نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 45 جهان پرونده - پیوست جهان صفحه 132

صنعت نشر کتاب در دنیای فناوری به کدام سو می‌رود؟

در پس اعداد و ارقام

احتمالاً در سال‌های اخیر با عنوان‌هایی مثل «نه، اینترنت کتاب‌های چاپی را از بین نبرده است. اکثر مردم هنوز هم کتاب‌های چاپی را ترجیح می‌دهند» که نیویورک تایمز به کار برده بود مواجه شده‌اید. ورج هم ادعا کرده «نه، کتاب‌های چاپی از مد نمی‌افتند». و عنوان محبوب من در پی‌بی‌اس نیوز اور:«خوشحال باشید! آمریکایی‌ها هنوز هم کتاب‌های چاپی را ترجیح می‌دهند.»
این عناوین بعد از انتشار نتایج بررسی‌های مرکز تحقیقات پیو (Pew Research Center) در اوایل سپتامبر سال ۲۰۱۶ گسترش یافت: نه‌تنها کتاب‌های چاپ‌شده هنوز هم راه خود را ادامه می‌دهند، بلکه به طور قابل توجهی محبوب‌تر از E-bookها یا کتاب‌های الکترونیکی هستند.
لی رینی (Lee Rainie) از موسسه پیو به تایمز گفته است:«اگر به یک دهه قبل نگاهی بیندازید، مشخصاً پنج یا شش سال قبل که کتاب‌های الکترونیکی رواج یافته بودند، افرادی بودند که فکر می‌کردند عمر کتاب‌های چاپی به‌ زودی به سر خواهد آمد، اما داده‌های ما این‌طور نشان نمی‌دهند.»
اما حتی برای دوستداران کتاب‌های چاپی، تداوم چاپ دقیقاً وجه خوب حکایت سال ۲۰۱۶ نبوده است. موسسه پیو علاوه بر ارائه نظرات در مورد اولویت قالب، نشان می‌دهد میزان خواندن کتاب در کل رو به کاهش است.
در مجموع، بر اساس گزارش پیو، سهم آمریکایی‌هایی که در سال ۲۰۱۵ در هر قالبی کتاب خوانده‌اند ۷۳ درصد بوده و از سال ۲۰۱۲ تغییری نکرده است. این میزان در سال ۲۰۱۱ حدود ۷۹ درصد بوده است. اولین تحقیق پیو در مورد عادات مطالعه مردم نیز در سال ۲۰۱۱ صورت گرفته است. پیو همچنین به این نتیجه رسیده که متوسط تعداد کتاب در هر سال از سال ۲۰۱۲ ثابت باقی‌ مانده و نسبت به سال ۲۰۱۴ افت داشته و از عدد ۱۴ به ۱۲ کاهش یافته است.
از سویی دیگر، بر اساس گزارش National Endowment for the Arts (NEA) که در آگوست ۲۰۱۶ منتشر شد، تنها ۴۳ درصد از بزرگسالان در سال ۲۰۱۵، حداقل یک اثر ادبی را برای لذت بردن خوانده‌اند. این میزان، از سال ۱۹۸۰ کمترین میزان سالانه‌ای است که NEA در مورد آن از اوایل دهه ۸۰ تحقیق کرده است. طی سال ۱۹۸۲ میزان مطالعه بزرگسالان در سال در حوزه آثار ادبی ۵۷ درصد بوده است.
به این ترتیب نتایج گزارش NEA دغدغه ناشران تجاری را بیشتر کرده است. تحقیق NEA رمان‌ها، نمایشنامه‌ها و شعر را شامل می‌شود و آثار غیرداستانی یا مربوط به مدرسه را در بر نمی‌گیرد.

آمار چه می‌گویند؟

نه تحقیقات پیو و نه بررسی‌های NEA تا عمق ماجرا پیش نرفته‌اند: چرا خوانندگان کتاب کمتر و کمتر می‌شوند؟ هیچ جای تعجبی وجود ندارد که مطالعه در عصر رسانه‌های الکترونیکی به چالش کشیده شود. چنین دغدغه‌هایی جدید نیست. عنوان گزارش NEA در سال ۲۰۰۴ «مطالعه در معرض تهدید است» بود و بعد از این گزارش، دینا گیویا (Dana Gioia)، مدیر NEA، اشاره کرد که مطالعه و خواندن را به ‌دشواری می‌توان با دیگر رسانه‌ها مقایسه کرد. او توضیح می‌دهد:«خواندن کتاب نیاز به توجه فعال و تعامل با مطالب دارد. در ‌واقع خود خواندن مهارتی پیشرفته است که بستگی به سال‌های تحصیلی و تمرین و ممارست دارد. در مقابل، اکثر رسانه‌های الکترونیکی مثل تلویزیون، رسانه‌های صوتی و رادیو نیازی به مشارکت فعال مخاطب ندارند و اغلب سبب انفعال می‌شوند.»
این مساله کاملاً درست است که خواندن در مقایسه با دیگر رسانه‌ها، جانوری متفاوت است. با وجود این، تقریباً همه محتوا در عصر تبلت‌ها و تلفن‌های هوشمند برای جلب توجه کاربر به صفحه‌نمایش (ارائه محتوای رایگان یا ارزان) رقابت می‌کنند. همچنین منصفانه است که بگوییم صنعت نشر، دسترسی به کتاب‌ها در صفحه‌نمایش را تسهیل نکرده است.
پس از اینکه بازار کتاب‌های الکترونیکی رونق گرفت، اکثر ناشران سعی کردند توجه خوانندگان را به نسخه‌های چاپی جلب کنند، استدلال آنها افزایش قیمت کتاب‌های الکترونیکی و محدودیت کتابخانه‌های الکترونیکی بود.
کتابخانه‌ها یکی دیگر از زمینه‌های تحقیق پیو هستند. این موسسه آخرین بررسی‌های خود را در مورد تجربه آمریکایی‌ها در زمینه کتابخانه‌های عمومی منتشر کرده است. در میان این یافته‌ها نکته جالب توجه این است که حتی اگر کتابخانه‌ها به ارائه خدمات دیجیتالی ادامه دهند، کاربران هنوز هم ترجیح می‌دهند در کتابخانه‌ها با کتاب‌ها سر و کار داشته باشند. گزارش شده است که ۶۴ درصد کاربران کتابخانه در ۱۲ ماه کتاب چاپی‌ را مرور کرده‌اند و ۲۹ درصد نسخه رایانه‌ای را استفاده کرده‌اند. اما مساله این بوده است که فقط ۴۴ درصد می‌دانستند در این کتابخانه‌ها، کتاب‌های الکترونیکی ارائه داده می‌شود. تقریباً امروز در تمام کتابخانه‌های عمومی آمریکا کتاب‌های الکترونیکی موجودند. اکثر ناشران امروزه اجازه می‌دهند کتاب‌هایشان به صورت الکترونیکی منتشر شوند.
البته مشخص کردن تاثیرات دقیق تلاش‌های ناشران سنتی برای محافظت از میراث چاپی خود بر کتاب‌های الکترونیکی دشوار است، اما ناظران صنعت تا حد زیادی با یکدیگر اشتراک نظر دارند که قیمت‌های بالای کتاب‌های الکترونیکی نقشی مهم در فروش مأیوس‌کننده کتاب‌های الکترونیکی بازی کرده و در نتیجه میزان فروش آنها در سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ کاهش یافته است. بر اساس گزارش پیو، صنعت کتاب‌های الکترونیکی طی سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ با رشد ۱۱ درصدی مواجه بوده است. نسبت آمریکایی‌هایی که در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۱۵ کتاب‌های الکترونیکی خوانده‌اند ۲۸ درصد بوده است.
به نظر می‌رسد رشد کتاب‌های الکترونیکی متوقف شده است، به ویژه به این علت که ما در میانه رونق تاریخی چاپ و نشرهای دیجیتالی توسط خود کاربران هستیم. عصری که در آن کتاب‌های بیشتری نسبت به قبل تولید می‌شوند و بیشتر آمریکایی‌ها خود تبدیل به نویسنده شده‌اند. علاوه بر این، با وجود اینکه بیش از نیمی از جمعیت نسبت به این خدمات آگاهی ندارند، اما امانت‌دهی کتاب الکترونیکی در کتابخانه‌های عمومی به طور چشمگیری افزایش یافته است. OverDrive، وندور پیشتاز کتاب‌های الکترونیکی کتابخانه‌ها، گزارش داده است که میزان امانت گرفتن کتاب‌های الکترونیکی طی سال‌های اخیر افزایش یافته است. در این گزارش، ۳۳ سیستم کتابخانه‌های مختلف حکایت از امانت‌ دادن بیش از یک میلیون کتاب الکترونیکی تا سال ۲۰۱۵ دارند.
با این حال، شاید نگران‌کننده‌ترین مساله این باشد که شیب کتابخوانی برخلاف روند رایج دیگر رسانه‌ها ـ از جمله موسیقی، فیلم‌، بازی‌ و حتی اخبار که رشد سریعی داشته‌اند و مصرف‌شان افزایش یافته ـ کاهش یافته است.
هیچ تردیدی نیست که عوامل فرهنگی متعددی وجود دارند که منجر به این مساله شده‌اند و عوامل بسیاری خارج از حوزه کنترل صنعت نشر هستند. همان‌طور که گیوگیا در سال ۲۰۰۴ مطرح کرد، خواندن قابل مقایسه با دیگر رسانه‌ها نیست. اما آنچه همه رسانه‌ها از جمله کتاب‌ها با یکدیگر در آن اشتراک دارند این است که آنها در زمینه زمان محدود کاربر با هم رقابت می‌کنند. در این زمینه، منطق و رویکرد محتاطانه صنعت نسبت به خواندن دیجیتالی باعث شده است جنگل را به خاطر درختان از دست بدهند؛ یعنی صنعت نشر خواندن را در هر قالبی به خاطر فروش میراث چاپی از دست بدهد.

دوره معکوس

به نظر می‌آید دغدغه اصلی ناشران در بیشتر بخش‌ها ربطی به میزان فروش کتاب‌های دیجیتالی ندارد و آنها به ظهور مجدد چاپ راضی هستند و از همین قضیه هم خوشحال‌اند. تحقیقات پیو در این چند سال اخیر نشان می‌دهد تلاش ناشران برای افزایش میزان چاپ، نشان‌دهنده فرصت از دست رفته برای درگیر کردن خوانندگان بیشتر است.
پیو سال ۲۰۱۲ در تحقیقی با عنوان «رواج خواندن دیجیتالی» به این نتیجه رسید که «آنهایی که در دنیای کتاب‌های الکترونیکی غوطه‌ورند، در مقابل هر روش دیگری مقاومت می‌کنند… آنها قبل از هر چیز، خواننده‌های مشتاق کتاب‌ در فرمت‌ها یا قالب‌های مختلف هستند: ۸۸ درصد از آنهایی که کتاب‌های الکترونیکی می‌خوانند، در ۱۲ ماه سال ۲۰۱۲، کتاب‌های چاپ‌شده نیز خوانده‌اند. در مجموع آنها در مقایسه با دیگر خوانندگان کتاب، بیشتر مطالعه کرده‌اند. آنها به دلایل بسیاری بیشتر از بقیه خوانندگان میزبان کتاب‌ها بوده‌اند: به خاطر لذت، برای تحقیق، برای رویدادهای اخیر و برای مدرسه و کار. آنها همچنین بیشتر از بقیه کتاب‌های جدید را خریده‌اند، کمتر کتاب به امانت گرفته‌اند و بیشتر از بقیه ترجیح می‌دهند کتاب بخرند».
کتاب خواندن در عصر رقابت‌های شدید برای جلب توجه مردم موضوعی چالش‌برانگیز است، اما نمی‌توان گفت میزان مطالعه کاهش نیافته. در میان یافته‌های جالب تحقیق پیو، این مساله نیز به چشم می‌خورد که خوانندگان امروزه راحت‌تر در گوشی‌های هوشمند خود مطالعه می‌کنند و اکثر آنها نسبت به قالب‌های مختلف راضی‌اند و شکایتی از این ندارند که در گوشی، صفحه بزنند. رینی در این زمینه به مجله تایمز گفته است:«خوانندگان می‌خواهند کتاب‌ها همیشه و همه جا در دسترس‌شان باشند. آنها کتاب الکترونیکی را در اتوبوسی شلوغ خواهند خواند، وقتی دل‌شان بخواهد سراغ کتاب‌های چاپی خواهند رفت و می‌توانند با تبلت‌هایشان به رختخواب بروند.» این مساله مسلماً به عنوان فرصتی به نظر می‌آید که می‌تواند میزان مطالعه را افزایش دهد و خوانندگان جدیدی خلق کند. در این میان، یک پرسش باقی می‌ماند: ناشران کتاب و نویسندگان چگونه ماجرا را به تصرف خود درخواهند آورد؟

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz