نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 42 خدمت و تجارت گفت‌وگو صفحه 88

مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی نفت:

باید سلایق را از بین ببریم

از ابتدای سال به دلیل راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات و تاکید دولت بر اینکه وزارت‌خانه‌ها خدمات خود را حتی‌الامکان الکترونیکی ارائه دهند، گفت‌و‌گو‌هایی با مدیران فناوری اطلاعات هر وزارت‌خانه داشتیم. برخی به تازگی به این شبکه ملحق شده بودند و بعضی دیگر آشنایی دیرینه‌ای با شبکه ملی اطلاعات داشتند و از سال‌ها پیش خدمات خود را بر آن ارائه می‌دادند. در این میان وزارت نفت داستان دیگری دارد. شرکت ملی نفت ایران علاوه بر اینکه شبکه عظیم و مستقل خود را دارد، بلکه در صورت امکان، از لحاظ نقاط ارتباط، به دولت نیز یاری می‌رساند. این شرکت همچنین همپا با تغییرات تکنولوژی در دنیا برای استخراج و حفاری نفت پیش رفته ‌است و به نظر می‌رسد باید به زودی شاهد اتفاق‌های بزرگی در این زمینه باشیم. در گفت‌وگویی با احمد تولایی، مدیر فناوری اطلاعات و ارتباطات شرکت ملی نفت ایران، به طور تفصیلی به پروژه‌های فناوری اطلاعات شرکت ملی نفت ایران و نحوه اتصال این شرکت به شبکه ملی اطلاعات می‌پردازیم. در ادامه بخوانید:

 

چند سال پیش همزمان با حملات سایبری با شما مصاحبه کردیم. در آن زمان در صحبت‌های خود به شناسایی مرکز نفوذ اشاره کردید و اینکه شبکه تقریباً امن است و راه‌های نفوذ را مسدود کردید. حال پس از گذشت چند سال برای امنیت شبکه چه اقداماتی انجام داده‌اید و پروژه سیستم مدیریت امنیت (ISMS) در چه وضعیتی است؟
امنیت همیشه وضعیت نسبی دارد و هر روز تکنولوژی‌های نوین تهدیدهای جدیدی در فضای سایبر ایجاد می‌کنند. این تغییرات ایجاب می‌کند نیروهای فعال در حوزه فناوری اطلاعات آشنا به دانش روز و مجهز باشند. چون اگر از تغییرات عظیم در تکنولوژی و حوزه آی‌تی در دنیا عقب بمانیم، به همان ترتیب تهدیدها افزایش می‌یابند و به قولی سرنخ کل کار از دست مسئولان خارج می‌شود. تمام افرادی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، علاوه بر تسلط به دانش روز، باید قادر باشند زوایای مختلف امنیت در فضای سایبر را شناسایی کنند و اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند. حال خوشبختانه از آن زمان تاکنون، اقدامات زیادی در راستای ارتقای امنیت انجام شده است. به خاطر این ارتقای امنیت ما مجبور شدیم تغییرات زیربنایی و زیرساختی انجام دهیم.

البته حمله همواره وجود دارد و نمی‌توان با قاطعیت گفت حملات به پایان رسیده است.
در حقیقت روزانه ۵۰ هزار بدافزار در اینترنت تولید می‌شود. برخی از آنها هدفدار و بعضی دیگر غیرهدفدار هستند. البته اکثر حملاتی که به سمت ما انجام می‌شود، هدفدار است. حملات هدفدار از منبع خاصی حمایت می‌شوند. مهم این است که با ساز و کارهایی که پیش‌بینی کرده‌ایم، بتوانیم آنها را شناسایی و سپر حفاظتی ایجاد کنیم. همین امر سبب شد نیروهای انسانی خود را تقویت کنیم و با توجه به تهدیداتی که در فضای سایبر وجود دارد، نیروهای بیشتری را به کار گرفتیم.

هم‌اکنون در صنعت نفت مدیران و کارشناسان توانایی مقابله با این حملات را دارند؟
تا این لحظه که چنین مهارتی داشتند. ما نیز همواره در جهت ارتقای مهارت‌ آنها اقداماتی انجام می‌دهیم. در خصوص پروژه سیستم مدیریت امنیت (ISMS) نیز بخش عظیمی از این پروژه پیاده‌سازی شده است. فعالیت‌های بعد از راه‌اندازی این سیستم در حال انجام است. ما بحث امنیت را به دو بخش تقسیم می‌کنیم: امنیت در سامانه اتوماسیون صنعتی و امنیت در سامانه اتوماسیون غیرصنعتی. اتوماسیون صنعتی تمام دستگاه‌های مبتنی بر سیستم‌های اسکادا و دی‌سی‌اس را در بر می‌گیرد. اتوماسیون غیرصنعتی شامل اطلاعات و برنامه‌ریزی است.

این دو سیستم از هم متمایز است؟
بله. مکانیسم‌های امنیتی آنها تفاوت دارد. نقاط مشترکی نیز بین آنها موجود است.
البته در حمله استاکس‌نت هم این دو اتوماسیون از هم جدا بودند اما برخی مکانیسم‌ها مانند یواس‌بی، فلش یا لپ‌تاپ زمانی که به سیستم صنعتی متصل می‌شوند، نیازی به اتصال به اینترنت ندارند و می‌توانند یک بدافزار را وارد آن سامانه کنند. سپس با توجه به برنامه‌ریزی‌های موجود در بدافزار فعالیت مخرب انجام یا اطلاعاتی ذخیره می‌شود. در این مباحث صرف موضوع جداسازی، امنیت ایجاد نمی‌کند و گزینه‌های دیگر هم مطرح است. بنابراین، امکان دارد یک بدافزار یک ‌سال در سیستمی مستقر باشد و اطلاعات را جابه‌جا کند بدون اینکه شخصی متوجه شود.

شبکه ارتباطی وزارت نفت از شبکه ارتباطی کشور جداست یا متصل؟
ما هم شبکه اختصاصی داریم و هم به نقاطی از شبکه دولت متصل هستیم. در مناطق عملیاتی از زیرساخت‌های خودمان بهره می‌بریم و در مناطق غیرعملیاتی از زیرساخت و ارتباطات دولت استفاده می‌کنیم.

در این‌صورت به شبکه ملی ارتباطات هم متصل هستید؟
ما یک شبکه کامل داریم و صنعت نفت به آن متصل است. با یک دروازه نیز به شبکه ملی اطلاعات متصل هستیم. ارتباطات از طریق همین دروازه صورت می‌گیرد، به جای اینکه تک‌تک واحدهای ما به صورت مستقل به شبکه ملی اطلاعات متصل شوند. خاصیت شبکه مستقل این است که ما می‌توانیم ملزومات امنیتی مد نظر خودمان را اعمال کنیم. اگر تک‌تک شرکت‌ها به صورت جداگانه با شبکه ملی ارتباطات در ارتباط بودند، اطمینان نداشتیم از نظر امنیتی به چه صورت عمل کنند. آیا نفوذی در این شبکه بوده یا خیر. چون ما شبکه عظیم خود را ایجاد کرده‌ایم، کوچک‌ترین نفوذ می‌تواند تمام شبکه را تحت تاثیر قرار دهد. به همین دلیل اجرا و استراتژی امنیتی از اهمیت بیشتری برخوردار است. باید لحظه به لحظه آنها را مانیتور کنیم تا مبادا کسی تخطی کند. زیرا خطرات ایجادشده فقط مختص یک واحد نیست و به تمام شرکت‌های متصل تسری می‌یابد.

چه اطلاعاتی در شبکه ملی اطلاعات رد و بدل می‌شود؟
اینترانت یکی از بخش‌های شبکه ملی اطلاعات است که عملاً مورد استفاده قرار می‌گیرد و وزارت‌خانه‌ها به آن متصل هستند. به جای ارتباط مستقیم، مثلاً از طریق وزارت اقتصاد، با شبکه این وزارت‌خانه ارتباط برقرار می‌کنیم.

به این معناست که ارتباط درون دولت آسان‌تر انجام می‌شود؟
بله. در غیر این ‌صورت ما مجبور بودیم برای ارتباط با هر کدام از نهادها و وزارت‌خانه‌ها ارتباط مستقیم برقرار کنیم و آنها هم خودشان با وزارت‌خانه‌های دیگر در ارتباط مستقیم بودند و این برقراری ارتباط، هزینه‌های گزافی نیز به دنبال داشت. شبکه ملی اطلاعات این امکان را فراهم کرد تا با یک ارتباط به شبکه متصل ‌شویم و اگر ما از منظر امنیتی اجازه عبور اطلاعات را به شرکت‌ها بدهیم، آنها نیز می‌توانند در شبکه به دستگا‌ه‌های دیگر متصل ‌شوند.

شرکت نفت پیش از شبکه ملی اطلاعات ارتباطاتی الکترونیکی و مجازی با برخی دستگاه‌ها، مانند مالیات و گمرک، داشت. ارتباطات به چه صورت بودند؟
تمام آن ارتباطات مستقیم بود. اما در حال حاضر تمام‌شان منتفی شده‌اند. هم‌اکنون این اتصالات از طریق شبکه ملی اطلاعات صورت می‌گیرد.

یکی از پروژه‌های مهمی که سال‌ها روی آن کار کردید، سامانه تامین الکترونیکی کالای نفت است. هم‌اکنون وضعیت این سامانه به چه صورت است؟
این سامانه در حال بهره‌برداری است و تقریباً از سال ۹۴ کار اجرایی آن در صنعت نفت آغاز و در قسمت اعظم شرکت‌ها پیاده‌سازی شد. در بخشی از شرکت ملی گاز هم اجرایی شد و در حال تکمیل بقیه بخش‌ها هستیم.

این سامانه مختص خریدهای داخلی است؟
برای خریدهای خارجی، داخلی و محلی راه‌اندازی شده است. همه مدل‌ّهای خرید را پوشش می‌‌دهد. خریدها نیز به صورت کاملاً الکترونیکی و بر بستر وب انجام می‌شوند.

در این سامانه چه تعداد عرضه‌کننده داریم؟
ما لیستی از فروشندگان مورد تایید داریم و متقاضیان عرضه کالا و خدمات، اعم از سازندگان، تولیدکنندگان و واسطه‌ها در آن لیست هستند. آنها در ابتدا ثبت‌نام می‌کنند. گروه‌هایی که مسئول تایید اطلاعات هستند، با توجه به دسته‌های تخصصی، اطلاعات را مورد ارزیابی قرار می‌دهند. درحدود ۳۰۰ سوال از عرضه‌کننده‌ها پرسیده می‌شود و فرم اولیه شکل می‌گیرد. سپس کارگروه‌ها به آنها مراجعه می‌کنند تا در صورت لزوم تاییدشان کنند. در حال حاضر حدود هزار و ۸۱۴ فروشنده داخلی مورد تایید قرار گرفته‌اند. البته کار هنوز ادامه دارد تا هر کس که تایید شد، به این مجموعه افزوده شود.

بخش خصوصی صنعت نفت هم در این مجموعه قرار دارد؟
برنامه به این صورت است که در فاز اول کل شرکت‌های دولتی مورد ارزیابی قرار گیرند و در فاز دوم شرکت‌های واگذارشده در صورت ابراز تمایل به مجموعه اضافه شوند. چون در این قضیه اجباری برای آنها نداریم. البته اظهار تمایل کردند تا به این مجموعه متصل شوند.

وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز سامانه الکترونیکی تامین کالا یا ستاد دارد. شما با آن سامانه هم در ارتباط هستید؟
ما در این خصوص اختلاف نظرهایی داریم. نخست، محدوده کاری آنها بسیار متفاوت است و فقط خریدهای داخلی را پوشش می‌دهند و خرید خارجی ندارند. قسمت اعظم خریدهای ما خارجی است. ثانیاً، این زنجیره ارتباطی، از زمان نیاز به کالا تا زمانی که کالا توسط متقاضی دریافت می‌شود، کاملاً به صورت سیستماتیک است. سامانه آنها بحث مزایده، مناقصه و استعلام را پوشش می‌دهد و به قبل و بعد این عملیات کاری ندارد. ضمن اینکه در بررسی‌هایمان متوجه شدیم ۳۲ مورد اختلاف اساسی با سامانه ستاد داریم و این اختلاف‌ها در روش و عملکرد است. عمده خرید ما خارجی است و در مراحل مختلف آنها را بازرسی می‌کنیم. چون این کالا در تاسیسات بسته می‌شود، اگر دارای کیفیت و استاندارد لازم نباشد، می‌تواند خطرات جانی و مالی به همراه داشته باشد.

امکان دارد کالاهای عمومی را از آن سیستم خریداری کنید؟
در این صورت کاربر مجبور می‌شود با دو سامانه کار کند. مضاف بر اینکه گسستگی در زنجیره تامین ایجاد می‌شود.

در زنجیره تامین شما بخش کالاهای عمومی هر کالایی موجود است؟
بله. هر کالایی که به عنوان نیاز مطرح ‌باشد و انبار اعلام کند که کالا باید خریداری شود، تبدیل به درخواست می‌شود. در واحد مختلف تفکیک تقاضا و تجمیع تقاضا را داریم. سامانه ستاد چنین بخشی ندارد. در این قسمت اگر برای کالای مورد نیاز چند نهاد و شرکت دیگر هم درخواست کرده باشند، این درخواست تجمیع می‌شود تا از عرضه‌کننده کالا یک (volume discount) حجم تخفیف به دست آوریم. بعضی مواقع نمی‌توانیم کالای خاص را از فروشنده خاص، به دلیل محدودیت ظرفیت، بخریم. در اینجا ما تفکیک تقاضا داریم. پس از گذر از این مرحله، وارد قسمت خرید و سپس سیستم مالی می‌شویم تا هزینه‌های مربوط به آن محاسبه شود. تمام این بخش‌ها در داخل زنجیره سیستم به یکدیگر متصل هستند. حال اگر بخواهیم از سیستم دیگران استفاده کنیم، باید درخواست کالای خاص را از زنجیره بیرون ببریم تا استعلام و مراحل دیگر در داخل سیستم دیگر انجام شود و دوباره درخواست بدهیم. پس از تایید، در سیستم خود آن را به صورت دستی وارد می‌کنیم.

گفته‌های شما درست است اما هم‌اکنون این سامانه ستاد برای کل بدنه دولت در نظر گرفته شده. اگر وزارت نفت از آن مجزا شود، انسجام از بین می‌رود.
مجزا بودن بحث جداگانه‌ای دارد. اگر موضوع تجمیع اطلاعات است، ما اطلاعات تمام تقاضاهای خود در مراحل مختلف را در اختیار آنها قرار می‌دهیم. سامانه ما به طور اتوماتیک به سامانه ایران‌کد متصل است. این سامانه متعلق به وزارت صنعت، معدن و تجارت است. یکی دیگر از اهداف ما در این رابطه، بحث پشتیبانی از ساخت داخل است. قصد داریم زبان مشترک با تولیدکننده کالا داشته باشیم. کد ما به کد خود تولیدکننده کالا متصل می‌شود. برای این پشتیبانی برنامه‌ریزی منسجمی صورت گرفته است. امیدواریم این سامانه نظم منطقی به ساخت داخل بدهد و همچنین می‌خواهیم خرید خارج را نیز سر و سامان دهیم و استراتژی و فرایند یکسانی را در شرکت‌ها اجرایی کنیم. باید سلایق را از بین ببریم. سلیقه‌ها باید منطبق بر قانون و آیین‌‌نامه‌ها باشند.

پس اطلاعات را در اختیار وزارت صنعت، معدن و تجارت می‌گذارید؟
به آنها اعلام کردیم هر زمان که بخواهند اطلاعات فروشنده‌ها و خریدارها را در اختیارشان قرار می‌دهیم. اما سیستم خودمان را هم داریم. زیرا بیش از ۹۶ درصد کالاهای ما اختصاصی است. کالاهای عمومی حجم زیادی ندارند و به پیمانکار واگذارشان کردیم. در گذشته خرید این کالاها هم بر عهده ما بود، اما هم‌اکنون ۹۹ درصد خرید کالاهای عمومی به پیمانکار سپرده شده است و ما فقط نظارت و کنترل می‌کنیم.

یکی دیگر از پروژه‌های صنعت نفت که جدید است و در این روز‌ها بسیار به آنها پرداخته می‌شود، دیسپاچینگ میدان نفتی و مخازن هوشمند است. این پروژه‌ها به چه صورت عمل می‌کنند؟
در مورد دیسپاچینگ، مطالعات اولیه صورت گرفت. هم‌اکنون در مرحله طراحی جزئیات است. پروژه دیسپاچینگ چاه‌های نفتی یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های ماست و در بخش اتوماسیون وارد می‌شود. در کنار آن، سامانه اطلاعات بالادستی را تکمیل کردیم. در این پایگاه اطلاعاتی تمام دیسیپلین حفاری، اکتشاف، مهندسی مخزن، مهندسی تولید و مهندسی مطالعات زمین‌شناسی و مشخصات کلیه مخازن جمع‌آوری می‌شود.

پس این یک پروژه کلی است و شامل سامانه‌های گوناگون می‌شود و دیسپاچینگ نیز یکی از سامانه‌هاست؟
می‌توان گفت این دو پروژه، دو بخش از پروژه‌های میدان‌های هوشمند نفت و گاز هستند. هم‌اکنون اسناد بالادستی به پایان رسیده و بحث تکمیل اطلاعات آن مطرح است، زیرا بخشی از اطلاعات آن وارد شده. دیسپاچینگ هم که آماده شود، برای راه‌اندازی میدان هوشمند نفتی مهیا می‌شویم.

منظور از میدان نفتی هوشمند چیست؟
میدان هوشمند یعنی تمام فعالیت‌های فرآوری میدان به صورت مکانیزه و با کمک ماشین، با توجه به مدل‌های ریاضی، انجام ‌شود. قصد داریم نفت قابل استحصال، حداکثر ظرفیت بازیافت را داشته باشد. ما به طور دقیق محاسبه می‌کنیم که به عنوان مثال، از ۱۰۰ بشکه نفتی که درون زمین موجود است، ۴۰ بشکه آن قابل بهره‌برداری است. اگر بهره‌برداری به درستی انجام نشود، آن ۴۰ بشکه به ۳۰ بشکه تبدیل می‌شود. هدف اصلی این است که ضریب استحصال را افزایش دهیم تا ۶۰ بشکه قابل بهره‌برداری باشد. دوم اینکه استخراج به گونه‌ای باشد که به مخزن آسیب وارد نکنیم. مخزن هوشمند به همین خاطر ایجاد می‌شود تا ما بتوانیم به صورت هوشمندانه در بخش برداشت، برداشت کنیم. و در زمینه حفاری، حفاری دقیق‌تری انجام دهیم.
در هوشمند ‌کردن انسان نقشی ندارد و ماشین تمام فعالیت‌ها را انجام می‌دهد و دستگاه می‌تواند مکانیسم حفاری را تنظیم کند تا به ابزار آسیب نرسد. مهندس حفار هم نظارت می‌کند. در شرایط فعلی نیز برخی اطلاعات را از زمین کسب می‌کنیم و مهندس حفار تصمیم می‌گیرد با توجه به اطلاعات، چه اقدامی انجام شود. باید میان انسان و دستگاه هماهنگی به وجود آید. حال هر چقدر دستگاه‌ها هوشمندتر شوند، دخالت انسانی کاهش می‌یابد.
اگر در میدان، در تمام مراحل استخراج، سیستم توانست یک مدل بهینه را ترسیم کند، دخالت انسانی بسیار کاهش می‌یابد.

تمام اطلاعات هم‌اکنون به صورت دستی جابه‌جا می شوند؟
الآن حالت نیمه مکانیزه داریم. دخالت انسان بیشتر است و موتور هوشمندی نداریم که بر اساس اطلاعات، اقدامات بعدی را تصمیم‌گیری کند. بعضی قسمت‌ها مانند بخش حفاری، حفاری هوشمند است، اما این مرحله جدا از فرایند است. در حالی که در پروژه هوشمندسازی همه مراحل به هم متصل هستند. این مسائل در دنیا بسیار جدید است و کشورهای دیگر هنوز در ابتدای راه قرار دارند.

در این خصوص با شرکت‌هایی شریک می‌شوید یا گفت‌و‌گو کرده‌اید؟
خیر. این فعالیت‌ها توسط خود ما انجام می‌شود. این تکنولوژی‌ها از آن دست اطلاعاتی نیستند که کشورها به اشتراک بگذارند.

پس اگر به نتیجه برسد یک دستاورد داخلی است؟
بله. دستاورد بزرگ داخلی است. در قسمت‌های مختلف تجربه در این زمینه وجود دارد، اما آنها باید به هم متصل و اطلاعات بین‌شان جابه‌جا شود. مانند دانه‌های تسبیح، که اگر نخ را از بین ببریم، فقط دانه‌های بی‌خاصیت باقی می‌مانند. آن نخ شکل تسبیح را به وجود می‌آورد و دانه‌ها را به هم متصل می‌کند. الان در مراحل استخراج، نخ تسبیح لازم است تا بخش‌ها را به هم متصل کند.

چه دوره زمانی‌ای برای تکمیل این پروژه پیش‌بینی کرده‌اید؟
یک سال و نیم تا دو سال آتی، برای اجرایی شدن و بهره‌برداری میدان‌های هوشمند، پیش‌بینی شده است.

یکی دیگر از پروژه‌ها، کارت سوخت هوشمند بود. این کارت قرار است حذف شود. این پروژه بزرگ همراه با زیرساخت عظیم بود. چگونه می‌خواهید از زیرساخت استفاده کنید؟ قصد دارید آن را جمع کنید؟
این پروژه دو فاز دارد. فاز اول طرح پیمایش برای گازوئیل است که همچنان ادامه دارد و تکمیل می‌شود و تحویل گازوئیل بر اساس پیمایش است. در فاز بعدی سیستم‌های جی‌آی‌اس هم به آن افزوده می‌شود و بر اساس اطلاعات جی‌ای‌اس، گازوئیل تحویل داده می‌شود و دیگر نیازی به دریافت پروانه راهداری نیست.
مانند گذشته نیازی نیست اعلام کنند وسیله حمل و نقل در روز چه مقدار سهمیه دارد. در این صورت اگر از آن وسیله استفاده هم نکنند، سهیمه خود را دریافت می‌کنند، که این بی‌عدالتی است.
هدف اصلی این بود که ناوگان بخش عمومی بدون هیچ محدودیت زمانی‌ای، سوخت مورد نیاز خود را دریافت کند، اما اگر راننده از وسیله نقلیه خود استفاده نکرد، هیچ سهمیه‌ای به او تعلق نگیرد. پس، از این زیرساخت برای نفت و گاز استفاده می‌شود. اما برای بنزین واقعاً هنوز مشخص نیست. در مجلس بحث‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه این طرح احیا شود تا بتوانند از زیرساخت استفاده کنند.
از روز اول شکل‌گیری این پروژه، بحث سهمیه‌بندی مطرح نبود. بیشتر بر کنترل و مدیریت مصرف تاکید داشتیم. هم‌اکنون بحث بر این است که حالا که قیمت‌ها به قیمت‌های واقعی نزدیک‌تر شده‌اند و سوءاستفاده و قاچاق کاهش یافته، باید با این کارت چه کرد. تضمینی هم وجود ندارد که این شرایط پابرجا بماند، در آینده تحریمی اعمال می‌شود یا خیر. هدف دولت هم نیست که این زیرساخت را جمع‌آوری کند، چون قابل جمع شدن نیست، به خاطر اینکه بسیاری از پمپ بنزین‌های بین راهی با نفت و گاز زیرساخت مشترک دارند. هم‌اکنون یکی از کاربردهای این زیرساخت، پرداخت الکترونیکی در جایگاه‌هاست.
کارت هوشمند سوخت، پروژه عظیمی در سطح کشور بود و در آن زمان کشور را که در شرایط بحرانی به سر می‌برد، نجات داد. همچنین اولین پروژه‌ای بود که در عرض هفت روز، هزینه‌های انجام‌شده‌اش را پوشش داد. پس از آن سال، تمام درآمدها سود بود.
نظر دولت بر این است تا زیرساخت‌ها را حفظ کنیم. حفظ این زیرساخت به نظر من، هزینه‌هایی دارد و باید پرداخت شود. اخیراً نیز یک طرح دوفوریتی برای حفظ آن به مجلس بردند. اما نمی‌دانم آیا به نتیجه می‌رسد یا نه

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz