نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

ایران چگونه به گردنه پنجم ارتباطی خواهد پیوست

اندک اندک جمع نسلان می‌رسد

«برنامه‌ریزی برای ورود نسل پنجم موبایل به ایران تا شش ماه آینده انجام شده است.» این اظهارات محمد خوانساری رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات در دی‌ماه ۹۳ بود که باعث شد همه به اشتباه گمان کنند تا شش ماه دیگر یعنی خرداد ۹۴ فناوری ۵G به ایران می‌آید. چشم‌ها به انتظار تماشای معجزه‌ای نشست که قرار بود ارتباطات موبایلی کشور را دگرگون سازد. شش ماه بعد از چنین وعده‌ای، خوانساری این بار با برآورد نسبتاً واقع‌بینانه‌تری، برنامه‌ریزی برای عملیاتی‌سازی پروژه نسل پنجم موبایل را پنج‌ساله عنوان کرد و گفت:«تا ۱۰ سال آینده این فناوری در ایران ۱۰۰ درصد استفاده می‌شود.»

با گذشت نزدیک به دو سال از وعده‌ای که رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات داده بود بالاخره اوایل مهر امسال بود که هر چند به صورت آزمایشی اما کمی ملموس‌تر و از نزدیک، ۵G رویت شد. اپراتور دوم موبایل با جنجال زیادی در حضور وزیر ارتباطات از پروژه آزمایشی ۵G خود رونمایی کرد. پیش از آن اغلب اقداماتی که برای توسعه نسل ۵ در کشور انجام شده، در حوزه امکان‌سنجی، تحقیق و پژوهش، برگزاری کارگاه آموزشی و همایش بوده است؛ اقداماتی که خروجی آنها به گفته محمود واعظی وزیر ارتباطات قرار نیست (مانند آنچه شرکت‌های بزرگ دنیا می‌کنند) تولید موبایل نسل پنج باشد، بلکه تلاش برای بیگانه نماندن با این تکنولوژی هنگام ورود آن به کشور است.

از درک تا عمل

مطالعه و تحقیق برای حرکت به سمت فناوری نسل پنجم در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا تقریباً از سال ۲۰۱۲ شروع شد. اهمیت این موضوع تا حدی است که کمیسیون اروپا به منظور پشتیبانی از فناوری‌های مرتبط با شبکه مخابراتی ۵G بیش از ۷۰۰ میلیون دلار برای تحقیق و توسعه سرمایه‌گذاری کرده است. حتی کاخ سفید نیز اعلام کرده است در هفت سال آینده ۴۰۰ میلیون دلار صرف تحقیق و توسعه این فناوری خواهد کرد.
در ایران هم با تاخیری سه چهارساله در سال ۹۳ اولین گام‌ها برای درک این فناوری تحول‌ساز و ارزیابی امکان پیاده‌سازی آن در کشور برداشته شد. هرچند آن‌گونه که عطاءالله ملکی‌تبار رئیس مرکز فناوری اطلاعات، ارتباطات و امنیت نهاد ریاست‌جمهوری می‌گوید «هنوز دولت بودجه‌ای را به ۵G اختصاص نداده ‌است و صرفاً در پروژه‌های پایلوت کیش هوشمند، وزارت ارتباطات به همراه بانک مرکزی و شورای مناطق آزاد سرمایه‌گذاری خواهد کرد» اما به طور قطع این سرمایه‌گذاری‌ها و پرداختن به یک فناوری جدید آن هم در شرایطی که کشور همچنان با چالش فناوری‌های نسل ۳ و ۴ روبه‌روست، در نگاه اول چندان ضروری به نظر نخواهد آمد؛ با این وجود تجربه جهانی ثابت می‌کند آسیب‌شناسی اقدامات گذشته در بخش فناوری‌های ارتباطی و برنامه‌ریزی برای تحقیق و توسعه (R&D) قبل از ورود به بازار، اغلب نتایج مطلوب‌تری را به دنبال داشته است.
به دنبال تصویب طرح ۵G و توسعه ۴G توسط وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، طرح رصد فناوری و تدوین برنامه جامع توسعه این شبکه‌ها از تیرماه امسال شروع و انجمنی نیز به نام پژوهشمان نسل پیشروی ارتباطات (پنپا) در پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات تشکیل شد تا شناخت فرصت‌های اقتصادی و اجتماعی پیش رو، هماهنگی فعالیت‌های داخل کشور، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و اطلاع‌رسانی در حوزه ۵G را دنبال کند.
وظیفه تدوین نقشه ‌راه برای الزامات ورود به فناوری نسل ۵ موبایل بر عهده پژوهشگاه فناوری اطلاعات و ارتباطات گذاشته شد تا با هدف ثبت اختراع و بومی‌سازی تمامی فناوری‌های مورد نیاز در حوزه ۵G علاوه بر برنامه‌ریزی برای مشارکت بین‌المللی، مشارکت دانشی با دانشگاه‌ها و مراکز علمی، تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز رشد و پارک‌های فناوری را نیز در دستور کار قرار دهد. آن‌گونه که محمد خوانساری رئیس این پژوهشگاه سال گذشته اعلام کرده بود:«در شش ماهه اول سال ۹۳ پروژه شناسایی و تحلیل فناوری‌های مرتبط با نسل پنجم موبایل در پژوهشگاه ICT انجام شد تا بینشی متناسب با حرکت به سمت این فناوری شکل گیرد. این پروژه هم‌اکنون به اتمام رسیده و برنامه‌ریزی کشور را در یک نگاه کلان با تاکید بر استفاده از تجربیات سایر کشورها، مشخص کرده است.» خوانساری وعده داده بود:«با توجه به اینکه استاندارد ۵G یک تحول بنیادی در شبکه‌های ارتباطی محسوب می‌شود برنامه‌ریزی پنج ساله برای ورود به این فناوری از هم‌اکنون آغاز شده تا ایران اولین کشور خاورمیانه باشد که این فناوری را بومی می‌کند.»
علاوه‌ بر این‌ بر اساس توافقی که به تازگی میان وزیر ارتباطات و استاندار اصفهان صورت گرفته است مرکز تحقیق و توسعه پژوهشگاه ارتباطات نسل پنج در اصفهان تاسیس می‌شود. این مرکز با همکاری و پشتیبانی پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات به دنبال برپایی یک پلتفرم نمونه برای خدمات ۵G در ارتباطات موبایل خواهد بود.
پروژه کیش هوشمند نیز از طرح‌هایی است که مرکز فناوری اطلاعات، ارتباطات و امنیت نهاد ریاست جمهوری متولی اجرای آن شده است. عطاءالله ملکی‌تبار رئیس این مرکز اذعان کرد:«ظرف چهار تا ۱۰ ماه آینده در جزیره کیش با همکاری یکی از اپراتورهای همراه ارمنستان، شرکت اریکسون و اپراتورهای اول و دوم کشور آزمایشگاه نسل ۵ را راه‌اندازی می‌کنیم.»

فرصتی برای عرض‌اندام

هرچند طبق گزارش مرکز تحقیقاتی Juniper آغاز فاز تجاری ۵G در بازار جهانی در سال ۲۰۲۰ خواهد بود اما برخی از شرکت‌ها و اپراتورهای مطرح بین‌المللی از حالا آمادگی خود را در معرض نمایش رقبا گذاشته‌اند. در واقع از سال ۲۰۱۲ که اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) برنامه‌ای را برای توسعه تیم ارتباطات بین‌المللی موبایلی (IMT) برای افق ۲۰۲۰ و فرای آن (IMT-2020) آغاز کرد، رسماً یک مسابقه جهانی برای تعیین نسل پنجم شبکه موبایل شروع شد. اپراتور ورایزن تست ۵G را آغاز کرد، AT&T نیز برنامه‌هایی را برای آزمایش شبکه ارتباطی نسل پنجم در محیط‌های باز در دستور کار قرار داد.
هرچند شرکت‌هایی چون گوگل، نوکیا، اینتل و سامسونگ نیز تلاش‌هایی در این زمینه داشته‌اند و حتی هواوی برای پنج سال آینده ۶۰۰ میلیون دلار هزینه تحقیق و توسعه فناوری ۵G کنار گذاشته اما این شرکت اریکسون است که به شدت در این فناوری پیشرو بوده. این شرکت در حال حاضر برنامه‌ریزی کرده است تا شبکه ۵G را با ۲۴ اپراتور آزمایش کند. علاوه بر این، با ۱۲ شریک صنعتی و حدود ۲۰ دانشگاه و موسسه تحقیقاتی در مورد پروژه‌های ۵G و موارد استفاده آینده کار می‌کند. ضمن اینکه یک پلاگین ۵G برای ادغام با شبکه‌های جاری اپراتورها طراحی کرده که با آنها این اجازه را می‌دهد تا سیر تکاملی ۵G را سرعت ببخشند و منتظر آمدن سال ۲۰۲۰ نباشند.
به دنبال موج جهانی توسعه و تحقیق ۵G اپراتورهای موبایل در ایران نیز دست به کار شده‌اند. آن‌گونه که از اظهارات حمیدرضا نیکوفر قائم‌مقام مدیرعامل همراه اول در همایش ایران کانکت ۲۰۱۶ می‌توان برداشت کرد همراه اول فعلاً در فاز توسعه خدمات نسل چهارم تلفن همراه است اما برای الزامات نسل ۵ نیز تحقیقات جامعی کرده است.
برخلاف اظهارات حمدون توره دبیرکل وقت اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) که دو سال پیش اعلام کرده بود «نسل پنجم شبکه‌های مخابراتی به این زودی‌ها در خاورمیانه به کار گرفته نمی‌شود و این منطقه شرایط لازم برای پذیرش این فناوری را ندارد»، ۵G برای اولین بار در خاورمیانه آزمایش شد. نیمه اول مهرماه ایرانسل، نسل پنجم ارتباطی را ضمن حضور وزیر ارتباطات و با دانلود یک فیلم دو گیگابایتی در مدت ۱۵ ثانیه آزمایش کرد. سرعت دانلود آن۱۲۰۰ مگابیت بر ثانیه و سرعت آپلود نیز به ۶۵ مگابیت بر ثانیه می‌رسید. یک نمایش تمام‌عیار که نام ایرانسل را در تاریخ ارتباطات کشور به عنوان اپراتور پیشرو فناروی ۵G به ثبت رساند.

اینترنتی برای اشیا

هرچند هنوز سازمان جهانی مخابرات (ITU) تدوین کلیه استانداردهای لازم برای نسل ۵ را به اتمام نرسانده اما برخی از ویژگی‌ها و مزیت‌های آن که تاکنون به گوش خورده‌اند عبارت‌اند از حافظه گسترده، تاخیر کمتر از یک میلی‌ثانیه، ارتقای طیف باند فرکانسی، کاربرمحوری، افزایش طول عمر باتری دستگاه‌های موبایلی، سرعت تا ۱۰ هزار گیگ بر ثانیه، توان پاسخگویی و رفع نیازهای ترافیک ۱۵ هزار تماس و اتصال اینترنتی بیشتر نسبت به نسل‌های قبل، حداکثر سرعت دانلود و آپلود تصاویر با کیفیت HD و امکان دسترسی و کنترل از راه دور وسیله. از چنین قابلیت‌هایی می‌توان در حوزه‌هایی همچون سرویس‌های صوتی و تصویری، خدمات حوزه بهداشت و درمان، سرویس‌های مختص صنعت اتوماسیون، ابزارهای حقیقت مجازی، خدمات اتومبیلرانی، سیستم‌های روباتیک و غیره استفاده کرد.
با وجود حوزه‌های متعدد کاربردی، بدون شک این اینترنت اشیاست که سرآمد کاربردهای فناوری نسل ۵ خواهد بود. به طوری که طبق برآوردها تعداد دستگاه‌های الکترونیکی متصل به اینترنت مبتنی بر IoT تا سال ۲۰۱۸ میلادی از تعداد دستگاه‌های موبایلی موجود در سراسر جهان فراتر می‌رود.
ایران نیز در حوزه اینترنت اشیا گام‌هایی هرچند کوچک برداشته است. محمود واعظی وزیر ارتباطات درباره اهمیت این حوزه می‌گوید:«در دنیا عملاً ورود به عرصه ۵G با پرداختن به اینترنت اشیا همزمان شده است و آن‌طور که ادعا می‌شود قرار بر آن است تا سال ۲۰۲۰، ۵۰ میلیارد شیء متصل به اینترنت در دنیا وجود داشته باشد که این موضوع حجم عظیمی از اطلاعات و داده‌ها را دربر گرفته و تحولی بزرگ محسوب می‌شود. تمام کشورهای دنیا در حال تلاش برای آماده‌سازی خود در این حوزه هستند.»
گفته می‌شود ایران بیستمین کشور استفاده‌کننده از فناوری اینترنت اشیاست. دستبند الکترونیکی زندانیان، پرونده الکترونیکی سلامت، سامانه‌ هوشمند حمل ‌و ‌نقل و ترافیک و رفع بحران آلودگی‌ هوا، از جمله پروژه‌های مطرح در حوزه اینترنت اشیا در ایران هستند. اما با در نظر گرفتن اینکه هنوز فناوری ۵G در کشور صرفاً در مرحله آزمایش قرار دارد، آن دسته از طرح‌های مذکور که در قالب اینترنت اشیا به اجرا درآمده‌اند نیازی به نسل ۵ نداشته‌اند. علاوه ‌بر پروژه‌های نام‌برده‌شده، در حوزه آکادمیک نیز گام‌هایی برای این فناوری جدید برداشته شده است. در بهمن ۱۳۹۴ اولین پلتفرم آموزشی و پژوهشی اینترنت اشیا در دانشگاه علم و صنعت راه‌اندازی شده است، به این ترتیب این دانشگاه پنجمین دانشگاه در دنیاست که اینترنت اشیا را تدریس و پژوهش می‌کند.

تنظیم مقررات در کنار توسعه

۵G، فناوری‌ای که در توصیف فرصت‌های مالی نهفته در آن، گزارش موسسه Juniper صحبت از ارقامی ۶۵ میلیارد دلاری یعنی رقمی معادل هفت درصد از مجموع درآمدهای عملیاتی بازار جهانی مخابرات در سال ۲۰۲۵ می‌کند یا گزارش SNS شبکه‌های آن را یک فرصت درآمدی ۲۵۰ میلیارد دلاری می‌خواند، بدون شک برای ایران نیز می‌تواند سودآوری داشته باشد اما برای رسیدن به چنین دستاوردی ضمن آماده‌سازی زیرساخت‌های جدید ارتباطی و تخصیص باند فرکانسی ویژه برای ۵G و دستیابی به فناوری‌هایی مانند بزرگ‌داده‌ها، تراهرتز و رایانش ابری، مقدمات دیگری نیز باید فراهم باشد.
موضوع تخصیص فرکانس یکی از چالش‌های اساسی برای تحقق ۵G در ایران است، هنوز مشخص نیست چه میزان فرکانس باید برای این حوزه تعیین و در صورت لزوم آزادسازی شود. عطاءالله ملکی‌تبار رئیس مرکز فناوری اطلاعات، ارتباطات و امنیت نهاد ریاست جمهوری با اشاره به اینکه فرکانس مانند منابع دیگری همچون آب، قابل مدیریت و قابل استفاده برای مصارف مختلف است، می‌گوید:«فرکانس‌هایی که امروزه مثلاً برای بی‌سیم‌های یواچ‌اف یا فرستنده تلویزیونی آنالوگ استفاده می‌شوند، برای کاربرد ۵G هم قابل انتقال هستند. چنانچه پیش از این فرکانس‌هایی که در بخش نظامی بوده‌اند تخلیه شده‌ و اپراتورها از آنها استفاده کرده‌اند، یا فرکانس‌هایی که در بخش FM بوده‌اند تخلیه شده‌ و بی‌سیم‌ها از آنها استفاده کرده‌اند. با تجاری ‌شدن ۵G حتماً مدیران کشور تصمیم می‌گیرند فرکانس بیشتری را به ۵G اختصاص دهند.» علی‌اصغر عمیدیان در همایش نسل پنجم ارتباطات سیار که خرداد سال گذشته برگزار شد، اطمینان داده بود:«برای گذر به فناوری جدید، آسیب‌شناسی صورت گرفته و تصمیم گرفته‌ایم مانند گذشته به صورت منفعل و شتابزده وارد فناوری نسل پنجم موبایل نشویم. با این حال ورود با دقت و تامل به معنی به تاخیر انداختن تکنولوژی و منفعل عمل کردن نخواهد بود و با توجه به اینکه عمر مفید هر نسل ارتباطی ۱۰ سال است برای مهاجرت به نسل‌های بعدی موبایل باید از هم‌اکنون برنامه‌ریزی کرد.» با وجود این اظهارات و در نظر گرفتن اینکه هنوز راه درازی تا آمدن نسل ۵ به کشور و ورود به فاز مقررات‌گذاری مانده اما بسیاری این دغدغه را دارند که آنچه بر سر نسل‌های قبلی آمد و بخش‌هایی از آنها قربانی پیوست‌های فرهنگی و امنیتی شدند دامان نسل ۵ را هم بگیرد. درباره اهمیت بحث قانونگذاری برای این فناوری، علی‌اصغر عمیدیان آذر ۹۴ طی دیدار با هولین ژائو دبیرکل ITU گفته بود:«هم‌اکنون حوزه ICT با موضوعات جدید و چالش‌برانگیزی همچون اینترنت اشیا (IOT)، نسل پنجم تلفن‌ همراه و OTTها روبه‌روست که رگولاتورها باید درباره آنها مقررات‌گذاری کنند.» جوان عرفانیان عضو هیات مدیره موسسه NGMN نیز در این‌باره می‌گوید:«نسل ۵ را نه‌فقط برای جبران کاستی‌های نسل‌های قبل بلکه برای رفع نیازهای جامعه می‌خواهیم اما ظرفیت و استانداردسازی لازم را باید انجام دهیم و با واقعیات پیش رویم.»
حمیدرضا نیکوفر قائم‌مقام مدیرعامل همراه اول از جمله کسانی‌ است که اعتقاد دارد از هم‌اکنون باید به فکر تدوین چارچوب‌ها و الزامات راهبردی و توسعه همکاری‌های بخشی بود. او تاکید می‌کند:«باید مانع تاخیر بسیار در ارتقای شبکه تلفن همراه کشور به ۵G شد.»
تا سال ۲۰۲۰ و آغاز فاز تجاری ۵G فرصت کافی برای تدوین طرح جامع پیاده‌سازی عملیاتی آن در کشور وجود دارد. به گفته مسئولان در حال حاضر سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، ظرفیت لازم را در پروانه‌های صادره با در نظر گرفتن قابلیت بی‌طرفی نسبت به فناوری ایجاد کرده و حرکت به سمت همگرایی در خدمات و شبکه‌ها را در پروانه‌ها پیش‌بینی کرده است. چنانچه رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی نیز سال گذشته در همایش نسل پنجم ارتباطات سیار اشاره کرده بود:«به اندازه کافی فرصت داریم طرحی آماده کنیم که مسائل مختلف فناوری نسل پنجم موبایل از دید آموزشی، تحقیقی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی در آن گنجانده شود.»
به باور برخی نیز هر چند نمی‌توان اهمیت تنظیم مقررات را در این نسل نادیده گرفت اما برای صحبت از این دغدغه‌ها هنوز زمان زیادی باقی است و آنچه برای عقب نماندن از این روند جهانی، در تدوین استراتژی توسعه ۵G کشور باید در اولویت قرار گیرد تحریک تقاضاست نه توسعه فناوری یا تنظیم مقررات.
دیدگاه سومی نیز در این میان وجود دارد. ورنر مور مدیر تحقیقات مشترک مرکز مخابراتی NSN و مدیر سازمان ۵G PPP Association می‌گوید:«بعد از سال ۲۰۲۰ نسل جدید فناوری‌های مخابراتی به گونه‌ای ارائه می‌شوند که با نیازهای بازار سازگاری پیدا می‌کنند.» مینو عابدی پژوهشگر حوزه اقتصاد و تحول شبکه از دویچه تلکام نیز درباره ضرورت توجه به نیازهای بازار معتقد است:« ۵G را صرفاً نباید وارد کشور کرد و پیاده‌ ساخت بلکه باید از نو و متناسب با نیازهای بازار طراحی‌اش کرد تا اکوسیستم آن به درستی شکل بگیرد.»
بنابراین امکانات نهفته در فناوری نسل ۵ به قدری گسترده و متنوع خواهد بود که پتانسیل جذب تقاضا را داشته باشد. در صورت فراهم بودن زیرساخت‌ها و پهنای باند، ایران نیز مانند هر کشوری می‌تواند با توجه به نیازها و کشش بازار خود، بخش‌هایی از این فناوری را انتخاب کند، توسعه دهد و در عین حال با توجه به بستر فرهنگی و قانونی جامعه به تنظیم مقررات برای آنها اقدام کند.

نظر بگذارید

اولین نفری باشید که نظر میگذارد

اعلان برای
avatar
wpDiscuz