نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

آیا اینترنت همراه برای همیشه نسخه اینترنت ثابت را در ایران خواهد پیچید؟

گمراهی ثابت

نیمه اول دهه ۸۰، زمانی که هنوز داشتن یک خط تلفن همراه برای بسیاری از مردم ایران آرزو بود، اینترنت پرسرعت در کشور عرضه شد. پیش از آن نیز اینترنت دایال‌آپ در حد و اندازه‌های خود کاربرانی داشت. زمانی که شرکت‌های ندا (PAP) توانستند پروانه فعالیت بگیرند انتظار می‌رفت تعداد مشترکان اینترنت در کشور به شکل چشمگیری افزایش یابد؛ اما چنین نشد. تا پیش از آنکه شرکت مخابرات ایران بتواند وارد این عرصه شود تمامی شرکت‌های PAP روی‌هم‌رفته کمتر از دو میلیون مشترک ADSL داشتند. آمدن مخابرات هم گرچه تکانی به بازار داد، اما باز هم نتوانست معضل دسترسی در کشور را حل کند. به گونه‌ای که بیش از یک دهه بعد از عرضه اولین اشتراک‌های اینترنت پرسرعت، هنوز تعداد مشترکان این فناوری به ۹ میلیون نفر نرسیده‌اند. در این میان تلفن همراه با همه مشکلاتی که بر سر راهش بود اکنون بیش از ۴۰ میلیون مشترک اینترنت پرسرعت دارد.
در این سال‌ها برای حل معضل دسترسی به اینترنت ثابت در کشور اقداماتی صورت گرفته است. پروانه وایمکس و ایرانیان‌نت داده شده و تعرفه‌ها تا سر حد امکان پایین آمده‌اند، اما باز هم اتفاق درخوری رخ نداده است. چنین شد که با آمدن اینترنت همراه مردم به سمت آن گرایش پیدا کردند و تعرفه‌های بسیار پایین این فناوری نیز مزید بر علت شد. ناتوانی شرکت‌های فعال در زمینه اینترنت ثابت (اعم از شرکت مخابرات ایران و شرکت‌های PAP) باعث شد به ارتباطات ثابت بی‌توجهی شود و اکنون در حالی که دهه ۹۰ از میانه گذشته است همگان به این نتیجه رسیده‌اند که اینترنت همراه نمی‌تواند و نباید جایگرین اینترنت ثابت شود. اما چگونه می‌توان مشترکان اینترنت همراه را به سمت ثابت هدایت کرد؟
کیفیت ADSL و پهنای باندی که در اختیار مشترکان قرار می‌دهد تفاوت چندانی با ۴G تلفن همراه ندارد و در عوض، اینترنت همراه محدود به یک مکان ثابت نیست. از سوی دیگر تعرفه‌های اینترنت همراه، که تقریباً در تمامی دنیا بسیار بیشتر از اینترنت ثابت هستند، در ایران اگر کمتر نباشند، بیشتر هم نیستند. موضوع دیگر در درسترس بودن اینترنت ثابت است. هنوز در بسیاری از اماکن عمومی و خصوصی اینترنت وجود ندارد و کاربران نمی‌توانند به شبکه متصل شوند. وای‌فای عمومی، VDSL، FTTx و فناوری‌هایی از این دست می‌توانند مشکل را حل کنند، اما عرضه این فناوری‌ها به عموم مردم سرمایه‌گذاری هنگفتی نیاز دارد که فعلاً از عهده هیچ‌ کدام از بازیگران این عرصه برنمی‌آید. از سوی دیگر تمامی این سرمایه‌گذاری‌ها منوط به ارتقای شبکه شرکت مخابرات ایران است که تنها سیم‌مسی دارد و برای به‌روزرسانی آن مخابرات با مشکلات متعددی، به خصوص مالی، روبه‌روست.
بی‌توجهی به شبکه ارتباط ثابت در طول بیش از یک دهه اکنون اثرات خود را نشان داده است و شاید اگر در یکی دو سال آینده به این موضوع توجه جدی نشود، مشکلات فراوانی در دسترسی مردم به اینترنت و انجام کارهای روزمره پدید آید. آن هم در شرایطی که عرضه الکترونیکی خدمات روزبه‌روز در کشور بیشتر می‌شود و اختلال در این عرضه می‌تواند تبعات نامناسبی به همراه داشته باشد.

از زمان ورود اینترنت به کشور «کیفیت» حلقه مفقوده این سرویس بوده است. در چند سال گذشته نسخه‌های گوناگونی برای بهبود ارائه سرویس اینترنت ثابت (ADSL)در ایران پیچیده شده که هیچ‌ کدام به پیشرفت وضعیت آن کمک نکرده است. ادامه این وضعیت کار را به جایی رسانده که بسیاری از کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند، با توجه به رشد قابل توجه استفاده از اینترنت همراه، پایان عمر اینترنت ثابت کشور نزدیک است. اگر در ۱۰ سال گذشته فراهم نبودن زیرساخت‌های شبکه، انحصار در واردات پهنای باند توسط زیرساخت، فرسوده بودن شبکه مخابرات و انحصار در شبکه انتقال دلیل اصلی شکایت شرکت‌های اینترنتی بر سر توسعه خدمات‌شان عنوان می‌شد، حالا تعدد پروانه‌های اینترنتی، پایین بودن قیمت اینترنت همراه، نبود سرمایه برای توسعه شبکه بر مبنای فیبر نوری به عنوان عمده‌ترین دلیل رشد نیافتن اینترنت ثابت در کشور اعلام می‌شود. همین شرایط هم باعث شده در حالی که اینترنت ثابت نزدیک به ۵۰ درصد بازار ارتباطی کشورهای بزرگ دنیا را در اختیار دارد، آینده فعالیت شرکت‌های اینترنت ثابت کشور در هاله‌ای از ابهام قرار گیرد.

نوشداروی دیرهنگام

سرویس اینترنت ثابت از اوایل دهه ۸۰ در اختیار عموم جامعه قرار گرفت؛ یعنی اواخر کار دولت هشتم و آغاز کار دولت نهم. آمارها و گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد این سرویس در دوران اصلی رشد خود به دلیل انحصار در شبکه انتقال مخابراتی، فرسوده بودن شبکه ارتباطی، ارائه نشدن پهنای باند مورد نیاز شرکت‌های اینترنتی از سوی شرکت زیرساخت، قانون‌گذاری‌های ضدرقابتی و ناباوری دولت (نهم و دهم) به توسعهICT امکان بلوغ در کشور را پیدا نکرد.
در نهایت با روی کار آمدن دولت یازدهم بهبود کیفیت سرویس اینترنت به یکی از وعده‌های اصلی تبدیل شد. محمود واعظی، وزیر ارتباطات این دولت، در ابتدای شروع کار خود قول داد کیفیت اینترنت پرسرعت کشور را افزایش می‌دهد. در این زمینه نیز کارگروه عیب‌یابی تشکیل شد تا معضلات رشد کیفیت اینترنت پرسرعت مورد بررسی قرار گیرد. اما بعد از چند ماه واعظی در یک نشست خبری اعلام کرد او و همکارانش میراث‌دار شبکه ارتباطی وصله پینه‌ای هستند که به این زودی‌ها بهبود پیدا نخواهد کرد.
در گام بعد او دستور به سیاست‌گذاری‌های مشخصی برای توسعه زیرساخت‌های شبکه ارتباطی کشور داد. سیاست‌گذاری‌هایی که هرچند از نظر کمی افزایش ظرفیت پهنای باند داخلی و خارجی، بهبود شبکه زیرساختی و افزایش تعداد کاربران اینترنت کشور را به دنبال داشت، اما از نظر کیفی بهبودی در سرویس‌های اینترنت پرسرعت کاربران حاصل نکرد.
فراهم کردن زیرساخت‌های حداقلی ارتباطی و تلاش رگولاتوری برای مقابله با انحصار چندساله مخابرات در دولت یازدهم درست زمانی اتفاق افتاد که شرایط برای شکست انحصار در خدمات نسل‌های سوم و چهارم تلفن همراه نیز فراهم شد. در واقع در حالی که شرکت‌های اینترنت پرسرعت سعی داشتند با کمک توسعه‌ای که در شبکه ارتباطی کشور رخ داده تاخیرهای توسعه‌ای خود را جبران کنند، با رقیبان جدیدی در بازار روبه‌رو شدند.

۳G و ۴G علیه اینترنت ثابت

شکست انحصار خدمات نسل‌های سوم و چهارم تلفن همراه در دولت یازدهم هرچند با تاخیر چندساله نسبت به دنیا همراه بود، اما توانست جایگزین مناسبی برای کاربرانی باشد که تشنه داشتن اینترنت پرسرعت بوده‌اند. به همین خاطر خیلی زود استفاده از اینترنت همراه در ایران با استقبال همراه شد و بسیاری از کاربران ترجیح دادند به جای استفاده از اینترنت ثابت بی‌کیفیت به اینترنت همراه کوچ کنند. دسترسی راحت و قیمت پایین دیتای موبایل به نوعی تیر خلاص را به شرکت‌های ارائه‌دهنده اینترنت پرسرعت شلیک کرد. آمارهای رسمی نشان می‌دهند اینترنت همراه در مدت کوتاهی که از عرضه آن می‌گذرد توانسته است چندین برابر اینترنت ثابت مشترک جذب کند. هرچند آمارها در این زمینه متفاوت است. در حالی که در سایت رسمی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تعداد مشترکان اینترنت کشور تا پایان خردادماه امسال بیش از ۵۱ میلیون نفر اعلام شده، در سایت درگاه پایش جامعه اطلاعاتی -که به سازمان فناوری اطلاعات وابسته است- آمار کل مشترکان اینترنت کشور تا پایان سال ۹۵ حدود ۴۲ میلیون نفر بوده است.
دسترسی آسان، سرعت قابل رقابت با اینترنت ثابت و قیمت پایین از جمله دلایل رشد استفاده از دیتای موبایل نسبت به اینترنت ثابت در ایران گزارش شده است.
مدیران بسیاری از شرکت‌های اینترنتی بر این باورند که توسعه نیافتن شبکه اینترنت ثابت در زمان درست آن در نهایت باعث شده در کمتر از چهار سال اینترنت همراه در ایران جایگزین ثابت شود.
علی عظیمی، مدیر فنی و زیرساخت یکی از شرکت‌های خدمات‌دهنده اینترنت پرسرعت، معتقد است اگر اینترنت ثابت با وجود اینترنت همراه هنوز توانسته سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار داشته باشد، به این خاطر است که تمام کشورهای توسعه‌یافته به سمت توسعه شبکه ارتباطی خود بر اساس فیبر نوری پیش رفته‌اند. شبکه‌ای که به کاربران شرکت‌های اینترنتی اجازه می‌دهد با سرعت ۵۰ یا ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه به اینترنت اتصال داشته باشند.

پروانه‌‌های بدون بال

در کنار توسعه زیرساخت‌های ارتباطی وزارت ارتباطات دولت یازدهم تصمیم گرفت پروانه شرکت‌های اینترنتی را بعد از ۱۰ سال تغییر دهد. کارهای مطالعاتی پروانه‌های جدید از تابستان ۹۳ آغاز شد و در نهایت پاییز سال ۹۴ از بین ۲۶ متقاضی هشت شرکت با پرداخت حق لایسنس ۲۰ میلیارد تومانی موفق به دریافت پروانه‌های جدید با نام پروانه ارتباطات ثابت یا FCP شدند. در حال حاضر نیز مجموع دارندگان پروانه FCP به ۱۷ شرکت می‌رسد. پروانه‌های جدید با هدف کاهش چالش شرکت‌های اینترنت پرسرعت یا PAP با شرکت مخابرات ایران بر سر دریافت امکانات و از بین بردن انحصار موجود در این بازار و همچنین افزایش سرمایه‌گذاری و ایجاد رقابت سالم شکل گرفتند. اما حالا بعد از گذشت تقریباً دو سال این پروانه‌ها نه تنها عقب‌ماندگی بر سر توسعه اینترنت ثابت در کشور را از بین نبرده‌اند، بلکه شرکت‌ها را با چالش‌های دیگری نیز روبه‌رو کرده‌اند. از جمله این مشکلات تعدد در پروانه است؛ اگر تا قبل تغییر پروانه شرکت‌های اینترنتی تنها ۱۱ شرکت PAP به صورت مشخص در حوزه اینترنت ثابت فعالیت می‌کردند، بعد از اعطای پروانه FCP این تعداد به ۱۷ شرکت رسید. بسیاری از فعالان اینترنتی در همان زمان نیز نسبت به افزایش تعداد پروانه‌ها انتقاداتی وارد کرده و بر این باور بودند که مخابرات تا قبل از اعطای پروانه FCP امکان ارائه خدمات به ۱۱ شرکت PAP را نداشت و حالا با افزایش بازیگران این حوزه و محدودیت زیرساخت‌ها دارندگان پروانه جدید اینترنتی با چالش‌های جدی‌تری مواجه خواهند شد.
اما سازمان تنظیم مقررات در مقابل این انتقادها اعلام کرد که در مصوبه پروانه‌های FCP پیش‌بینی لازم برای حل مشکل همکاری نکردن مخابرات به دلیل محدودیت منابع با FCPها را در نظر گرفته است. از جمله اینکه به دارندگان پروانه FCP اجازه داده شده خودشان دست به فراهم کردن زیرساخت‌های لازم در بخش دسترسی و انتقال بزنند. اما به باور مدیران شرکت‌های اینترنتی، بخش خصوصی کشور آ‌ن‌قدر بزرگ نیست که امکان فراهم کردن شبکه زیرساختی مانند مخابرات را داشته باشد. در همین زمینه محمدرضا کریمی، مدیرعامل یکی از شرکت‌های دارنده پروانه FCP، طی گفت‌و‌گویی با اعلام اینکه در هیچ جای دنیا چند شبکه زیرساخت وجود ندارد گفته بود: «امکانات شرکت مخابرات ایران مویرگی و جزو منابع ملی کشور است و به نظر نمی‌رسد شرکت‌های بخش خصوصی امکان و توانایی فراهم کردن چنین زیرساختی را داشته باشند. از سوی دیگر ایجاد این زیرساخت‌ها، به خاطر بوروکراسی‌های اداری با نهاد‌هایی مانند شهرداری برای دریافت مجوز، بسیاری طولانی و وقت‌گیر است.» او ایجاد یک شبکه مخابراتی موازی با شبکه مادر مخابرات ایران -حداقل در تهران- را بیشتر شبیه به یک رویا دانسته بود.
اما راه‌حل دوم وزارتخانه برای حل مشکل تعدد پروانه‌های FCP را ادغام شرکت‌های کوچک‌تر با هم دانسته بود. برای مثال محمود واعظی، وزیر پیشین ارتباطات و فناوری اطلاعات، در حاشیه مراسمی از شرکت‌های دارنده پروانه FCP خواست برای گرفتن نتیجه بهتر و جلوگیری از هدررفت سرمایه با یکدیگر ادغام شوند و کنسرسیوم تشکیل دهند. واعظی همچنین تاکید کرد که وزارت ارتباطات از چنین کنسرسیومی بیشتر از یک شرکت حمایت خواهد کرد. اما با گذشت نزدیک به دو سال از این پیشنهاد هنوز هیچ کدام از شرکت‌های اینترنتی دارای پروانه FCP حاضر به ادغام با یکدیگر نشده‌اند.

بن‌بست فیبر نوری

با وجود افزایش دسترسی به اینترنت از طریق تلفن همراه اما همچنان دسترسی به اینترنت پرسرعت ثابت جایگاه خود را در دنیا حفظ کرده است. بر اساس گزارش ۲۰۱۵ سیسکو، ۵۰ درصد کاربران اینترنت دنیا را هنوز کاربران اینترنت ثابت تشکیل می‌دهند و تنها چهار درصد ارتباطات از طریق دیتای موبایل صورت می‌گیرد. دلیل ادامه رشد استفاده از اینترنت ثابت در دنیا نیز کیفیت و سرعت بهتر خدماتی عنوان شده که بر بستر فیبر نوری در اختیار کاربران قرار می‌گیرد.
اما توسعه شبکه ارتباطی کشور بر مبنای فیبر نوری نیز داستان‌های خاص خودش را در ایران داشته است. فعالان بازار اینترنت پرسرعت معتقدند تا زمانی که شبکه مخابراتی کشور بر بستر فیبر نوری گسترش پیدا نکند آنها امکان ارائه سرویس‌های نوین و قابل رقابت با دیتای تلفن ‌همراه را نخواهند داشت. اما مدیران شرکت مخابرات در گفت‌وگوهای مختلف خود اعلام می‌کنند که تاکنون و برعکس ادعای شرکت‌های اینترنتی سرمایه‌گذاری بالایی روی توسعه شبکه همراه و ثابت مخابراتی کشور انجام داده‌اند. از سوی دیگر این مدیران توسعه شبکه زیرساختی کشور بر اساس فیبر نوری را تنها وظیفه این شرکت نمی‌دانند و معتقدند در این خصوص اپراتور چهارم و دیگر شرکت‌های اینترنتی نیز مسئول هستند.

به باور کارشناسان بخشی از توسعه‌ نیافتگی شبکه مخابراتی بر اساس فیبر نوری به تاخیرهای اجرای پروژه فیبر نوری توسط شرکت ایرانیان‌نت یا اپراتور چهارم بازمی‌گردد. اپراتوری که پروانه آن برای بهره‌برداری از خدمات فیبر نوری در دی‌ماه سال ۹۱ صادر شد و طبق آن قرار بود بعد از ۲۴ ماه و در پایان سال ۹۳ حداقل یک میلیون پورت منصوبه در کلانشهرها واگذار کند. همچنین برای این اپراتور به مدت چهار سال از تاریخ صدور پروانه (۹۱) دوران حفاظت در نظر گرفته شد. اما تا مردادماه سال ۹۵، زمان پایان حفاظت از پروانه، شرکت ایرانیان‌نت به عنوان متولی اجرای این پروژه نتوانست بر اساس تعهدات خود عمل کند. مسئولان ایرانیان‌نت در چند سال گذشته دلایل مختلفی برای به انجام نرسیدن تعهدات‌شان مطرح کرده‌اند: از مدیریت ضعیف این پروژه و تغییر پی‌در‌پی مدیرعامل مجری این اپراتور گرفته تا مقرون به صرفه نبودن اجرای طرح و در نظر گرفتن تعهدات بالای رگولاتوری در پروانه برای این اپراتور. در نهایت مدیران این اپراتور توانستند مدیران وزارت ارتباطات را مجاب کنند که با آوردن سرمایه‌گذاری خارجی دوران حفاظت این اپراتور فیبر نوری را تمدید کنند. سال گذشته اعلام شد شرکت MTN به عنوان سرمایه‌گذار در این پروژه حضور خواهد یافت و قرارداد اولیه با این شرکت نیز به امضا رسید و قرار شد این اپراتور آفریقایی ۳۰۰ میلیون دلار در این زمینه سرمایه‌گذاری کند، اما تاکنون این موضوع به نتیجه نهایی
نرسیده است.
با مشخص شدن تمدید دوران حفاظت اپراتور چهارم بسیاری از دارندگان پروانه FCP انتقادهایی به این تصمیم وزارت ارتباطات وارد کردند. مدیران این شرکت‌های اینترنتی با اعلام اینکه خود را آماده کرده‌ بودند تا با پایان دوران حفاظت اپراتور فیبر نوری سرویس‌های متنوعی مبتنی بر فیبر نوری را در اختیار کاربران‌شان بگذارند، تاکید کردند که با تمدید دوران حفاظت این اپراتور دارندگان پروانه FCP سرمایه‌گذاری‌های خود را در این بخش از دست می‌دهند و ‌کشور نیز در گسترش خدمات فیبر نوری عقب خواهد افتاد. اما رگولاتوری در مقابل اعتراض دارندگان FCP به هم‌پوشانی فعالیت‌هایشان با اپراتور چهارم در زمینه ایجاد شبکه فیبر نوری اعلام کرد در پروانه FCP به این نکته اشاره است که در مکان‌هایی که شبکه فیبر نوری اپراتور چهارم وجود دارد دارنندگان پروانه FCP می‌توانند از زیرساخت‌های این اپراتور استفاده کنند و اصولاً ایجاد شبکه مجدد بر اساس فیبر نوری توسط این فعالان مقرون‌به‌صرفه نخواهد بود. همچنین رگولاتوری تاکید کرد در مکان‌هایی هم که فیبر نوری وجود نداشته باشد این شرکت‌ها می‌توانند از فرکانس رادیویی برای برقراری ارتباط خود استفاده کنند.
در نهایت بعد از کش‌وقوس‌های فراوان در یک سال گذشته شرکت مخابرات ایران توانست با راه‌اندازی پروژه‌ای به نام «تانوما» بخشی از زیرساخت‌های شبکه بر مبنای فیبر نوری را ایجاد کند. بر اساس گزارش‌های اعلام‌شده نیز تاکنون ۱۴ هزار پورت فیبر نوری به کاربران واگذار شده است. همچنین بنا بر اعلام وزارت ارتباطات از بین دارندگان پروانه FCP تنها دو شرکت توانسته‌اند چیزی حدود دو هزار کابینت فیبر نوری در کشور نصب کنند. از سوی دیگر در این زمینه، برای سرعت بخشیدن به توسعه شبکه فیبر نوری، هفت شرکت دارنده پروانه FCP اقدام به تشکیل کنسرسیومی به نام «رایان تدبیر» کرده‌اند تا با همکاری مخابرات و شهرداری شبکه فیبر نوری خود را در کشور گسترش دهند. هرچند تاکنون هیچ خروجی‌ای از پیش روی فیبرکشی توسط این کنسرسیوم منتشر نشده است

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz