نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 41 گزارش ماه خارج از محدوده صفحه 44

نگاهی به اثر شبکه‌های اجتماعی بر سطح سواد عمومی در ایران

علم یا شبه‌علم، مساله این است!

بی‌سوادی مدرن؛ عنوانی که منتقدان شبکه‌های اجتماعی برای تاثیر این شبکه‌ها بر میزان دانش و سواد عمومی در سطح اجتماع به کار می‌برند. پدیده‌ای که خاص ایران نیست و در تمام دنیا و حتی کشورهای توسعه‌یافته، کم و بیش و در سطوح متفاوت عمومیت دارد و نخبگان جوامع محتلف را به چاره‌اندیشی وا داشته است.
گفته می‌شود در نسل‌های مختلف تاثیر این شبکه‌ها سطوح متفاوتی دارد؛ علت را باید در میزان دسترسی افراد به این شبکه‌ها در سنین شکل‌گیری بنیان‌های شخصیتی و دوران آموزش‌های اولیه افراد جست. طبیعی است این تاثیرات بر نسلی که به دلیل محدودیت‌های تکنولوژیک کمتر به این شبکه‌ها دسترسی داشته یا اصلاً دسترسی نداشته با نسل‌های متأخر تفاوت‌های فاحشی دارد.

گریز از پیشرفت ممکن نیست

گسترش دامنه نفوذ رسانه‌های اجتماعی در زندگی افراد جامعه اجتناب‌ناپذیر است، چه به لحاظ فردی و چه در بعد جمعی، در نتیجه روزانه تعداد بیشتری از افراد، کسب و کارها، موسسات، تشکل‌ها و دولت‌ها به سوی استفاده از رسانه‌های اجتماعی حرکت می‌کنند.
بدیهی است هر پدیده ناشی از مدرنیسم کارکردها، مزیت‌ها و مخاطراتی دارد که چنانچه در تداوم آنچه در قدیم وجود داشته قرار نگیرد، تقابل، سرنوشت محتوم دو سوی ماجرا خواهد بود و نتیجه تقابل نیز چیزی جز افزایش مخاطرات نخواهد بود. از این روست که در خصوص شبکه‌های اجتماعی و تاثیرات آن‌ها بر سبک زندگی جوامع و به خصوص جوامع در حال گذاری چون ایران، توجه به تلاش برای پرهیز از این تقابل اهمیت مضاعف پیدا می‌کند.
در کشورهای توسعه‌یافته، پدیده‌های مدرن ناشی از تحولی در پدیده‌ها و نهادهای قدیمی و گسست از «قدیم» به «جدید» در عین «تداوم» بوده است. شاید به نظر کمی عجیب باشد اگر به دنبال نسبتی میان نخستین نسخه‌های کتاب مقدس در یونان و روم، ماشین چاپ گوتنبرگ و تبلت‌ها و اپلیکیشن‌های متنوع که امکان دسترسی به شبکه‌های اجتماعی را فراهم می‌کنند، باشیم؛ اما بررسی دقیق در تاریخ شکل‌گیری همه اینها، سیر تداومی را آشکار می‌کند که ناشی از تداوم اندیشه و بنیان‌های فکری قوام‌دهنده آن‌هاست. روشن است که با تمام این تفاسیر جوامع مدرن نیز مبری از آسیب‌های پدیده‌های جدید بر تمدن خود نیستند؛ اما بنیان‌هایی را در اختیار دارند که غور و تفکر در راه‌حل کاستن از آسیب‌ها را برایشان فراهم کرده است. در جوامعی مانند ایران که روند این تغییر و تحولات مخدوش است اما آسیب‌ها حداکثری می‌شوند. در عین حال از آنجا که روند جهانی شدن ابعاد پدیده‌ها هیچ نقطه کوری در دنیا باقی نمی‌گذارد، چه دل خوشی از این تحولات داشته باشیم یا نه، آنها ما را احاطه خواهند کرد. پذیرش این تحولات به عنوان آنچه وجود دارد، کلید پرداختن به راه‌حل‌های احتمالی کاستن از آسیب‌های آنهاست. شبکه‌های اجتماعی و تأثیر آنها بر سطح سواد عمومی نیز از این قاعده مستثنی نیستند.

سواد رسانه‌ای، دروازه ورودی

اگر بررسی تاثیر این شبکه‌ها بر سطح و میزان سواد عمومی مد نظر باشد، مفهوم «سواد رسانه‌ای» به عنوان دروازه ورود به بحث اهمیت می‌یابد.
با افزایش سیطره رسانه‌ها بر زندگی انسان واژه‌ای به نام سواد رسانه‌ای(Media Literacy) شکل گرفت، این واژه را نخستین بار مارشال مک‌لوهان در کتاب «درک رسانه: گسترش ابعاد وجود انسان» به کار برد. بهره‌مندی از سواد رسانه‌ای برای اعضای دهکده جهانی امری ضروری است، چرا که این افراد در مقابل حجم عظیم اطلاعات و پیام‌های متنوع و مختلف و گاه متضاد رسانه‌ها که اشباع رسانه‌ای(Media Saturated) تعبیر می‌شود، نیاز به تصمیم‌گیری مستقل دارند که این امر تنها از طریق داشتن سواد رسانه‌ای محقق می‌شود. در واقع افرادی که سواد رسانه‌ای دارند رسانه و عملکرد آن را می‌شناسند و می‌توانند از طریق تفکر و تعمق درباره محتوای رسانه‌ها قضاوت کنند.
سواد رسانه‌ای، اطلاع و آگاهی داشتن از قابلیت‌ها و امکاناتی که فناوری‌های نوین در اختیار انسان قرار می‌دهند، همچنین رسانه، فرایند انتقال پیام و مولفه‌های اثرگذاری و نیز فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از تعامل فرد و اجتماع با رسانه‌ها را شامل می‌شود. سواد رسانه‌ای برای فرد و جامعه مشخص می‌کند که باید در مقابل امواج کدام رسانه و به چه میزان قرار گیرند و از پیام‌های دریافتی چگونه و در چه جهتی استفاده کنند. سواد رسانه‌ای برای فرد مشخص می‌کند چه اندازه از زمان خود را صرف رسانه‌های مختلف کند، و درباره رسانه‌های اجتماعی، سواد رسانه‌ای به فرد معیاری برای نحوه حضور و فعالیت در رسانه‌های اجتماعی و سایت‌های گوناگون می‌دهد.
سواد رسانه‌ای رابطه فرد و جامعه را بر اساس اصل هزینه – فایده تنظیم می‌کند به معنای اینکه آنچه را از رسانه به دست آورده می‌شود، در مقابل هزینه و زمانی که ظرف به دست آوردن آن شده است، قرار می‌دهد و استفاده از رسانه‌ها (اعم از سنتی، نوین، رسانه‌های اجتماعی و…) را برای فرد ساماندهی و هدف‌دار می‌کند، در این حالت فرد و جامعه تعاملی آگاهانه با رسانه برقرار می‌کنند.
این سواد رسانه‌ای است که فرد را به کنشگری فعال در رابطه با اطلاعاتی که از رسانه‌ها و به خصوص شبکه‌های اجتماعی به دست می‌آورد، تبدیل می‌کند و آسیب‌ها را به حداقل می‌رساند. اما در ایران پرداختن به این مقوله به تازگی آغاز شده و آرام آرام به واحدهای درسی دانش‌آموزان نیز راه یافته است.
چندی پیش علی زرافشان معاون وزیر آموزش و پرورش طی یک سخنرانی در نشست تخصصی سواد رسانه‌ای و مسئولیت اجتماعی گفته بود:«با تلاش سازمان پژوهش وزارت آموزش و پرورش، برنامه درسی سواد رسانه‌ای به تصویب شورای عالی آموزش و پرورش رسیده است و این برنامه درسی مبتنی بر الگویی است که می‌کوشد ابتدا با ایجاد پرسش درباره تفکر در ضمن دروس مختلف، آرام آرام توجه دانش‌آموزان را به موضوع رسانه و سواد رسانه‌ای جلب کند؛ علاوه بر آن در پایه دهم کتاب مستقل سواد رسانه‌ای تالیف شده است.
بررسی‌های ما نشان می‌دهد در کشورهای دیگر موضوع سواد رسانه‌ای فراتر از آموزش و پرورش است و مسئولیت اصلی بر عهده نهادهای اجتماعی است و در واقع رمز افزایش سواد رسانه‌ای، مسئولیت‌پذیری اجتماعی عموم مردم است.»
این تلاشی است که گفته می‌شود وزارت آموزش و پرورش برای کاستن از آسیب‌های رسانه‌های جدید و به خصوص شبکه‌های اجتماعی انجام می‌دهد. اما این پایان ماجرا نیست.

کارشناسان چه می‌گویند

مهدی بهلولی یکی از کارشناسان آموزش، در رابطه با اثر شبکه‌های اجتماعی بر سطح سواد عمومی در ایران می‌گوید:«در این خصوص ابتدا باید به این نکته توجه داشت که تعریف سواد مهم است. سواد در این پس‌زمینه به معنی پرورش شهروند آشنا به حقوقش در زندگی اجتماعی و توانمند‌سازی او برای انجام وظایف شهروندی است.»
او ادامه می‌دهد:«وجود و نیاز به رسانه‌های مدرن به خصوص شبکه‌های اجتماعی در عین حال که اجتناب‌ناپذیرند اما در هر حال هر چقدر هم توان و نیرو صرف شود، آسیب‌های آن را نمی‌توان به صفر رساند.»
بهلولی می‌گوید:«منفی‌نگر نیستم اما در کل شبکه‌های اجتماعی را فید نمی‌دانم؛ به خصوص در ایران که در فراهم کردن بسیاری از بنیان‌های زندگی مدرن اجتماعی همچنان دارای ضعف‌های اسایی هستیم. مهم‌ترین اثر این شبکه‌ها نسبی‌گرا و پست‌مدرن کردن ذهن مخاطبان است. اینکه هر کس به عنوان اینکه نظری دارد، امکان این را پیدا کرده است که به راحتی نظرش را بیان کند و گاه ده‌ها هزار مخاطب پیدا کند، بدون اینکه کمترین دانش و تخصصی درباره آن موضوع داشته باشد. به خصوص در ایران که با انحصار رسانه‌های رسمی روبه‌رو هستیم و گاه در برهه‌هایی شکاف دولت و ملت ابعاد وسیعی پیدا می‌کند این مخاطرات نیز بیشتر می‌شود. مهم‌ترین مساله در این خصوص اعتماد است. وقتی مردم از رسانه‌های رسمی روی برمی‌گردانند (که این خود علل متفاوتی دارد) طبیعی است که این خلأ را رسانه‌های دیگر پر می‌کنند. ابتدا تنها با چند شبکه ماهواره‌ای روبه‌رو بودیم که چه خوش‌مان بیاید چه نیاید، برخی از آنها استانداردهایی را رعایت می‌کردند. اما امروزه دیگر اوضاع در ایران از دست همه در رفته است و اغلب شهروندان بیشترین حجم اطلاعات را از شبکه‌های اجتماعی دریافت می‌کنند که نظارت و محدود کردن آنها نه از نظر فنی ممکن است و نه حتی چنانچه ممکن باشد، با محدود کردن آنها مشکل حل می‌شود.
ما باید بپذیریم که گریزی از نقش‌آفرینی شبکه‎‌های اجتماعی نیست. اگر این را بپذیریم آن وقت با ایفای نقش هر چه بیشتر نخبگان و فرهیختگان در این شبکه‌ها شاید تا حدودی بتوانیم آسیب‌ها را کم کنیم و گروه‌های مرجع را در این شبکه‌ها به صورت مجازی شکل دهیم. آن‌گاه تازه در ابتدای همان وضعیتی خواهیم بود که پیشتر در فضای حقیقی بودیم و در مرحله بعد باید به سمت حل مشکلات کلان اجتماعی که پیشتر با آنها دست و پنجه نرم می‌کردیم، برویم. اما در هر حال گریزی از میزان قابل توجهی از جایگزینی شبه علم به جای علم، در سطوح وسیع اجتماعی نیست.»
اما در کنار این نگاه بدبینانه نگاه نسبتاً خوش‌بینانه‌تری هم وجود دارد. هرچند حتی این نگاه خوش‌بینانه نیز خالی از بدبینی‌هایی نسبت به نقش شبکه‌های اجتماعی در میزان سطح سواد عمومی نیست. محمدرضا نیک‌نژاد یکی دیگر از کارشناسان آموزش که در مدارس نیز تدریس می‌کند در رابطه با پرسشی در این خصوص می‌گوید:«بسیاری از آسیب‌هایی که ما در ایران و از طریق شبکه‌های اجتماعی شاهد هستیم و یکی از نتایج آن هم پایین آمدن سطح سواد عمومی است، در واقع نه ناشی از خود این شبکه‌ها بلکه ناشی از افول نظام آموزشی خودمان است. فرایند رو به انحطاط درونمایه‌ها و ساختارهای آموزشی ما بسیار پیشتر از ورود شبکه‌های اجتماعی به ایران آغاز شده بود که ورود این شبکه‌ها آن را تشدید کرده است. اما این روند رو به افول منحصر به سیستم آموزشی در مدارس نیست و کل نظام آموزشی ایران که دستگاه‌های مختلفی در آن نقش بازی می‌کنند، از جمله رادیو و تلویزیون را نیز در بر می‌گیرد. این دوران پیش از ورد اینترنت به ایران آغاز شد. پیشتر نیز با افول نظام آموزشی، برای نمونه درس خواندن دانش‌آموزان اغلب با انگیزه یادگیری و افزایش سطح سواد و بهتر شدن روش زندگی همراه نبود. گریزان شدن دانش‌آموزان از درس و مدرسه از قدیم هم وجود داشت از این رو اگر ما در این فضا شبکه‌های اجتماعی و حضور پررنگ نسل جوان و دانش‌آموزان در آن را بررسی کنیم می‌بینیم که دست‌کم در این شبکه‌ها مطالبی که مطرح می‌شود خوانده می‌شود و مورد توجه آنها قرار می‌گیرد؛ برخلاف محتوای کتاب‌های درسی که معمولاً با اکراه خوانده می‌شوند.
ما شاهد یادگیر غیررسمی در زیر پوست آموزش رسمی هستیم و این آموزش‌های غیررسمی از اقبال به مراتب بیشتری برخوردارند.»
نیک‌نژاد ادامه می‌دهد:«این مساله به گروه‌های سنی دانش‌آموزی هم محدود نمی‌شود و روند آموزش عمومی تمام افراد را که از بدو تولد تا مرگ جریان دارد، در بر می‌گیرد. از این رو می‌توان گفت شبکه‌های اجتماعی در گسترش درگیر کردن افراد در امر آموزش اجتماعی و افزایش سواد عمومی موفق بودند اما در مورد محتوای آن باید پرسش‌های جدی مطرح کرد. از نظر کیفیت آموزش رسمی ما کیفیت مطلوب را نداشته است؛ این مساله به امر آموزش در شبکه‌های اجتماعی نیز راه پیدا کرده است. در شبکه‌های اجتماعی شبه‌علم به راحتی می‌تواند جای علم را بگیرد. این تقابل علم و شبه‌علم همیشه وجود داشته است. اما شبکه‌های اجتماعی بستر و زمین مناسبی برای رشد شبه‌علم، در مقابل علم اصیل و ناب فراهم می‌کنند.
دسترسی به علم بیش از هر چیز با مطالعه منابع ناب- به طور عمده کتاب- میسر است. چنانچه نسل‌های پیش را با نسل‌های متاخر مقایسه کنیم به وضوح شاهد سطحی بودن اطلاعات و سواد متاخرین خواهیم بود. اما باز نباید این نکته را فراموش کرد که نسل‌های پیشین به دلیل ضعف نظام آموزشی در ارائه انگیزه‌های لازم برای کسب علم به افراد، از سر استیصال به کتاب روی می‌آوردند، چرا که جایگزینی وجود نداشت؛ برای همین است که با ورود شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های نوین با سرعت هرچه تمام‌تر کتاب و کتابخوانی به قهقرا رفت.»
نیک‌نژاد در رابطه با مقابله با آثار مخرب شبکه‌های اجتماعی می‌گوید:«باید نظام آموزشی در وهله اول دست به اصلاحات بنیادین روی آورد و در وهله دوم با به رسمیت شناختن حق افراد برای بهره‌مندی از رسانه‌های نوین و شبکه‌های اجتماعی به تعامل با جامعه از این طریق بپردازد. یک نمونه جالب کلاسی است که معلم آن با ایجاد گروه‌های تلگرامی دانش‌آموزان را به صورت غیرمستقیم در امر آموزش یاری می‌کند. نسل کنونی به شدت از آموزش مستقیم و دیکته از بالا گریزان است، و در عین حال مشتاق است که سبک زندگی‌اش به رسمیت شناخته شود. این وظیفه بزرگ‌ترهای جامعه، معلمان، پدر و مادرها، فرهیختگان و نخبگان است که به سمت آنان بروند و وارد تعامل با آنها شوند.
در عین حال این را نیز نباید از نظر دور داشت که شبکه‌های اجتماعی از یک سو با دموکراتیک کردن فضای جامعه و از سوی دیگر با تلنگر زدن به ذهن تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران امر آموزش در ایران برای خروج از خمودگی و تصلب نظام آموزشی، می‌توانند نقش مثبتی بازی کنند.»

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz