نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چگونه حقایق صادرات نرم‌افزار پشت ادعاهای بزرگ گم شدند

رویاهای طلایی

تئوری‌پردازان توسعه در ایران سال‌هاست ناباورانه تلاش دارند روند توسعه در ایران را به گونه‌ای صورت‌بندی کنند که بتوان آن را برای آینده پیش‌بینی کرد. اینکه چه شد ایران از کشورهای همگام خود سال‌ها و دهه‌ها عقب ماند و نتوانست با همان سرعتی که آنها پیش رفتند جلو برود همچنان موضوع بحث است. در شاخص‌های مختلف توسعه هر بار کشوری به عنوان الگوی ایران معرفی می‌شود؛ از ژاپن و کره گرفته تا چین و هند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند الگوی مناسبی برای ایران باشند.

وقتی بحث نرم‌افزار به میان می‌آید گاهی هند الگوی ایران است و گاهی پاکستان و ایرلند، اما آیا واقعاً ما در این زمینه می‌توانیم پا جای پای کشورهایی مانند هند بگذاریم؟ شاید یکی از دلایلی که هنوز نتوانسته‌ایم در زمینه تولید و صادرات نرم‌افزار گام‌های موثری برداریم ناتوانی در تخمین شرایط موجود است. صادرات نرم‌افزار از آن دست موضوعاتی است که سال‌هاست درباره آن صحبت می‌شود و همه- غیر از مدعیان آن- با تعجب به کل داستان نگاه می‌کنند. ما چه تولیدات نرم‌افزاری‌ای داریم که بخواهیم به دنیا صادر کنیم؟

افزایش هرساله

اکنون مدت‌هاست که که محمدرضا طلایی، پرچمدار صادرات نرم‌افزار و رئیس فدراسیون ICT اتاق بازرگانی، در یک آتش‌بس نسبی با بقیه بازار فناوری اطلاعات به سر می‌برد که باید آن را در حذف جوایز صادراتی جست‌و‌جو کرد. این آتش‌بس وقتی شکسته شد که طلایی در نامه‌‌ای سرگشاده به مناسبت نمایشگاه رسانه‌ّای دیجیتالی باز به دولت جدید تاخت که از صادرات نرم‌افزار حمایت نکرده و سرنوشت خودش را به استارت‌آپ‌های ایرانی گره زد.
آمارهایی که در زمینه صادرات نرم‌افزار وجود دارند تنها از یک منبع هستند. اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار هر سال عددی در این زمینه اعلام می‌کند، اما این اعداد معمولاً مورد تایید نهادهای نظارتی نیستند و حتی فعالان بازار نرم‌افزار نیز با دیده تردید به آن می‌نگرند چرا که به طرز عجیبی دارای نمودارهای یک صنعت طلایی هستند.
طلایی که خود رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار هم هست در تازه‌ترین اظهار نظرش در این زمینه ادعا کرده است سال گذشته ۵۰۰ میلیون دلار صادرات نرم‌افزار داشته‌ایم. به این عدد ادعایی، که هیچ مرجع رسمی و غیررسمی دیگری آن را تایید نمی‌کند، سالانه ۱۰۰ میلیون دلار اضافه می‌شود و لابد سال آینده به ۶۰۰ میلیون دلار می‌رسد. اما بزرگ‌ترین شرکت‌های نرم‌افزاری کشور که در زمینه نرم‌افزارهای B2B فعالیت می‌کنند هیچ‌گاه ادعا نکرده‌اند که مشتری‌هایی در خارج از مرزها دارند. از سوی دیگر شرکت‌هایی که نرم‌افزارهای B2C تولید می‌کنند نیز آنچنان ضعیف هستند و تولیدات کمی دارند که نمی‌توانند ادعایی در زمینه صادرات داشته باشند. در زمینه اپلیکیشن‌های موبایلی نیز همچنان تولیدات ما به گونه‌ای نیست که مشتری‌هایی حتی در میان همسایگان‌مان داشته باشند. پس این ارقام از کجا می‌آیند؟
مدعیان صادرات می‌گویند به دلیل اینکه نمی‌خواهند مشمول مالیات‌های سنگین شوند اعداد و ارقام واقعی را در دفاتر ثبت نمی‌کنند. جدا از اینکه چنین ادعایی فرار مالیاتی محسوب می‌شود، مزایای صادرات آنچنان زیاد است که برخی حتی به دروغ می‌خواهند خود را صادرکننده نشان دهند. از جمله این مزایا جایزه صادراتی است.

مانعی به نام جایزه

اعطای جایزه صادراتی به بازرگانان و شرکت‌های فعال در امر صادرات غیرنفتی از سال ۱۳۸۰ آغاز شد. در آن زمان مصوبه‌ای از یکی از جلسات هیات وزیران خارج شد که طبق آن برای تشویق و حمایت از صادرات و جبران ضرر و زیان صادرکنندگان از نوسانات نرخ ارز، دولت ملزم است برای صادرکنندگان بر حسب میزان صادراتی که در یک سال داشته‌اند جایزه نقدی در نظر بگیرد.
دریافت این جایزه در همان سال‌های ابتدای اجرای آن کار چندان سخت و دشواری هم نبود. کافی بود صادرکننده اسناد و مدارک مربوط به کالاهایی را که صادر کرده است‌ ارائه دهد تا بر اساس جدولی مشخص، درصدی از ارزش صادرات خود را به عنوان جایزه دریافت کند. اما روند پرداخت جوایز صادراتی در سال‌های بعد با مشکل مواجه شد و دولت نتوانست به تعهدات خود عمل کند، تا جایی که برخی از شرکت‌ها هنوز جوایز سال‌های پایانی دهه ۸۰ را دریافت نکرده‌اند. با پایین آمدن قیمت نفت دوران این خاصه‌خرجی‌ها نیز به پایان رسید و سرانجام در سال ۹۰ پرداخت جوایز صادراتی متوقف شد. وزارت صنعت، معدن و تجارت در دولت یازدهم تلاش کرد این جایزه را البته به صورت غیرنقدی احیا کند، اما کاری از پیش نبرد. اما جوایز صادراتی نرم‌افزار پیش از دیگر رشته‌ها با مشکل روبه‌رو شد. سال ۸۸ سازمان توسعه تجارت جوایز صادراتی آی‌تی را چهار ‌درصد کاهش داد و سال ۸۹ آخرین سالی بود که به صادرکنندگان ایرانی جوایز صادراتی تعلق گرفت. همان زمان گفته می‌شد برخی از شرکت‌ها به اسم صادرات نرم‌افزار CDهایی را در کشتی بار می‌کنند و بعد از خروج از آب‌های ایران آنها را در دریا خالی می‌کنند. هرچه بود، تقریباً همزمان با توقف پرداخت جایزه صادراتی، آمارهای رسمی در زمینه صادرات نرم‌افزار نیز متوقف شدند و همه چیز تخمینی و غیرشفاف شد. جالب آنکه پس از این دوران است که ارزش صادرات نرم‌افزار ایران در آمارهای ادعایی ناگهان جهش یافت. به گونه‌ای که انگار تنها مانع صادرات نرم‌افزار در ایران جوایز صادراتی بوده است (نمودار شماره یک روند افزایش این آمار ادعایی را نشان می‌دهد).

ترجمه‌های بومی

اما چه کسانی در کار تولید و صادرات نرم‌افزار هستند و چه تولید می‌کنند؟ سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور ۲۷۰ شرکت نرم‏افزاری عضو این سازمان را بر اساس نوع فعالیت‌شان به ۱۵ دسته تقسیم کرده است. تولیدات این شرکت‌ها را می‌توان به شکلی که در جدول صفحه رو‌به‌رو آمده است صورت‌بندی کرد. همان‌گونه که در این جدول مشاهده می‌شود، عمده آن چیزی که در ایران به نام نرم‌افزارهای تولید داخلی شناخته می‌شود فارسی‌سازی‌شده نرم‌افزارهای خارجی هستند.

تلاش دوباره

در ابتدای دهه ۸۰ گروهی متشکل از بزرگ‌ترین شرکت‌های خصوصی این حوزه کنسرسیومی به نام «ثنارای» را تشکیل دادند. کنسرسیومی که سعی داشت با کمک راه‌های علمی، آموزش و برقراری ارتباط شرکت‌های داخلی با خارجی از طریق حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی به رشد صنعت نرم‌افزار کشور کمک کند. این گروه به کمک‌ّهای مرکز توسعه صنایع نوین وابسته بود اما این نیز کاری از پیش نبرد و در نهایت با تعلل دولت در پرداخت بدهی‌هایش و بلندپروازی در این زمینه منحل شد.
اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار نیز به‌رغم اینکه تنها نهاد مدنی موجود در این زمینه است، اما تاکنون نتوانسته نظر فعالان این عرصه را جلب کند. اینجاست که سازمان توسعه تجارت خود وارد عرصه شده و پروژه‌ای با عنوان «ساماندهی نظام آماری و جمع‌آوری صادرات فاوا» تعریف کرده است. این سازمان در تلاش است علاوه بر جمع‌آوری اطلاعات راهکارهایی برای بهبود صادرات این محصول مدرن بیابد.

در همین حال وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در حال تدوین سندی با عنوان «سند نظام جامع توسعه صادرات نرم‌افزار کشور» است تا شاید بتواند سر و سامانی به این اوضاع بدهد. در پیش‌نویس این سند مهم‌ترین چالش‌های پیش روی صادرات نرم‌افزار چنین دسته‌بندی شده‌اند:

  • فقدان تجربه کافی در زمینه صادرات صنعت نرم‌افزار
  • معضلات استفاده از حمایت‌های مالی در صادرات نرم‌افزار به‌ خصوص از سوی نهادهای مالی با ماموریت مستقیم صادراتی
  • جابه‌جایی زیاد سرمایه انسانی در صنعت نرم‌افزار و مهاجرت مغزها
  • چالش‌های سیاسی پی‌درپی در عرصه مناسبات بین‌المللی
  • عدم اشتهار و معروفیت شرکت‌های ایرانی در بازارهای صادراتی نرم‌افزار
  • کمیت و کیفیت تحقیق و توسعه در صنعت نرم‌افزار کشور با عنایت به تحولات مستمر در این صنعت
  • وجود موارد متعدد پیوند محصولات و خدمات نرم‌افزاری با حوزه‌های امنیتی (در سطوح مختلف) که نیازمند اطمینان‌بخشی به مشتریان بازارهای صادراتی نرم‌افزار در زمینه
  • مصونیت از هر گونه تهدید امنیتی احتمالی است.
  • تحریم‌های بین‌المللی علیه کشور که در بسیاری اوقات ایجاد یا توسعه روابط تجاری را برای طرف خارجی پرهزینه و معضل‌آفرین می‌سازد.

آنچه را به عنوان چالش‌های پیش روی صنعت نرم‌افزار ایران عنوان شده می‌توان به نوعی موانع کل اقتصاد ایران دانست. موانعی که به سادگی قابل رفع نیستند و از سوی دیگر به نظر نمی‌رسد عزمی جدی برای برطرف کردن آنها وجود داشته باشد. با این وصف به نظر می‌رسد همچنان باید به آمار و ارقام عجیب و غریب از صادرات نرم‌افزار به مقاصد نامعلوم و توسط شرکت‌های نامعلوم عادت کنیم. اعدادی که اگر به روند رشد جهشی خود ادامه دهند تا چند سال آینده از رقم صادرات نفتی ایران نیز بیشتر می‌شوند

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz