نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 45 خدمت و تجارت پرونده - خدمت و تجارت صفحه 84

نقش دولت ‌الکترونیکی در مبارزه با فساد

زندگی آیا درون سایه‌ هامان رنگ می‌گیرد؟ *

مهرک محمودیدبیر تحریریه

اختلاس، فساد اداری، حقوق‌های نجومی، فروش املاک میلیونی و تخفیف‌های میلیونی اخباری است که سال گذشته سرتیتر اخبار بود. اخباری که برای یک دوره زمانی تنور اخبار رسانه‌های چاپی و شنیداری را داغ و توجه همه را به خود جلب کرد. در بحبوحه انتشار این اخبار عضو کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس شورای اسلامی گفت:«با تحقق دولت الکترونیکی از بروز ۷۰ درصد از فساد اقتصادی در کشور جلوگیری خواهد شد.» مهرداد بائوج لاهوتی با اشاره به مبارزه با مفاسد اقتصادی اعلام کرده بود:«اگر دنیا توانسته از فساد پیشگیری کند، چرا ما نتوانیم این کار را انجام دهیم.» وزیر دادگستری نیز در گفت‌وگو با صدا و سیما اعلام کرده بود:«ما با دستگاه اداری و مالی بسیار بزرگی مواجهیم و نزدیک به هزار هزار میلیارد تومان نقدینگی داریم که اگر این پول چندین بار در سال بچرخد، گردش مالی فراوانی می‌شود. نظارت بر این اقتصاد بزرگ کار سیستم‌هاست نه افراد. بیش از ۹۰ درصد نظارت بر اجرای قوانین فقط با سیستم امکان دارد و اتکا به نیروی انسانی حتی نیروی انسانی سالم اشتباه است. حتی اگر همه دادگاه‌ها و دستگاه‌های نظارتی چندنوبته در بحث مبارزه با فساد کار کنند تا سیستم اجرای الکترونیکی و دولت ‌الکترونیکی محقق نشود راه‌ به جایی نخواهیم برد. ما معتقدیم همه باید برای یکپارچه‌سازی و تجهیز سیستم‌های اطلاعاتی بسیج شوند.»

از همین روست که برخی کارشناسان معتقدند طی چند سال گذشته با توسعه هر چه بیشتر دولت ‌الکترونیکی در کشور شاخص شفافیت بین‌المللی کشور بهبود یافته است. گزارش‌های منتشرشده توسط موسسه شفاف‌سازی بین‌المللی (TI) در سال ۲۰۰۹ رتبه ۱۶۸ را در بین ۱۸۰ کشور با شاخص درک فساد ۱/۸ از ۱۰ و در سال ۲۰۱۰ رتبه ۱۴۶ را در بین ۱۷۸ کشور با شاخص درک فساد ۲/۲ از ۱۰ را کسب کرده، حال این رتبه در سال گذشته به ۱۳۱ رسیده است. هر چند حرکت ایران در این جدول بسیار کند بوده، اما بهبود شاخص بین‌المللی نشان‌دهنده حرکت رو به جلوی ایران در این بخش است.
نزدیک شدن زمان انتخابات نیز مبارزه با فساد اداری را تبدیل به یکی از شعارهای انتخاباتی خواهد کرد و مدیران هر کدام به نوبه خود تلاش می‌کنند تا اعلام کنند برنامه‌شان برای مبارزه با فساد چیست. بدون شک توسعه دولت ‌الکترونیکی و شفاف‌سازی اقتصادی جزو اولویت‌های کاری آنها به شمار خواهد آمد. دولت الکترونیکی می‌تواند باعث افزایش شفافیت شود و مشکلات مربوط به اطلاعات نامتقارن را با افزایش دسترسی به اطلاعات کاهش دهد، همچنین می‌تواند با کاهش صلاحدید نمایندگان مانع فرصت‌طلبی آنان با استفاده از اعمال اختیاری آنها شود. انواع مختلف اطلاعاتی که می‌تواند موجب شفاف‌سازی شود شامل قانون و رویه خدمات دولتی، بیان کردن تصمیمات درآمدی دولت، ارائه تصمیمات و اقدامات دولت، شاخص‌های اجرایی دپارتمان دولت، ارائه نام کارکنانی که تحت رسیدگی هستند یا مجرم شناخته شده‌اند و همچنین افشای دارایی درآمدهای کاندیداهای انتخابی، نمایندگان انتخاب‌شده و روسا و کارمندان است. البته کاربرد دولت ‌الکترونیکی شفافیت هر کدام از موارد فوق را افزایش می‌دهد، زیرا به عنوان یک مانع برای اداره‌های مفسد عمل می‌کند.
همواره فساد دو تاثیر منفی بر دولت دارد؛ فساد درآمد دولت را کاهش می‌دهد، یکی از علل کاهش درآمد کشور تاثیر منفی درآمد مالیات به وسیله ایجاد راه‌های فرار در جمع‌آوری مالیات است. هم‌اکنون مدیران نظام مالیاتی کشور اعتقاد دارند با پیاده‌سازی نظام جامع مالیاتی در کشور، علاوه بر اینکه توانسته‌اند تا حد زیادی جلوی فرار مالیاتی را بگیرند و درآمد مالیاتی کشور در این دوره زمانی افزایش یافته است، موفق شده‌اند از فساد موجود در این بخش بکاهند، چرا که با جایگزین شدن نظام‌های الکترونیکی در این میان امکان دخل و تصرف از سوی نیروی انسانی به حداقل خود خواهد رسید.
فساد همچنین هزینه‌ها را بیش از حد افزایش می‌دهد، یکی از چالش‌های مهم در همه کشورها عبارت است از فساد ناشی از تهیه و خرید در مواردی که قراردادها به پیشنهاد‌دهنده با بالاترین قیمت بدون مناقصه رقابتی واگذار می‌شود. فساد در خرید وجوه کشور را به سمت هزینه‌های بالاتر روی پروژه‌هایی اغلب بی‌کیفیت سوق می‌دهد (عباس شاهکوه و همکاران، ۱۳۸۶). از همین روست که مدیران اقتصادی کشور تصمیم به پیاده‌سازی سیستم تدارکات الکترونیکی دولت گرفته‌اند تا بتوانند فساد را در این بخش به حداقل برسانند، زیرا از طریق این سیستم و سامانه می‌توانند بخش زیادی از خریدهای دولتی را کنترل کنند. تکمیل این سامانه منتج به اجرای مناقصه‌ها از طریق آن خواهد شد.
فساد اداری پدیده‌ای جهانشمول است که نظام اداری هر کشور کم و بیش به آن دچار است. مدیریت دولتی برای مدیریت فساد به ابزارهای مختلفی متوسل شده و اندیشمندان مدیریت دولتی دیدگاه‌های مختلفی برای مدیریت فساد ارائه کرده‌اند، یکی از دیدگاه‌ها ایجاد شفافیت و در نهایت کاهش فساد یا کنترل آن است. طی چند سال گذشته دولت‌ها روی قابلیت شفاف‌کنندگی فناوری اطلاعات و ارتباطات کار کرده‌اند و از توسعه دولت ‌الکترونیکی به عنوان یک توانمندساز در ایجاد شفافیت نام برده‌اند. مطالعات انجام‌شده در اغلب نقاط جهان مشخص می‌کند همواره آن دسته از کشورهایی که در زمینه دولت‌ الکترونیکی سرمایه‌گذاری کرده‌اند توانسته‌اند پیشرفت‌های مهمی در جهت افزایش شفافیت و کاهش فساد تجربه کنند. مروری بر آمار بین‌المللی توسعه دولت ‌الکترونیکی کشورها و همچنین رتبه‌بندی شفافیت بین‌المللی نشان می‌دهد ۱۰ کشور اول دنیا در زمینه دولت ‌الکترونیکی با کشورهای دارای رتبه بالا در زمینه شفافیت یکسان‌اند.
دولت ‌الکترونیکی می‌تواند نقش قابل توجهی در مبارزه با فساد از طریق بهبود اجرای قوانین، کاهش صلاحدید مقامات و افزایش شفافیت بازی کند که این امر به نوبه خود سبب کارآمد کردن و مقرون به صرفه‌تر کردن فعالیت‌های دولت خواهد شد. یکی از مزایای بالقوه‌ای که می‌تواند برای کشورها به ارمغان بیاورد رسیدگی به فساد و کمک به حذف موانع سیستماتیک در جهت حمایت از رشد فقر است (پات کوسکی، ۲۰۰۶).
از آنجا که مفاسد اقتصادی یکی از چالش‌های بزرگ دولت‌هاست، دولتمردان را بر آن داشته تا با استفاده از ظرفیت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و مهندسی مجدد در معماری دولت، آن را از حالت سنتی و بوروکراتیک خارج کنند و به صورت الکترونیکی درآورند و بدین ترتیب درصدد به حداکثر رساندن شفافیت و کاهش مفاسد اداری در پروسه‌های ساز و کارهای دولتی برآیند، به عبارت دیگر توسعه دولت ‌الکترونیکی در کشورهای مختلف با هدف افزایش شفافیت و کاهش فساد بوده است. با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در دولت ‌الکترونیکی می‌توان شفاف‌سازی ایجاد کرد، چرا که مبتنی بر کارکردهای دولت ‌الکترونیکی زمانی که جلسات دولت برای روزنامه‌ها و مردم آشکار و بودجه و حساب‌های مالی توسط همه قابل بازبینی باشد و از سویی قوانین و قواعد و تصمیمات برای بحث آزاد نیز فراهم باشد، فعالیت‌ها شفاف خواهند شد و فرصت کمتری برای سوءاستفاده از سیستم مهیا می‌شود. در اصل شفاف‌سازی، آزادی آگاهی و مشارکت عموم مردم در تصمیمات دولت است، به‌ طوری که کلیه فعالیت‌های کارکنان دولت برای عموم قابل مشاهده و پیگیری باشد. اگر رسانه‌ها و مردم هر چیزی را که در امور کشور اتفاق می‌افتد بدانند، سوال‌ها، اعتراض‌ها و پیشنهادهای زیادی از سوی آنها ارائه خواهد شد.
در برخی از کشورها از جمله کشورهای اسکاندیناوی، فرهنگ شفافیت مربوط به دولت یک عامل قوی نفوذ است که اجازه می‌دهد سطح فساد کاهش یابد، اما در برخی کشورها تمایل نداشتن شهروندان به طور متوسط در مسائل سیاسی به پرورش فساد کمک می‌کند، که تقویت عوامل فرهنگی به عنوان یکی از مولفه‌های دولت‌ الکترونیکی (سرمایه انسانی) می‌تواند منجر به کاهش فساد شود (متفکر آزاد، جامه شورانی، حیدری داد، ۱۳۹۲).
در واقع می‌توان شفافیت را از جنبه‌های گوناگونی از جمله به لحاظ بودجه باز و همچنین در دسترس بودن قوانین و مقررات کسب و کار مورد مطالعه قرار داد. شاخص بودجه باز به طور فزاینده‌ای توسط دولت‌ها، گروه‌های جامعه مدنی و سازمان‌های کمک‌کننده بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد تا هم پیشرفت به سوی شفاف‌تر شدن و پاسخگویی بیشتر نسبت به بودجه را اندازه‌گیری کند و هم جامعه مدنی و شهروندان را نسبت به مشارکت در فرایندهای بودجه‌بندی ترغیب کند (علی عبداللهی، نازنین توکلی جوشقانی، ۱۳۹۳). البته این شاخصی است که ایران در آن جایگاهی ندارد. گزارش بودجه باز هر دو سال یک بار تهیه می‌شود، اما نامی از ایران در این رتبه‌بندی به چشم نمی‌خورد. البته بسیاری از کشورهایی که در این رتبه‌بندی و گزارش نیز قرار می‌گیرند از اسناد و اطلاعات بودجه خود اطلاعات کافی ارائه نمی‌دهند. این بدان معناست که شهروندان و سازمان‌های جامعه مدنی قادر به مشارکت کامل و موثر در تصمیم‌گیری‌ها نیستند.
از دیگر عوامل تاثیرگذار بر فساد اقتصادی درآمد سرانه است. یکی از مشخصه‌های ساختار اقتصادی یک کشور درآمد سرانه در آن کشور است. در کشورهایی که درآمد ضعیف است اقتصاد حداقل رفاهی را برای شهروندان آن کشور مهیا می‌کند و درآمدهای پایین مشوق‌هایی برای رفتار فساد پدید می‌آورند. در کشورهای فقیر ارزش نهایی پول بیشتر از کشورهای مرفه است، بنابراین درآمدهای حاصل از رشوه هر چند کم باشد مطلوبیت بالایی به وجود می‌آورند. بنابراین شغل‌های دولتی که مکمل‌های درآمدی غیرقانونی ایجاد می‌کنند، جذاب می‌شوند (سند هلدز و کوتزلی، ۲۰۰۰). همچنین حقوق نسبی پایین کارکنان دولت، یک عامل تشویق‌کننده برای گرفتن رشوه در بین کارکنان است (لاپرتا و همکاران، ۱۹۹۹). پس دستمزدها به عنوان سهمی از تولید ناخالص سرانه است که به طور متوسط نسبت کم این دستمزدها (متوسط درآمد) گرایش به دادن و گرفتن رشوه را افزایش می‌دهد.
دسترسی به اطلاعات می‌تواند شهروندان را نسبت به نظارت بر کیفیت خدمات دولت و استفاده از منابع عمومی توانمند سازد. از سوی دیگر آن روی سکه نبود شفافیت، شکل‌گیری و توسعه فساد است. بررسی‌های صورت‌گرفته از سوی موسسه شفافیت بین‌المللی نشان می‌دهد در احزاب سیاسی، پارلمان، پلیس نظام حقوقی، قوه قضاییه و درآمد مالیاتی بیشترین امکان فساد وجود دارد. در بسیاری از دولت‌ها بخش‌هایی مانند گمرک، مالیات بر درآمد، مالیات بر فروش، مالیات بر اموال که یک اینترفیس و رابط بزرگ با شهروندان و کسب و کار است و تصور می‌شود زمینه و قابلیت فساد را داشته باشد، به عنوان بخش‌های برخط و آنلاین انتخاب شده‌اند. همچنین انتشار تخصیص بودجه و تخصیص هزینه در وب، سیستم‌های ردیابی وضعیت برنامه‌های کاربردی برای انواع مجوزها، به اشتراک گذاشتن منشور شهروندی و داده‌های عملکرد در فضای وب همگی برای افزایش پاسخگویی و شفاف‌سازی شناسایی شده‌اند.
در واقع دولت ‌الکترونیکی با استفاده از قابلیت‌های فناوری اطلاعات مداخلات غیرضروری کارکنان دولت را کاهش داده و با خلق اطلاعاتی شفاف درباره فرایند خط مشی گذاری دولت و فرایند ارائه خدمات به مردم، توانسته از رفتارهای فسادبرانگیز کارکنان دولت پیشگیری کند. از سوی دیگر با توجه به اینکه خدمات آنلاین زیرساخت مخابراتی و سرمایه انسانی سه مولفه تشکیل‌دهنده شاخص توسعه دولت ‌الکترونیکی است، نمودارهای پراکندگی با نمایش رابطه بین فساد اداری و این سه مولفه نشان می‌دهند در کشورهایی که فساد اداری در آنها زیاد است، میزان بهره‌گیری از خدمات آنلاین زیرساخت مخابراتی و سرمایه انسانی کمتر است. با این اوصاف صاحب‌نظران فناوری اطلاعات محور اصلی تاثیر فناوری اطلاعات بر فساد را در شفافیت و قطع رابطه شهروندان و متصدیان امور در بخش دولتی می‌دانند که فساد را از بین می‌برد.
در کشورهای دموکراتیک به علت وجود آزادی بیان و مطبوعات، مردم از وجود فساد در کشور آگاه می‌شوند و همچنین از آنجا که قدرتمندان سیاسی از سوی انتخاب آزادانه مردم تعیین می‌شوند، دولت نیز نسبت به افکار عمومی حساس است و در صورت آگاهی مردم از فساد باید جوابگوی آنها باشد و همین باعث اثرگذاری نهادهای دموکراتیک در مهار فساد می‌شود (سند هلدز و کوتزلی، ۲۰۰۰).
هر چند بسیاری از کارشناسان و فعالان در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات عقیده دارند که فناوری اطلاعات نقش چشمگیری در کاهش فساد دارد، اما برخی نیز خلاف این نظر را دارند. آنها معتقدند فناوری اطلاعات تاثیر قابل توجهی بر مدیریت فساد نمی‌گذارد و در بعضی موارد، فرصت‌های جدیدی برای فساد فراهم می‌کند. در اصل برخی معتقدند مدیریت فساد اداری در بخش دولتی تا حد بسیار زیادی مبتنی بر تصمیم‌های مدیریت و عوامل کنترل سازمانی و محیطی است و فناوری اطلاعات نمی‌تواند فی‌نفسه فساد را کاهش دهد، بلکه در برخی موارد خود به عامل اصلی فساد تبدیل می‌شود. رایانه‌سازی یا الکترونیکی کردن امور غالباً با نوعی فساد متکی بر مهارت‌های مبتنی بر فناوری اطلاعات همراه است و برای آن دسته از کارکنان دارای مهارت‌های فناوری اطلاعات فرصت‌هایی به وجود می‌آورد و به تناسب فرصت‌هایی را از دست دیگران می‌گیرد. بنابراین مدیریت دولتی باید دیدگاه‌های اجمالی به پدیده فساد داشته باشد، جزئی‌نگری را پیشه نکند و به طرح‌ریزی سیستم‌های اطلاعاتی مدیریت در بخش دولتی بیشتر و بیشتر بیندیشد.
دشمن اصلی فساد شفافیت است. اگر چه در سال‌های اخیر واژه شفافیت بسیار متداول شده و از معنای واقعی خود تهی، اما یک استراتژی ضدفساد که شفافیت مدیریت دولتی را تقویت نکند محکوم به شکست است. یکی از جدیدترین شیوه‌های مورد بحث برای کاهش فرصت‌های فساد در مدیریت دولتی مربوط به فناوری اطلاعات و ارتباطات است که خود را در دولت ‌الکترونیکی متجلی ساخته است. فساد در سازمان‌های دولتی پدیده‌ای است جهانی، زیرا متصدیان امور در سازمان‌های دولتی به منابع ارزشمندی دسترسی دارند و با کسانی که هزینه دریافت این منابع را پرداخت می‌کنند نیز در ارتباطند. در جاهایی که فناوری اطلاعات دسترسی به این‌گونه منابع و نیز فرایندهای تصمیم‌گیری مرتبط با آن را منتفی می‌سازد، ممکن است فساد کاهش یابد یا برطرف شود. وقتی فرایند به صورت خودکار درمی‌آید چنین امری رخ خواهد داد. اما در برخی موارد نیز فناوری اطلاعات فرصت‌های جدیدی برای برخی کارکنان فراهم می‌کند که پیش از آن در دسترس نبود. این امر ممکن است به گرفتن فرصت‌ها از کارکنان دیگر منجر شود. در اصل رایانه‌ها به طور ماهوی و ذاتی عامل زدودن فساد اداری نیستند، بلکه صرفاً نوعی ماشین هستند که انسان‌ها به آنها روح می‌دهند (حسن دانایی فرد، ۱۳۸۳).
اما بدون شک پیاده‌سازی دولت ‌الکترونیکی یکی از الزامات پیش روی دولت‌هاست. وقتی پای حجم زیادی از داده در میان است بی‌شک کنترل انسانی این حجم از داده امکان‌پذیر نیست. در این میان سیستم‌ها به میان می‌آیند. هر چند انتقاداتی به پیاده‌سازی دولت ‌الکترونیکی و نقش کمرنگ آن در مبارزه با فساد وجود دارد، اما بدون پیاده‌سازی دولت ‌الکترونیکی بی‌شک فساد در تمامی بخش‌ها گسترش می‌یابد

* برگرفته از شعر دنیای سایه‌های فروغ فرخزاد
زندگی آیا درون سایه‌هامان رنگ می‌گیرد؟
یا که ما خود سایه‌های سایه‌های خویشتن هستیم؟

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz