نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

میزبانی داده‌‌های اینترنتی در داخل کشور، تاثیرات سیاسی خود را نشان داد

CDN سه حرفی وزیرساز

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها

صدای طبل‌ها از خیلی وقت پیش بلند شده بود. شاید از همان روزها که هنوز نام محمود واعظی به عنوان اصلی‌ترین گزینه برای پست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دوازدهم مطرح بود. از همان روزها می‌شد نشانه‌هایی از رقابت برای جانشینی او دید. اما موضوع زمانی جدی شد که دست‌های واعظی به نشانه خداحافظی بالا رفت. همان زمان که او افتتاح پروژه‌های بزرگ و کوچک بخش خصوصی را آغاز کرد و در سخنرانی‌هایش تاکید کرد آنچه انجام شده، نه حاصل کار او، که نتیجه تلاش کل تیم همراهش است و در تمامی این افتتاح‌های هرروزه حضور جوان‌ترین معاون وزارت ICT و غیبت مردان قدیمی کاملاً به چشم می‌آمد. در مقابل غیبت همیشگی برات قنبری و حضور گه‌گاهی نصرالله جهانگرد، این محمدجواد آذری جهرمی بود که دوشادوش وزیر شاهد روبان بریدن‌ها و رونمایی‌های پایان دوره واعظی بود. اما در نهایت، آنچه کار را به نفع جهرمی یکسره کرد نه این همراهی‌ها که جنجال بر سر یک موضوع به ظاهر فنی بود.

نمایشگاه الکامپ- همان‌جایی که با نوستالژی دوران طلایی تکفا گره خورده است- به ظاهر قلمرو همیشگی نصرالله جهانگرد است. خاطره خوش الکامپ دهم هنوز در ذهن اهالی صنف آی‌تی زنده است و البته جهانگردی که همه‌کاره دولت آن روز در فناوری اطلاعات بود. اما الکامپ بیست و سوم داستان دیگری داشت، داستانی که با تلگرام و سرورهایش پیوند خورد.

در دومین روز الکامپ ۹۶، برخی خبرگزاری‌ها به نقل از نصرالله جهانگرد از انتقال سرورهای تلگرام به ایران خبر دادند، اما به فاصله کمی او دوباره خبرنگاران حاضر در نمایشگاه الکامپ را فرا خواند تا آنچه را بازتاب داده شده بود اصلاح کند. در فاصله این دو اظهار نظر چه اتفاقی رخ داده بود؟

محمود واعظی که در روزهای آخر دوران وزارت خود به شدت مشغول افتتاح طرح‌های بخش خصوصی بود همان روز در الکامپ هم حضور داشت و به سرعت سخنان معاون خود را تکذیب کرد. واعظی به گونه‌ای سخن گفت که گویی جهانگرد یا دروغ گفته یا تفاوت CDN و سرور را نمی‌داند.

همان روز محمدجواد آذری جهرمی، که همای سعادت چند سالی است روی شانه‌هایش نشسته، در صفحه اینستاگرام خود نوشت: «اسلام به ما آموخته که غیرتمند باشیم. اگر بخواهیم مذاکره‌ای با هر سرویس‌دهنده بین‌المللی برای حضور در ایران داشته باشیم، مذاکره‌ای غیرتمندانه خواهیم داشت.» او بعدتر نیز در ظاهر به مدیرعامل تلگرام و خبرگزاری‌های خارجی پاسخ دندان‌شکنی داد و گفت: «مدیر تلگرام در توییت خود درباره برخی اخبار جعلی که دشمنان به وزیر ارتباطات ایران نسبت داده‌اند موضع‌گیری کرده و آنها را نادرست دانسته است. برخی شیطنت کرده و اخبار غیرواقعی را به وزیر نسبت داده‌اند، در حالی که اصل مطلب چیز دیگری است و مدیر تلگرام این ادعای دروغین را تکذیب کرده. تلگرام یک نسخه از CDN خود را در ایران مستقر کرده و برخی شیطنت کرده و از استقرار کامل سرورها خبر داده‌اند. استقرار یک نسخه از CDN مطلب خاصی نیست.»

همان زمان که این مطلب انتشار یافت می‌شد حدس زد که رقابت بر سر کرسی وزارت به نفع مدیرعامل جوان زیرساخت مغلوبه شده است.
بحث انتقال سرورهای تلگرام به داخل ایران خیلی زود از رونق افتاد و به حاشیه رفت. سرور، CDN و تلگرام وظیفه خود را انجام داده بودند و وزیر جدیدی ساخته بودند و دیگر نیازی به آنها نبود.
با این حال، می‌توان انتظار داشت مدتی دیگر دوباره بحثی جدید درباره شرکتی خارجی در گیرد؛ هنوز عطش آوردن شرکت‌های خارجی به ایران فرو ننشسته است.

یاندکس، گوگل، مایکروسافت و دیگران

بلافاصه بعد از اینکه گروه ۵+۱ و ایران در ژنو توانستند به توافقی موقت بر سر برنامه هسته‌ای ایران دست یابند، سخنان درباره آمدن شرکت‌های بزرگ ICT دنیا به ایران آغاز شد. اولین چراغ این جمع را محمود خسروی، مدیرعامل وقت شرکت ارتباطات زیرساخت، روشن کرد. خسروی پنجم دی‌ماه ۹۲ (یک ماه و دو روز پس از توافق ژنو) به خبرگزاری فارس گفت: «از طریق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین سازمان فناوری اطلاعات در حال مذاکره با کمپانی‌های بزرگ اینترنتی جهان همچون گوگل هستیم تا با حصول شرایط لازم و توافق طرفین و قبول سیاست‌های ایران، اسباب حضور این کمپانی‌ها در کشور عزیزمان فراهم شود.»

حدود یک سال بعد، دیگر معاون وزیر ارتباطات این سخنان را تکرار کرد. نصرالله جهانگرد دهم اسفند ۹۳ به خبرگزاری فارس گفت: «به برخی شرکت‌های بزرگ اینترنتی اعلام کرده‌ایم ایران برای همکاری و حتی ارائه سرویس در منطقه آمادگی دارد با این ملاحظه که ارائه سرویس در بازار ایران با پذیرش سیاست‌های فرهنگی ایران صورت گیرد.»

البته او در کمال صداقت اعلام کرد کسی برای حضور در ایران پیش‌قدم نشده است: «این موضوع را اعلام کرده‌ایم و با برخی از کمپانی‌ها در سطوح تصمیم‌گیری آنها در حال گفت‌وگو هستیم، برخی کمپانی‌ها نیز تاکنون در سطوح تصمیم‌گیری جلو نیامده‌اند، در نتیجه در تصمیم‌گیری هنوز نتوانسته‌ایم این کار را با آنها نهایی کنیم.»

در مقابل این نگاه‌ها به غرب، که چندان به مذاق سیاست‌مداران سطح بالای کشور خوش نمی‌آید، وزیر ارتباطات با سابقه‌ای که در وزارت امور خارجه داشت تلاش کرد به سمت شرق گرایش نشان دهد و در این راه حداقل در حد توافق شفاهی موفق بود. واعظی در ادامه علاقه خود به سیاست خارجی، رئیس کمیسیون مشترک ایران و روسیه شد و با وزیر ارتباطات روسیه دیدار کرد.
سوم آبان ۹۴ نیکلای نیکیفوروف در دیدار با همتای ایرانی خود بر گسترش بازارهای دو کشور، در بخش آی‌تی و ضرورت امنیت اطلاعات، تاکید کرد و گفت: «لازم است برای فعالیت آن (موتور جست‌وجوی یاندکس) در ایران با ایجاد دفتر و دیتاسنتر همکاری‌های دوجانبه خود را آغاز کنیم.» او بر موازنه بازار و عدم سوءاستفاده کشورهای گرداننده موتورهای جست‌وجو تاکید کرد و افزود: «لازم است بازارهایمان را در بخش آی‌تی به روی هم باز کنیم و در جهت امنیت اطلاعاتی جهان بکوشیم.»

واعظی نیز پس از این دیدار اعلام کرد: «در این نشست با وزیر ارتباطات روسیه توافق کردیم تا موتور جست‌وجوی یاندکس در ایران دفتر داشته باشد و بتواند به مردم ایران سرویس بهتر ارائه دهد.» این سخنان در حالی بیان شد که موتور جست‌وجوی یاندکس در میان عموم مردم ایران چندان شناخته شده نیست و مدت‌ها پیش در ایران فیلتر شده بود و سخنگوی این شرکت در واکنش به فیلتر شدنش گفته بود: «این بازار برای ما اولویت‌دار نیست.» بلافاصله پس از انتشار خبر دیدار وزارت ارتباطات دو کشور نیز مدیران یاندکس اعلام کردند هیچ برنامه‌ای برای گشایش دفتر در ایران ندارند. موضوع یاندکس خیلی زود به فراموشی سپرده شد، اما مساله حضور شرکت‌های بزرگ فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران نه.

همان روزها که وزیر سرگرم دوستان روس بود، روح‌الله استیری، مدیرکل توسعه کسب و کار بین‌الملل معاونت علمی فناوری ریاست جمهوری، در نمایشگاه جیتکس ۲۰۱۵ گفت: «تاکنون با شرکت‌های مایکروسافت، اوراکل، آی‌بی‌ام و جمتو مذاکرات خوبی صورت گرفته و این شرکت‌ها برای حضور در صنعت ICT ایران اعلام آمادگی کرده‌اند.» او اضافه کرد: «مایکروسافت آماده است انتقال تکنولوژی از صفر تا صد را به ایران داشته باشد تا محصولات ایرانی تحت لیسانس این شرکت به بازار عرضه شود.»

استیری همچنین به مذاکره با شرکت فرانسوی جمالتو اشار کرد و گفت: «مذاکرات خوبی با این شرکت بزرگ حوزه ICT صورت گرفت و مقرر شد نماینده حوزه خاورمیانه این شرکت تا یک ماه آینده برای اخذ دفتر نمایندگی به ایران سفر کند. ما نیز رسماً آنها را دعوت کردیم تا از مجموعه پارک فناوری پردیس بازدید کنند و قصد داریم حمایت‌های لازم را جهت استقرار این گروه در پارک فناوری پردیس فراهم کنیم.» اما در ماه‌ها و سال‌های بعد خبری از این شرکت‌ها نشد.
همه این وعده‌ها و نشدن‌ها در مقایسه با مشکلی که قرار بود تا چند ماه بعد بر سر مدیران ICT کشور خراب شود چندان بزرگ نبود.

کوچ اجباری بزرگ

شامگاه ۲۴ اردیبهشت ۹۳، به دستور کمیته تعیین مصادیق محتوای مجرمانه، اپلیکیشن پیام‌رسان وایبر از دسترس مشترکان ایرانی خارج شد. شاید آن زمان تصور می‌شد همزمان با این اقدام ستاره اپلیکیشن‌های پیام‌رسان خارجی افول کند، اما بزرگ‌ترین مهاجرت در فضای مجازی نتیجه این تصمیم بود. ایرانی‌ها از وایبر به تلگرام کوچ کردند و این اپلیکیشن چنان قدرتی یافت که تاثیر مستقیم بر چهار انتخابات سال‌های ۹۴ و ۹۶ گذاشت.

پیش از این تاثیرگذاری که طبیعتاً کام اصحاب قدرت را به شدت تلخ کرده است نیز نگرانی‌های بسیاری درباره محتوای رد و بدل شده در تلگرام وجود داشت، اما تاکید دولت بر مخالفت با فیلتر شدن شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها و کم شدن قدرت بی‌حد و حصر دبیر کمیته فیلترینگ اجازه نمی‌داد مخالفان ارتباطات اقدامی جدی انجام دهند. این زمان بود که برخی به فکر انتقال سرورهای تلگرام به ایران افتادند. هدف از این کار می‌توانست هم ارتقای سرعت و کیفیت برای کاربران باشد و هم اعمال کنترل بر محتوا. اما مدیرعامل تلگرام، که خود طعم زندگی در روسیه را چشیده بود، حاضر نشد سرورهایش را به ایران بیاورد. تمرد مدیران تلگرام از خواست ایران کار را به تهدید کشاند و در میانه آذر ۹۴، رئیس پلیس فتا به تلگرام، برای انتقال سرورهایش به ایران، ضرب‌الاجل یک‌ماهه داد.

کمال هادیان‌فر در جمع خبرنگاران گفت: «برای اینکه نظارت بر این فضا وجود داشته باشد درخواست دادیم که سرور تلگرام به منظور حفاظت از شهروندان و تامین امنیت کاربران ایرانی به داخل کشور منتقل شود و یک مهلت یک‌ماهه برای تصمیم‌گیری در این خصوص به شرکت تلگرام داده شد.»پ

پیش از آن، محمدحسن انتظاری، دبیر سابق شورای عالی فضای مجازی و عبد‌الصمد خرم‌آبادی، دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه، نیز درخواست مشابهی را مطرح کرده بودند، اما پاول دورف، مدیرعامل تلگرام، هربار با چنین خواسته‌ای مخالفت کرده بود، حتی به قیمت فیلتر شدن و از دست دادن بزرگ‌ترین بازارش.

مرداد داغ تلگرام

پس از همه این بحث‌ها و ابراز نگرانی‌ها بود که سرانجام شورای عالی فضای مجازی وارد موضوع شد و در جلسات متعدد خود، که از دی‌ماه ۹۵ آغاز شد و تا خرداد ۹۶ ادامه یافت، «سیاست‌ها و اقدامات ساماندهی پیام‌رسان‌های اجتماعی» را تصویب کرد. در بخشی از این مصوبه که به ضوابط آغاز به کار و ادامه فعالیت پیام‌رسان‌های داخلی اختصاص دارد آمده است: «برای پیام‌رسان‌های اجتماعی خارجی متقاضی مجوز، انجام ذخیره‌سازی و پردازش‌ داده‌ها در داخل کشور و معرفی نماینده رسمی حقوقی تام‌الاختیار داخلی الزامی است.» آیا این مصوبه به معنی اجبار برای آمدن سرورهای تلگرام به ایران است؟

هنوز مصوبه شورای عالی ابلاغ نشده بود که بحث انتقال سرورهای تلگرام به ایران دوباره بالا گرفت. آن هم پس از اینکه وزیر ارتباطات و مدیران این وزارتخانه درباره نزدیک بودن این اتفاق سخن گفتند.

۳۱ تیرماه خبرگزاری فارس به نقل از نصرالله جهانگرد نوشت: «تلگرام انتقال سرور به ایران را پذیرفته و با مصوبه شورای عالی فضای مجازی، شبکه‌های بین‌المللی که می‌خواهند در ایران کار کنند باید سرورشان را به ایران بیاورند و برای این کار به آنها مهلت می‌دهیم و به دلیل همین الزام تلگرام پذیرفته که بیاید، در غیر این صورت مشمول سیاست‌های مصوب خواهند شد.»
اما دقایقی بعد وزیر ارتباطات در جمع خبرنگاران گفت: «در حال رایزنی با تلگرام برای انتقال سرورهای این شبکه به داخل کشور هستیم که هنوز نحوه بهره‌برداری از این شبکه خارجی در ایران بررسی و تعیین نشده و نتیجه‌ای به دست نیامده است.»

سخنان وزیر باعث شد جهانگرد همان روز دوباره مقابل خبرنگاران حاضر شود و بگوید: «سرویس پروایدهای خارجی باید به داخل ایران بیاید. بر این اساس ما نیز در حال مذاکره هستیم، با تلگرام و با همه.»

او در پاسخ به این سوال که «تلگرام انتقال به ایران را پذیرفته» گفت: «خیر، هنوز نمی‌دانم پذیرفته یا نپذیرفته. من در مذاکره نیستم.»

جهانگرد در پاسخ به این سوال که «بنابراین پذیرش انتقال سرور تلگرام به ایران را تکذیب می‌کنید» گفت: «من نه رد می‌کنم و نه تایید. یک خبر غلط را زدند.»

اما انگار دیگر کار از کار گذشته بود و تلگرام جهانگرد را از وزارت ارتباطات دور و جهرمی را نزدیک کرده بود. شب بعد از آن محمدجواد آذری جهرمی، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در برنامه خبر ساعت ٢١ سیما حاضر شد و درباره مصوبه شورای عالی فضای مجازی گفت: «در این مصوبه موضوعات مربوط به انتقال سرورهای شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان به ایران، از جمله تلگرام، الزامی نیست بلکه ایجابی است.»

موضوع انتقال سرورهای تلگرام به ایران که با تکذیب چندباره و مداوم مدیرعامل این پیام‌رسان همراه شد در نهایت زمانی به نقطه پایان رسید که پاول دورف به صورت شفاف تفاوت میان CDN‌ و سرور را توضیح داد و تاکید کرد این شرکت تنها حاضر است برای برخی از کانال‌های پرمخاطب در ایران CDN اجاره کند. او همچنین طی جمله‌ای کنایه‌آمیز گفت: «سرور با سی‌دی‌ان تفاوت دارد، اما بعضی از مسئولان و خبرنگاران این دو را به یک معنی به کار می‌برند.» پایان ماجرای انتقال سرورها به ایران نتیجه‌ای جز دوری مرد قدیمی حوزه ICT از صندلی وزارت و چهره شدن جوان اول این روزهای فاوای کشور نداشت

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz