نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 51 گزارش ماه گزارش ماه صفحه 28

تاملی بر اشتغال بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات

موضوع ایجاد اشتغال و کاهش نرخ بیکاری همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های دولت‌ها محسوب می‌شود و بر این اساس دولت‌ها سیاست‌ها و برنامه‌های مختلفی را برای افزایش فرصت‌های شغلی در اقتصاد کشور اتخاذ می‌کنند. یکی از برنامه‌هایی که توسط دولت در ابتدای سال جاری به منظور افزایش اشتغال مطرح شده برنامه اشتغال فراگیر است. به استناد این برنامه که توسط معاون اول رئیس‌جمهور و رئیس ستاد فرماندهی اقتصادی مقاومتی به کلیه دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شده مقرر است ۹۷۰ هزار فرصت شغلی در بخش‌های مختلف اقتصادی ایجاد شود. بر این اساس سهم وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از اشتغال مذکور معادل ۹۰ هزار فرصت شغلی خالص است، ضمن اینکه به استناد برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور نرخ بیکاری باید از ۱۲/۶ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۸/۶ درصد در سال ۱۴۰۰ کاهش یابد. با توجه به اسناد پشتیبان برنامه ششم در هر سال به طور متوسط خالص ایجاد اشتغال در برنامه ششم باید معادل ۹۵۵ هزار نفر باشد. در بخش ارتباطات هم تعداد ۳۳ هزار شغل تعیین شده است. بنابراین به استناد برنامه اشتغال فراگیر و اسناد پشتیبان برنامه ششم توسعه می‌توان گفت از ۹۰ هزار فرصت شغلی خالص در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات ۳۳ هزار شغل در بخش ارتباطات و مابقی آن مرتبط با حوزه فناوری اطلاعات است. در این راستا در این گزارش ابتدا مفهوم اشتغال مورد بحث و بررسی قرار گرفته و در نهایت با اتکا به آمار و اطلاعات سال‌های گذشته عملکرد اشتغال در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات ارائه می‌شود.

مفهوم اشتغال

اشتغال به طور کلی حاصل برآیند فعالیت‌های اقتصادی در بخش‌های مختلف کشور است. در واقع اشتغال تنها شاخصی است که باید از طریق فعل و انفعالات سیستم اقتصادی کشور حاصل شود، به عبارتی بهتر نمی‌توان خارج از مناسبات اقتصادی و مکانیسم اقتصاد فرصت‌های شغلی را به سیستم اقتصادی تحمیل کرد. برای توضیح جمله مذکور باید گفت که از اشتغال به عنوان تقاضای مشتقه نام می‌برند؛ معنا و مفهوم آن این است که بنگاه‌های اقتصادی نیروی کار را برای تولید کالا و خدمت استخدام می‌کنند. در حقیقت در ابتدا تقاضایی برای خدمتی ایجاد می‌شود و بنگاه برای پاسخ به آن نیروی کار را استخدام می‌کند. بر همین اساس می‌توان اشتغال را به عنوان شاخصی نام برد که ایجاد و توسعه آن باید از درون فعالیت‌های اقتصادی حاصل شود.
حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز از این امر مستثنی نبوده و اشتغال این حوزه هم باید از ساز و کار عرضه و تقاضای این بخش حاصل شود. به عبارتی دیگر ایجاد اشتغال پایدار و مستمر از کانال دستور نمی‌گذرد و باید فرایند بازار کار زمینه را برای جذب نیروی انسانی فراهم کند. نقش دولت در اشتغال فراهم کردن بستر فعالیت‌های اقتصادی است. دولت باید فضای کسب و کار را به گونه‌ای مهیا کند که فعالیت بخش خصوصی در بستر این محیط شکل گیرد. وضع مقررات مناسب و تنظیم روابط و فعالیت‌های اپراتورها و کاهش صدور مجوز و… از جمله اقداماتی است که می‌تواند در ایجاد محیط مناسب برای کسب و کار موثر باشد.

تعداد شاغلان در بخش فاوا

اشتغال در حوزه فاوا را می‌توان به دو دسته طبقه‌بندی کرد: یکی مشاغل مبتی بر داده (کارمند بانک) و دیگر مشاغل مبتنی بر دانش (محققان، مهندسان، تحلیلگران). با این احتساب تفکیک مشاغل حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات از سایر حوزه‌ها و تفکیکی که در سرشماری‌های مرکز آمار ایران وجود دارد بسیار سخت و مشکل است. بنابراین نمی‌توان به صراحت آمار اشتغال حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات را بیان کرد، چرا که حوزه فناوری هم دارای آثار مستقیم است و هم غیرمستقیم، به همین دلیل اشتغال‌هایی که از این طریق حاصل می‌شود هم می‌تواند مستقیم باشد و هم غیرمستقیم. از سویی دیگر مهم‌ترین آمار مرتبط با اشتغال از طریق داده‌های سرشماری عمومی نفوس و مسکن، که طی دوره‌های اخیر هر پنج سال یک بار انجام می‌شود، به دست می‌آید. اما با توجه به طبقه‌بندی‌ای که برای سرشماری سال ۱۳۹۰ وجود داشته است بخش ارتباطات با حمل و نقل یکی در نظر گرفته شده و یک رقم کلی اعلام می‌شود. از این رو اشتغال بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات به صورت مجزا از طریق سرشماری تاکنون اعلام نشده است، اما در سال ۱۳۹۱ وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با همکاری مرکز آمار ایران پروژه‌ای را با عنوان حساب اقماری ICT مورد توجه قرار داد. مبنای آماری این طرح از طریق آمارگیری کارگاهی در کشور است که با مراجعه به ۳۴ هزار واحد در کشور صورت گرفته است. در این پروژه شاخص‌های کلانی از جمله میزان سرمایه‌گذاری در حوزه، ارزش افزوده بخش و همچنین اشتغال محاسبه و اعلام شده است. بر اساس آمار و اطلاعات پروژه مذکور میزان اشتغال مستقیم در بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات برای سال ۱۳۹۱ معادل ۱۵۹ هزار نفر است.
در سال‌های بعدی نیز طرح آمارگیری از نتایج نیروی کار، که هرساله توسط مرکز آمار ایران صورت می‌گیرد، بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات را به عنوان یکی از گروه‌های فعالیت اقتصادی مورد توجه قرار داده است. بر این اساس آمار و اطلاعات تعداد شاغلان بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات طی سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۴ در جدول شماره یک مشاهده می‌شود.
به استناد آمار و اطلاعات جدول مذکور تعداد شاغلان بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال ۱۳۹۱ معادل ۱۵۹ هزار نفر بوده که در سال ۱۳۹۴ به ۲۱۳ هزار نفر افزایش یافته است.
بر اساس آمار و اطلاعات جدول فوق می‌توان گفت:

۱- خالص شغل ایجادشده در کل اقتصاد کشور طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴ به طور میانگین معادل حدود ۴۵۰ هزار فرصت شغلی بوده است که به نظر می‌رسد با هدف برنامه اشتغال فراگیر مبنی بر ایجاد ۹۷۰ هزار فرصت شغلی یا هدف برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور یعنی ایجاد ۹۵۵ هزار فرصت شغلی تفاوت قابل ملاحظه‌ای دارد.

۲- میانگین خالص شغل ایجادشده در بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز طی سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۴ برابر ۱۸ هزار فرصت شغلی بوده است. به عبارتی به طور متوسط هر سال ۱۸ هزار فرصت شغلی در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات ایجاد شده است که با هدف مد نظر برنامه اشتغال فراگیر برای بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات یعنی ۹۰ هزار خالص فرصت شغلی اختلاف چشمگیری دارد.

۳- میانگین رشد اشتغال خالص برای کل بخش اقتصاد معادل ۲/۱ درصد و برای بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات ۱۰/۷ درصد است. به عبارتی بهتر تغییرات اشتغال در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات در مقایسه با کل اقتصاد سریع‌تر است.

۴- هرچند سهم اشتغال بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات از کل اشتغال اقتصاد طی سال‌های ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۴ در محدوده بین ۸/۰ و یک درصد است، اما سهم خالص اشتغال حوزه ICT از خالص اشتغال کل اقتصاد در محدوده رقم بین سه تا ۱۰ درصد است. بر این اساس می‌توان گفت سهم بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات از خالص شغل‌های ایجادشده (افزایش یا کاهش آن) در مقایسه با سهم اشتغال این بخش از کل اقتصاد بالاست و به نظر می‌رسد تعداد شغل‌هایی که در این حوزه پدید می‌آید یا از بین می‌رود دارای نوسان‌ها و تغییرات بیشتری در مقایسه با کل اقتصاد است.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

  • بر اساس هدف‌گذاری برنامه اشتغال فراگیر بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات باید ۹۰ هزار شغل در سال جاری ایجاد کند، این در حالی است که کل اشتغال موجود در این بخش ۲۱۳ هزار نفر است. به عبارتی باید اشتغال در این بخش از رشد ۴۲ درصدی برخوردار باشد تا هدف این برنامه بتواند تحقق یابد که به نظر می‌رسد تحقق هدف مذکور اگر دور از انتظار نباشد، نیازمند توجه ویژه به سرمایه‌گذاری است که باید در اولویت قرار گیرد. ضمن اینکه افزایش سرمایه‌گذاری نیز نیازمند پیش‌شرط‌هایی از جمله وجود محیط امن و باثبات (کاهش ریسک‌های اقتصادی، کاهش مداخله دولت در نظام قیمت‌گذاری و وضع مقررات حمایتی) به منظور پیش‌بینی‌پذیر کردن فعالیت‌های اقتصادی است.
  • واقعیت این است که هرچند دولت باید در خصوص افزایش اشتغال و کاهش نرخ بیکاری برنامه‌ریزی مناسبی کند، اما این بدان معنا نیست که دولت باید این اشتغال را به وجود آورد؛ دولت موظف است زمینه را برای ایجاد یا توسعه کسب و کار از طریق کاهش یا رفع موانع سرمایه‌گذاری و افزایش فضای رقابتی فراهم کند تا شرکت‌های فناوری اطلاعات و اپراتورهای مختلف در بخش ارتباطات در راستای افزایش عرضه خدمات نسبت به استخدام نیروی انسانی اقدام کنند. در این صورت است که می‌توان امید داشت شغل‌های پایدار و مستمر در اقتصاد به ویژه در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات شکل گیرد. از این رو اولویت باید ایجاد بسترهای مناسب نرم‌افزاری و سخت‌افزاری برای پیدایش اکوسیستم مناسب کسب و کار باشد. اگر چنین امری صورت پذیرد، مسیر اشتغال‌زایی نیز فراهم می‌شود.
  • موضوع دیگری که نیاز است در مورد آن تامل ویژه‌ای شود این است که هرچند سمت تقاضای بازار کار با مشکلاتی مواجه است، اما سمت عرضه نیروی کار نیز تحرک و پویایی لازم را ندارد. مهم‌ترین ویژگی سمت عرضه نیروی کار نبود مهارت است. متاسفانه نیروی انسانی در کشور به‌رغم داشتن مدارک دانشگاهی مهارت‌های لازم را ندارند، این موضوع به ویژه در بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات به دلیل تغییرات و رشد سریع تکنولوژی و فناوری‌های نوین نسبت به سایر بخش‌های دیگر اقتصادی پررنگ‌تر می‌نماید.

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz