‌های ناتمام است. در کشوری که یک آزادراه ۲۰ سال پس از کلنگ‌زنی هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده، مصلای پایتخت پس از ۲۵ سال هنوز تکمیل نشده و ساخت یک ورزشگاه ۲۷ سال طول کشیده؛ شبکه ملی اطلاعات پروژه‌ای جوان و خوشبخت به شمار می‌رود که ۱۱ سال پس از طرح ایده اولیه، فاز یک آن به بهره‌برداری رسیده است.شبکه ملی اطلاعات هرچه از نظر اجرایی خوش‌شانس باشد، به لحاظ جلب نظر مثبت مردم چندان موفق نبوده است. البته این ناکامی بیش و پیش از آنکه به ذات این شبکه بازگردد، محصول مشکلات دیگر است. آغاز پرحاشیه سال ۸۴ همان زمان که دولت اصلاحات تغییر کرد، دو اتفاق مهم در زمینه اینترنت رخ داد. دسترسی کاربران خانگی به اینترنت تا سقف ۱۲۸kb محدود شد و سخن از ملی شدن اینترنت به میان آمد.سابقه‌ای که مردم ایران در این سال‌ها از ملی شدن دارند، چندان خوشایند نیست. تولید ملی خودرو، طبقه متوسط ایرانی را در حسرت داشتن خودرویی باکیفیت و قیمت مناسب نگه داشت و کفش ملی و نفت ملی و غیره نیز خاطره‌ای خوشایند نساخته‌اند. همزمانی این موضوع با محدود شدن اینترنت، این ذهنیت را ایجاد کرد که به زودی قرار است ایران تبدیل به کره شمالی دیگری

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38
شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

بی‌طرفی شبکه‌ای

پس‌از سال‌ها کش و قوس موجودی که در دولت نهم به عنوان اینترنت ملی مطرح شد، با پروژه‌ای که در دولت یازدهم به عنوان شبکه ملی اطلاعات در حال توسعه است، کاملاً متفاوت و گاه متضاد است. در طرح اینترنت ملی ایده‌ای که داشتند جداسازی فیزیکی شبکه بین‌الملل و شبکه داخلی از یکدیگر و ارائه دو خدمت موازی به هر کاربر بود و در واقع فکر می‌کردند موجودی که اسمش را اینترنت ملی گذاشته بودند باید بدون هیچ ‌گونه ارتباطی با شبکه جهانی تعریف شود که البته توان و دانش کافی برای اجرای همان طرح هم وجود نداشت و در پایان دولت دهم به دلیل پایه طراحی و فلسفه غلط، کمتر از ۱۰ درصد چیزی که باید تمام‌شده تحویل داده می‌شد، اجرا شده بود. در دولت یازدهم ابتدا از پیشرفت کار به رویه سابق برای حدود یک سال جلوگیری شد تا جوانب کار بررسی شود. تجربیات بین‌المللی در این بخش مورد بررسی قرار گرفت و همزمان اهدافی که برای‌ این پروژه تعریف شده بود چکش‌کاری شد تا از حالت انتزاعی و محدودکننده خارج و به یک طرح زیرساختی که اتفاقاً برای کشور ضروری و حیاتی است، تبدیل شود. اهدافی که بعد از اصلاح کار مشخص شد، افزایش کیفیت و سرعت

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

کشورهای مختلف دنیا تحت عنوان برنامه «اینترنت ملی» چه پروژه‌ای را اجرا می‌کنند

حلقه‌هایی در میان زنجیر

حدود یک دهه پس از اینکه برای اولین بار مفهوم شبکه ملی اطلاعات در ایران برسر زبان‌ها افتاد، فاز اول این پروژه در هفته دوم شهریورماه رونمایی شد. این پروژه طی سال‌ها نام‌های مختلفی داشته است؛ اینترنت ملی، شبکه ملی اینترنت و سرانجام شبکه ملی اطلاعات. اما به نظر می‌رسد مفهوم کلی آن در این سال‌ها تغییر نکرده است. در کنار مفهوم این شبکه، آنچه در این سال‌ها ثابت مانده، نگرانی مردم از ماهیت چنین شبکه‌ای است. سوال‌های متعددی بارها مطرح شده‌اند که بن‌مایه همگی این است که آیا اینترنت به زودی قطع می‌شود؟شبکه ملی با عناوین مختلف در برخی کشورهای دیگر دنیا نیز وجود دارد. البته از نظر ساختاری، نحوه عملکرد و هدفگذاری با یکدیگر متفاوت هستند. گاه در کره جنوبی به مسیری برای پیشرفت تبدیل شده‌اند و گاه در کره شمالی به راهی برای قطع ارتباط با دنیای بیرون؛ یا در چین، چیزی در میانه این دو راه. دیوار بزرگ چین بر اساس گزارش China Daily (2016)، کشور چین از سال ۱۹۹۴ به اینترنت دسترسی دارد و امروزه حدود ۷۰۰ میلیون چینی، کاربر اینترنت هستند. ۱/۹۰ درصد این کاربران با تلفن همراه به اینترنت وصل می‌شوند. سرعت اینترنت چین از نظر معیارهای جهانی در رتبه ۹۱ قرار دارد.

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چگونه هم مخابرات و دولت و هم مردم در نمایش قیمت خدمات مخابراتی حق دارند

تراژدی تعرفه

پرده‌ها که کنار رفتند، نمایش از نیمه گذشته بود و اتفاقاً آن نیمه‌ای که گره داستان در آن قرار داشت. حالا مخاطب حق دارد داستان را به خوبی متوجه نشود. با این حال از میانه داستان هم می‌توان دریافت با یک تراژدی روبه‌رو هستیم، داستانی که در آن همه طرف‌ها هم حق دارند و هم ندارند.موضوع تعرفه‌های مخابراتی، اکنون دیگر به کوچه و بازار کشیده شده است. در این سال‌ها طرف‌های درگیر آن‌قدر علیه هم موضع گرفته‌اند و استدلال کرده‌اند که همه کارشناس شده‌اند. اما تمام این کارشناسان هم نمی‌توانند با قاطعیت بگویند حق با کدام طرف است، مخابرات که از ثابت ماندن ۱۳ساله تعرفه‌هایش گلایه دارد یا دولت که به توسعه شبکه‌ای انحصاری فکر می‌کند یا مردم که می‌خواهند بدانند همان سرویس همیشگی را چرا باید گران‌تر از دیروز دریافت کنند.همچون تمامی تراژدی‌ها، قهرمان داستان ما هم کمی خودرایی و غرور داشت. نمی‌خواست بپذیرد ممکن است اشتباه کرده باشد، با چنین خصلت‌هایی هشت سال کشور را اداره کرد و سرانجام زمانی فهمید که دیر شده بود. این نیمه ابتدایی داستان است. آنجا که شرکت مخابرات ایران با سرعتی عجیب و شرایطی غریب، به خودی‌ها واگذار شد. آن‌قدر عجله شد که نه فروشنده متوجه شد چه فروخته و نه خریدار

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

مروری بر داستان افزایش تعرفه خدمات شرکت مخابرات ایران از ۱۳ سال پیش تاکنون

ریسمانی با ده‌ها گره

سال گذشته همین روزها اگر درباره تعرفه‌ها از وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات سوال می‌کردید، با مردی شبیه کارلوس کی‌روش (سرمربی همیشه عصبانی تیم ملی فوتبال) روبه‌رو می‌شدید. محمود واعظی اندکی به جلو خم می‌شد و در حالی که ابروهایش حالت اخم می‌گرفتند، می‌گفت:«نمی‌شود هزینه مدیریت غلط مخابرات را مردم بپردازند.» (نقل به مضمون) اما این روزها موضوع تعرفه‌ها به یکی از علاقه‌مندی‌های وزیر تبدیل شده است. او حالا با اعتماد به نفس از ناعادلانه بودن تعرفه‌ها می‌گوید و لزوم تغییر را یادآور می‌شود.آنچه در این مدت رخ داد، بارها نوشته و گفته شده است. تفاهم صاحبان اصلی شرکت مخابرات ایران بر سر تقسیم پست‌ها مدیریتی این شرکت، در نهایت منجر به پایان یک دوره رکود شد، رکودی که به کمک رکود اقتصادی کشور کم‌کم به کل صنعت مخابرات گسترش یافته بود و می‌رفت که تبدیل به یک نقطه منفی در کارنامه وزیر ارتباطات ثبت شود و کدام وزیر است که بخواهد در آستانه انتخابات ریاست جمهوری برای خود و دولت، ناراضی بتراشد؟با این حال اگر اندکی به عقب بازگردیم، اختلاف نظر وزیر با مخابرات را تنها علت ثابت ماندن تعرفه‌ها نمی‌بینیم. عصر یخبندان اسفند ۸۳ بود که طرح تثبیت قیمت‌ها به تصویب مجلس رسید. طرحی که پس از تصویب،

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

تعرفه‌های خدمات شرکت مخابرات ایران سرانجام اضافه شد

یکی داستان است پُر آب چشم

گفته‌اند: «تراژدی وقتی شکل می‌گیرد که همه حق دارند.» بدین ترتیب می‌توان داستان تعرفه‌های شرکت مخابرات ایران را یک تراژدی دانست. داستانی که همه طرف‌های درگیر در آن (مخابرات، دولت و مردم) همزمان حق دارند. چرا چنین تراژدی‌ای شکل گرفت؟ نقطه آغاز وضعیتی که هم‌اکنون در آن هستیم، کجای زمان بود؟ برای یافتن آن زمان که قمر در عقرب شده بود، لازم است اندکی به عقب بازگردیم. پول به جای برنامه در اساطیر یونانی «پلوتوس» خدای ثروت و فراوانی است. او پسر یاسیون و دِمِتِر بود. «دمتر» الهه حاصلخیزی زمین، حبوبات و نان است. او به بشر هنر کاشت و برداشت را آموخت تا بالاخره بتوانند به زندگی عشایری خود پایان دهند. به این ترتیب دمتر، ایزدبانوی برنامه‌ریزی‌های جامعه به شمار می‌رفت. قاعدتاً طبیعی است که ثروت، فرزند برنامه‌ریزی باشد اما متاسفانه در مقطعی از تاریخ ایران، ثروت، رقیب و جانشین برنامه‌ریزی شد.واگذاری شرکت مخابرات ایران با ایرادات فراوانی روبه‌رو بود و بسیاری از کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند به زودی، کار مخابرات و دولت به اختلاف برسد. در غیاب یک سازمان برنامه‌ریز و زمانی که درآمدهای سرشار نفتی چشم همه را خیره کرده بود، شرکت مخابرات ایران واگذار شد. آن هم در شرایطی که نه رقیبی در بخش خصوصی داشت و

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دبیرسابق شورای عالی انفورماتیک کشور:

اگر تلفن ثابت سودده نبود، مخابرات را نمی‌خریدند

تابستان امسال با خبر افزایش تعرفه‌های تلفن ثابت شروع شد. مشترکان در صورت تایید تعرفه‌های جدید از سوی دولت، برای تماس‌های درون‌شهری باید بیشتر از قبل پول بپردازند. به بهانه خبر افزایش تعرفه‌ها گفت‌وگویی انجام دادیم با مهشید علوی دبیر سابق شورای عالی انفورماتیک که هرچند این روزها خود را از حوزه فاوا بازنشسته می‌داند اما سابقه طولانی‌اش در سازمان برنامه به عنوان معاون امور مخابرات و نیز به عنوان مدیر راهبری و تشخیص صلاحیت عوامل نظام فناوری اطلاعات، حضور در جلسات کمیسیون تنظیم مقررات و آشنایی نزدیکش با بحث تعرفه‌های مخابرات، او را یک مشترک آگاه ساخته که هنوز دید کارشناسانه دارد و بیش از هر چیز به فکر توسعه کشور و همچنین جیب مردم است. تا پیش از تصویب قانون تثبیت قیمت‌ها در سال ۸۳ هرساله با آمدن فصل بهار قیمت همه چیز از جمله تعرفه‌های مخابرات هرچند ناچیز افزایش پیدا می‌کرد. این افزایش قیمت بر چه اساسی بود؟ قیمت تمام‌شده؟ تورم عمومی یا بخشی؟موضوع توسعه شبکه مخابرات همیشه یکی از چالش‌های مهم کشور بوده‌ است. وزارت ارتباطات بحق خود را یکی از متولیان توسعه کشور و نه‌فقط توسعه خدمات مخابراتی می‌دانست. در دورانی که شما به آن اشاره کردید هنوز بسیاری از روستاهای کشور از خدمات تلفنی

شماره 37