نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا

آرشیو نوشته‌‌های مصطفی مسجدی آرانی

شماره 44 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

چهار رویکرد دولت در میانه اصناف قدیمی و کسب و کارهای آنلاین

به هرجا بنگرم آنجا تو بینم

دولت این روزها با یک سوال بزرگ در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات روبه‌روست. این سوال را تعارضی پیش آورده که بین صنوف قدیمی و به اصطلاح بازار سنتی با کسب و کار‌های جدید در فضای مجازی ایجاد شده است. اگر تا دیروز علاءالدین بورس تهیه کالاهای دیجیتال در ایران بود، حالا این بورس به دیجی‌کالا تغییر پیدا کرده است و اگر تا دیروز تاکسی‌های زرد بهترین راه برای رسیدن به مقصد بودند، حالا اسنپ و تپسی دو غول بزرگ جابه‌جایی مسافر در شهر تهران هستند. در این شرایط سوال این است که دولت باید چه کند؟ کدام طرف این مناقشه را بگیرد و کدام طرف را وا بگذارد؟ ابتدا بد نیست ببینیم در تعارض منافعی که می‌خواهیم از آن سخن بگوییم دولت چه منفعت‌هایی دارد و در حقیقت در میانه چه انتخاب‌هایی ایستاده است. بدون اینکه بخواهیم وارد مصادیق شویم، باید گفت اصناف سنتی یا بازار یکی از ارکان نظام سیاسی ما هستند. بازاری‌ها پیش از انقلاب اسلامی جزو حامیان جدی مبارزه با رژیم شاه بودند. دلیل اصلی آنها برای این مساله اعتقادات مذهبی بود که در آن زمان توسط حکومت یا نادیده گرفته می‌شد یا اینکه اساساً قصد داشتند آن را تخریب کنند. در عین حال وقتی اثر

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

هفت نکته درباره منشور حقوق شهروندی

یک اعلامیه روحانی

روز بیست و نهم آذرماه بود که رئیس‌جمهور منشور حقوق شهروندی را امضا و رونمایی کرد. تهیه، تدوین و ابلاغ این منشور جزو یکی از وعده‌های انتخاباتی حسن روحانی بود. در این مطلب، با رویکرد به حوزه فناوری اطلاعات، نگاهی می‌اندازیم به این منشور و ابتدا به دو سوال مبنایی پاسخ می‌دهیم. ۱٫ سوال نخستی که باید به آن پاسخ داد، مساله مبنای حقوقی این منشور است. آیا دولت، اساساً صلاحیت تهیه و تدوین چنین منشوری را داشته است؟ دولت خود می‌گوید که «منشور حقوق شهروندی با هدف استیفا و ارتقای حقوق شهروندی و به منظور تدوین «برنامه و خط مشی دولت»، موضوع اصل ١٣۴ قانون اساسی، تنظیم شده است». اصلی که می‌گوید:«ریاست‏ هیات‏ وزیران‏ با رئیس‏‌جمهور است‏ که‏ بر کار وزیران‏ نظارت‏ دارد و با اتخاذ تدابیر لازم‏ به‏ هماهنگ‏ ساختن‏ تصمیم‏‌های‏ وزیران‏ و هیات‏ دولت‏ می‏‌پردازد و با همکاری‏ وزیران‏، برنامه‏ و خط مشی‏ دولت‏ را تعیین‏ و قوانین‏ را اجرا می‏‌کند. در موارد اختلاف‏ نظر یا تداخل‏ در وظایف‏ قانونی‏ دستگاه‏های‏ دولتی،‏ در صورتی‏ که‏ نیاز به‏ تفسیر یا تغییر قانون‏ نداشته‏ باشد، تصمیم‏ هیات‏ وزیران‏ که‏ به‏ پیشنهاد رئیس‏‌جمهور اتخاذ می‌شود لازم‏‌الاجراست‏. رئیس‏‌جمهور در برابر مجلس‏ مسئول‏ اقدامات‏ هیات‏ وزیران‏ است‏.» بدین ترتیب در شرایطی که

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 998

نگاهی به فرایند قانونی‌ای که باید برای راه‌اندازی یک کسب و کار آنلاین دریافت کنید

پرش سه گام برای یک کسب و کار آنلاین

تصور کنید شما هم یکی از افرادی هستید که می‌خواهید یک کسب‌ و کار آنلاین راه بیندازید. در این صورت حتماً مایلید بدانید که برای آغاز به کار خود باید چه کارهایی انجام دهید. این یک راهنمای کوچک، خلاصه و ساده‌شده حقوقی برای شماست تا روند قانونی برای ایجاد کسب و کار خود و دریافت مجوزهای فعالیت را بدانید. البته پرواضح است که گرفتن مجوز فقط یک گام ابتدایی است و باید صدها کار دیگر انجام داد تا آن کسب ‌و کار واقعاً از نظر اقتصادی هم راه بیفتد و به سود برسد. گام نخست: اولین قدم برای ایجاد یک کسب ‌و کار این است که از یک شخص حقیقی به یک شخص حقوقی تبدیل شوید یا به عبارت بهتر، یک شرکت تاسیس کنید. برای این کار چند راه وجود دارد. نخست اینکه کار را بسپارید دست یک وکیل تا صفر تا صد کار را برایتان انجام دهد. دوم هم اینکه کار را به ده‌ها موسسه ثبت شرکتی بدهید که روزانه آگهی‌شان را به در و دیوار شهر یا در روزنامه‌ها می‌بینید. با این حال، اگر کمی حوصله داشته باشید می‌توانید کار را خودتان در دست بگیرید. کافی است که به سایت اداره ثبت شرکت‌ها مراجعه کنید (sherkat.ssaa.ir) و فرآیندی

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

ماجرای پهپاد میدان انقلاب چه بود

سوم دی‌ماه امسال، ساکنان مناطق مرکزی و غربی تهران، صدای مهیب تیراندازی را در ساعات نزدیک به ظهر شنیدند. بعد از مدتی مشخص شد این صدا مربوط به یک سامانه پدافندی بوده و یک پهپاد را در نزدیکی میدان انقلاب تهران ساقط کرده است. قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیای ارتش جمهوری اسلامی ایران، در همان روز اطلاعیه‌ای صادر کرد و ماجرا را این‌طور توضیح داد:«با توجه به اعلام قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا(ص)ی ارتش مبنی بر ضرورت هماهنگی هر گونه اقدام پروازی، صبح امروز یک فروند پرنده، که بدون هماهنگی اقدام به پرواز بر فراز شهر تهران کرده بود، مورد اصابت سامانه‌های پدافندی قرارگاه پدافند هوایی خاتم‌الانبیا(ص)ی ارتش قرار گرفت. گفتنی است پس از بررسی‌های انجام‌شده، این پرنده یک فروند کواد کوپتر بوده که معمولاً برای فیلم‌برداری و عکاسی به کار گرفته می‌شود و در پرواز فوق نیز در جهت ساخت یک مستند مورد استفاده قرار گرفته بود.» در شماره ۳۹ پیوست مطلبی داشتیم با عنوان دردسرهای کوتوله‌های دوست‌داشتنی و آنجا نوشتیم که در زمینه پهپادها «در ایران با وضعیت خلاء مقرراتی روبه‌رو هستیم. البته چنین موضوعی در صحنه عملی نیز قابل لمس است. در حال حاضر می‌توانید از چندین و چند سایت و حتی اسباب‌بازی‌فروشی‌های سطح شهر پهپاد را تهیه کنید

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 101

گفتاری در فلسفه گارانتی

کالاهای فناوری اطلاعاتی این روزها، همگی با گارانتی یا ضمانت و نیز خدمات پس از فروش عرضه می‌شوند. در شرایطی که این موضوع به صورت یک حق برای مشتری درآمده و بدیهی شمرده می‌شود، همچنان می‌توان از طرف عرضه‌کنندگان این سوال را موجه دانست که وقتی مشتری عالماً و عامداً به خرید یک کالا می‌پردازد، چرا باید او تا مدتی تضمین کند که این کالا را پس خواهد گرفت یا تا مدتی، هزینه تعمیرات آن را بر عهده خواهد داشت؟ این وضعیت را از نظر حقوقی چگونه می‌توان توجیه کرد؟ فلسفه حق گارانتی یا ضمانت چیست؟ قانون مدنی ایران در ماده ۴۲۲ تا ماده ۴۳۷ از مفهومی به نام خیار عیب صحبت می‌کند. در ماده ۴۲۲ آمده که «اگر بعد از معامله ظاهر شود که مبیع معیوب بوده مشتری مختار است در قبول مبیع معیوب یا اخذ ارش یا فسخ معامله». می‌توان گفت که این مفهوم، به نوعی در حال صحبت کردن از گارانتی است. ماده می‌گوید وقتی کالایی که خریداری می‌کنیم عیب دارد، می‌توانیم از فروشنده بخواهیم آن مبیع را پس بگیرد یا تفاوت قیمت عیب و کمال کالا را از او بگیریم یا اینکه اساساً معامله را فسخ کنیم و پول خود را پس بگیریم. با این حال،

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 102

حقوق فاوا در دوران ترامپ

وقتی این نوشته را می‌خوانید، احتمالاً دونالد ترامپ، در کاخ سفید مستقر و به طور رسمی رئیس‌جمهور آمریکا شده است. او را شاید بتوان متفاوت‌ترین رئیس‌جمهور در این کشور دانست و مطمئناً این تفاوت باعث تغییرات در حوزه‌های مختلفی خواهد شد. از این روست که باید پرسید او در حوزه فناوری اطلاعات و به طور خاص در زمینه حقوق فناوری اطلاعات چه تغییراتی به وجود خواهد آورد. مخصوصاً با توجه به اینکه ایالات متحده و به طور مشخص سیلیکون‌ولی، قطب فناوری اطلاعات جهان است و غول‌های ارتباطی جهان در این منطقه حضور دارند. در حالی که هنوز ترامپ در کاخ سفید حاضر نشده، سخت است که بتوانیم شماتیکی دقیق از آنچه او اجرا خواهد کرد رسم کنیم، مخصوصاً وقتی بدانیم که او پیش از انتخابات و در برنامه تبلیغاتی خود، تقریباً چیزی در این زمینه بیان نکرده است. با این حال از معدود اطلاعاتی که در این زمینه وجود دارد و نیز جلسه مهمی که او با مدیران صنعت آی‌تی برگزار کرد، می‌توان برداشت‌هایی کرد که در اینجا به برخی آنها اشاره می‌کنیم. بگذارید ابتدا به ناامیدی‌ها اشاره کنیم. بسیاری از مدیران شرکت‌های آی‌تی قبل از انتخابات ریاست جمهوری، به طور مشترک از رقیب او حمایت کرده بودند و ترامپ

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 103

آیا تکنولوژی واقعاً در نقض حریم خصوصی متهم است

نشریه هاروارد لا ریویو، یکی از معتبرترین نشریات حقوقی جهان که البته به صورت دانشجویی اداره می‌شود، در شماره‌های اخیر خود چند مطلب را به بحث در مورد حقوق و اینترنت اختصاص داده است. در اینجا چکیده‌ای از آن مطالب را خواهید خواند با این توضیح که برای خوانایی بهتر متن از ترجمه متعهدانه صرف نظر و صرفاً گزارشی از ایده هر مقاله نوشته شده است. در نخستین مقاله از این دست، ارس گیسر (Urs Gasser)، استاد حریم خصوصی در دانشکده حقوق دانشگاه هاروارد و رئیس موسسه برکمن این دانشگاه در زمینه حقوق و اینترنت، از رابطه بین فناوری، حقوق و حریم خصوصی نوشته است. ایده اصلی گیسر در این مقاله مبتنی بر یکسری از مفروضات تاریخی است. او دغدغه حریم خصوصی را امری تاریخ‌مند و البته معاصر تعریف می‌کند و می‌گوید که در زمان‌های دور، اساساً افراد نگرانی خاصی در مورد حریم خصوصی خود نداشتند. آنها صرفاً با داشتن یک خانه و دیوار و پرچینی که دور آن بوده، می‌توانستند مطمئن باشند حریم مطمئنی برای خود دارند و تمام نگرانی‌شان نقض فیزیکی این حریم بود که آن هم قابل پیشگیری بود و البته با کمی ممارست، قابل پیگیری. با این حال، دنیا همیشه بر این منوال سپری نشد. از

شماره 43 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 104

دولت اینترنت را نخواهد کشت، حتی اگر بخواهد

نشریه هاروارد لا ریویو، یکی از معتبرترین نشریات حقوقی جهان که البته به صورت دانشجویی اداره می‌شود، در شماره‌های اخیر خود چند مطلب را به بحث در مورد حقوق و اینترنت اختصاص داده است. در اینجا چکیده‌ای از آن مطالب را خواهید خواند با این توضیح که برای خوانایی بهتر متن از ترجمه متعهدانه صرف نظر شده و صرفاً گزارشی از ایده هر مقاله نوشته شده است. در دومین مقاله، پائول اوهم (Paul Ohm)، استاد حقوق دانشگاه جرج تاون، در مورد مخالفت‌های همیشگی با قواعدگذاری در زمینه ارتباطات و به طور خاص، اینترنت می‌گوید. دولت در معنای عام خود (یعنی حاکمیت) همواره برای شهروندان موجودی مزاحم بوده که وجودش به خاطر منافع مهمی که از آن صیانت می‌کرده ضروری بوده است. در این چارچوب فکری، دولت همان پدر بداخلاقی است که هیچ کس او را دوست ندارد ولی همه می‌دانند که او نان‌آور خانه است و ضامن بقای خانواده و البته صیانت‌گری خوب از امنیت و حریم آن. بر همین اساس است که دخالت دولت، همواره امری نکوهیده شناخته می‌شود. بسیار در زبان مردم عامی شنیده‎ایم که می‌گویند اگر دولت دست به هیچ کاری نزند، به عنوان مثال، عبور و مرور در خیابان ساده‌تر است، چرا که مردم خودشان بلدند

شماره 42 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

توسعه نیازمند بازنگری در مفهوم زمامداری است

گزارش توسعه جهانی سال ۲۰۱۷ بانک جهانی تلاش دارد این نکته را روشن کند که چطور یک فهم بهتر از زمامداری، می‌تواند دخالت‌های سیاست‌گذارانه موثرتری برای به دست آوردن پیشرفت‌های پایدار در توسعه به دست بیاورد. از آنجا که فناوری اطلاعات، شاید مهم‌ترین ابزار برای توسعه، حتی در کشور نفتی ما باشد و از سوی دیگر نیازها و الزامات و از آن سو، مخالفت‌هایی برای دخالت سیاست‌گذارانه دولت در این عرصه وجود دارد، این گزارش به خلاصه‌ای از موارد مطرح‌شده در مورد بانک جهانی پرداخته تا تصویر جدیدی از رشته حقوق و نسبت آن با فناوری اطلاعات ترسیم کند. این گزارش سه بخش استدلالی اصلی دارد. نخست اینکه درباره نحوه رسیدن از سیاست‌گذاری به نتیجه مطلوب سخن می‌گوید و بر این عقیده است که نهادهای اجتماعی و سیاسی باید در این راستا سه کارکرد اساسی داشته باشند: به گونه‌ای متعهد باشند که بتوان روی آنها حساب کرد، هماهنگی را افزایش دهند و به مشارکت واداشته شوند (به طور خلاصه می‌توان از این سه کلمه، کلمه همت را ساخت: همکاری، مشارکت و تعهد) از این رو تعهد، هماهنگی و مشارکت سه گانه اصلی در این استدلال است. بنابراین، قوانین و نهادهای شکلی صرفاً برای این هستند که آنها می‌توانند این سه

شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

چه کسی باید به تلویزیون‌های درخواستی مجوز بدهد

چند مادر برای یک نوزاد

اواخر مهرماه بود که سایت عصر ایران، یکی از پربیننده‌ترین سایت‌های خبری در ایران، خبر داد «سازمان صدا و سیما از سایت آپارات، آپارات کودک و سایت سینمای خانگی آپارات فیلیمو شکایت کرده است». عصر ایران این مطلب را در لابه‌لای یک یادداشت انتقادی منتشر کرده اما به روشنی به دلیل شکایت اشاره‌ای نکرده بود و صرفاً نوشته بود:«محتوای مورد شکایت در تمامی شبکه‌های اجتماعی، سایت‌های مشابه خارجی و شبکه‌های پیام‌رسان در بین کاربران دست به دست می‌شود.» با این حال چند روز بعد، روزنامه هفت صبح در مطلبی به دلیل شکایت اشاره کرد. این روزنامه نوشت:«برای پیگیری این مطلب با دو فعال اجرایی و حقوقی این حوزه صحبت کردیم که البته هیچ یک تمایلی به ذکر نام خود نداشتند. آنها به ما گفتند که صدا و سیما در حقیقت با سایت‌هایی مثل آپارات سه مشکل عمده دارد. مشکل اول که به نظر می‌رسد مطلب عصر ایران به آن اشاره دارد، این است که چرا محتواهای پخش‌شده از سازمان صدا و سیما را روی وب‌سایت خود قرار می‌دهید. صدا و سیما به مالکیت فکری خود روی چنین آثاری تکیه می‌کند و می‌گوید که اجازه نمی‌دهد کسی بتواند با این محتوا، فعالیت درآمدزا داشته باشد. مشکل‌های دوم و سوم سازمان صداوسیما

شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

پنج حوزه حقوقی که تکنولوژی آنها را متحول کرد

وقتی حقوق از نفس می‌افتد

بخش حقوق فناوری اطلاعات در اکثر مواقع نگاهی است از زاویه حقوق به فناوری اطلاعات اما این نوشته رومان وینتر، که برای سایت لاتکنولوژی تودی نوشته شده، نگاهی از زاویه فناوری اطلاعات به حقوق است. او که فارغ‌التحصیل دانشگاه منچستر است؛ در این مطلب با نگاهی به حوزه‌های مختلف حقوق خانواده، مهاجرت، ارث، حقوق مدنی و مسئولیت مدنی، از پنج حوزه حقوقی گفته که به کمک فناوری اطلاعات متحول شده است. صنعت فناوری اطلاعات، تنها حدود ۲۰ سال است که پا گرفته اما یقیناً مسئولیت‌هایی که تکنولوژی در دنیای امروز ما دارد، بسیار فراتر از این سابقه کوتاه است. در این راه ما از واژه «اختلال» (disruption) به عنوان یک واژه همه‌گیر استفاده می‌کنیم تا سرعت فوق‌العاده خطرناک چیزهایی که در اطراف‌مان تغییر می‌کنند را گوشزد کنیم؛ از تغییر دادن راهی که ما اجتماعی می‌شویم تا غیرممکن کردن راهنمایی دیگران بدون کمک تلفن. با این حال هیچ صنعتی چنین تغییراتی را آن‌قدر که صنعت حقوقی درک کرده، احساس نکرده است. به عنوان بخشی که مشهور به ایستادن بر پایه‌های سنت است، صنعت حقوقی در مقابله با این «اختلال» چه هزینه‌هایی را خواهد پرداخت؟ توسعه در فناوری اطلاعات معمولاً سریع‌تر از آن اتفاق می‌افتد که حقوق بتواند خود را پا به

شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

قواعد جدید و دردسرساز حریم خصوصی در آمریکا

رگولاتوری وارد می‌شود

کمیسیون فدرال ارتباطات ایالات متحده، در ماه گذشته قواعد حریم خصوصی برای ارائه‌کنندگان خدمات دسترسی باسیم و بی‌سیم اینترنت را تصویب کرد با این هدف که به مشتریان کنترل بیشتری بر اطلاعات‌شان بدهد و در نتیجه آنها حریم خصوصی بیشتری داشته باشند و ضمناً محافظت‌های امنیتی بیشتری برای این اطلاعات، اعمال شود. این قواعد در جهت اجرای بخش ۲۲۲ از قانون ارتباطات است و باعث می‌شود ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی، چارچوبی از رضایت مشتری به دست آورند تا در آن چارچوب، از اطلاعات شخصی آنها استفاده کنند و این داده‌ها را به اشتراک بگذارند. این قواعد با توجه به حساسیت اطلاعات در هر مورد، تعیین شده است. کمیسیون ارتباطات می‌گوید: قواعد جدید با چارچوب حریم خصوصی کمیسیون فدرال تجارت و اعلامیه حقوق مربوط به حریم خصوصی مشتریان و (Consumer Privacy Bill of Rights) تطابق دارد. این قواعد سه رویکرد را برای استفاده و اشتراک‌گذاری اطلاعات پی‌ گرفته است: ۱- اشتراک گذاری اطلاعات حساس نیاز به اجازه مشتری دارد. اطلاعات حساس شامل اطلاعات محل دقیق قرارگیری مشتری (اطلاعات محل جغرافیایی)، اطلاعات مالی، سوابق مربوط به سلامتی، اطلاعات کودکان، شماره‌های تامین اجتماعی، تاریخچه اینترنت و استفاده از نرم‌افزارهای کاربردی و محتوای مکالمات است. ۲- خدمات‌دهندگان اینترنتی می‌توانند اطلاعات غیرحساس را در راستای انتظارات

شماره 41 حقوق فناوری درسنامه صفحه 98

دسترسی و شنود غیرقانونی در حقوق کیفری سایبری چه معنایی دارد

جرم همیشه جرم است

متنی که پیش رو دارید، بخشی از پایان‌نامه حسام ایپکچی، با عنوان حقوق کیفری سایبر در کنوانسیون بوداپست است که در دانشگاه تهران مرکزی و برای دوره کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل در دانشگاه آزاد تهران مرکز نوشته ‌شده. ایپکچی در این بخش از پایان‌نامه خود، به حقوق کیفری اختصاص سایبری (یعنی بررسی موردی جرائم این حوزه) پرداخته و با تقسیم جرائم به دو بخش جرائم علیه محرمانگی و تمامیت داده‌ها و جرائم مرتبط با رایانه، این جرائم را مرور کرده است. آنچه در ادامه به ‌عنوان اولین بخش از درسنامه‌های حقوق فناوری اطلاعات در بخش حقوقی ماهنامه پیوست خواهید دید، توضیحات نگارنده درباره دو جرم دسترسی غیرقانونی و شنود غیرقانونی است. اصطلاح «دسترسی غیرقانونی» جرم مهمی است که تهدیدات خطرناک و تعرضات علیه امنیت از قبیل محرمانه بودن، تمامیت و دسترس‌پذیری سیستم‌ها و داده‌های رایانه‌ای را شامل می‌شود. بنابراین صرف تعرض غیرقانونی، یعنی «نفوذ غیرمجاز» یا تجاوز به حریم رایانه باید غیرقانونی تلقی شود.این جرائم می‌توانند موانعی را در کاربری قانونی دستگاه‌ها و داده‌ها ایجاد کنند یا تغییر و تخریبی را که با هزینه‌های زیاد قابل بازسازی هستند به وجود آورند. بدیهی است چنین تجاوزهایی می‌تواند باعث دسترسی به داده‌های محرمانه نظیر گذرواژه‌ها، اطلاعات راجع به سیستم‌های هدف یا حتی

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

مهم‌ترین نرم‌افزار گوشی‌های تلفن همراه چه تغییراتی در حوزه حقوق به وجود آورده‌ است

حقوق فناوری اطلاعات در عصر ارتباطات تلگرامی

مهر ماه امسال، سالگرد معرفی قابلیت ایجاد کانال در تلگرام بود. نرم‌افزار پیام‌رسانی که با قابلیت ایجاد کانال خود و البته قابلیت‌های دیگری که دارد از بهار سال ۱۳۹۴ (به ‌طور دقیق از مارس سال ۲۰۱۵) به یکه‌تاز عرصه ارتباطات تبدیل شد، تا جایی که شاید حتی بتوان این مقطع تاریخی – تا زمانی که تلگرام با همین قدرت در ایران به کار خود ادامه دهد – را عصر ارتباطات تلگرامی در کشورمان خواند. حال در شرایطی که این ابزار روی زندگی شخصی و اجتماعی بسیاری از ما تاثیر گذاشته (تا جایی که برخی ناظران انتخابات مجلس و مجلس خبرگان اسفندماه سال ۱۳۹۴ را انتخابات تلگرام نامیدند) این نوشتار بنا دارد پنج تاثیر تلگرام را بر فضای حقوقی و قانونی کشور ما را احصا کند.نخستین تاثیر تلگرام در حقوق ما از زاویه اقتصادی پدید آمده است. نرم‌افزارهای پیام‌رسان که نسل نخست آن را در «وی‌چت» و سپس نسل‌های بعدی را در «وایبر» و «واتس‌اپ» و بالاخره «تلگرام» دیدیم به ‌طور عمده دو کارکرد سنتی اپراتورهای تلفن همراه در ایران یعنی کسب پول از پیامک و مکالمه را مورد تهدید قرار دادند. به ‌این ‌ترتیب بود که برای مثال بعد از مدت‌ها ارائه آمار عجیب ‌و غریب در حوزه تعداد پیامک‌های

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

نظام حقوقی نشریات الکترونیکی و خبرگزاری‌ها دستخوش تغییرات نسبتاً مهمی شد

۱۰ نکته از یک آیین‌نامه

شنبه ۱۳ شهریورماه، کسانی که دستی بر آتش حقوق داشتند و شماره ۲۰۸۲۴ روزنامه رسمی را می‌خواندند با یک آیین‌نامه جالب توجه روبه‌رو شدند: آیین‌نامه اجرایی قانون مطبوعات که «هیات وزیران در جلسه‌های ۲۰/۴/۱۳۹۵، ۱۷/۵/۱۳۹۵ و ۳/۶/۱۳۹۵ به پیشنهاد… مورخ ۷/۱۱/۱۳۹۴ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و به استناد ماده (۴۷) قانون مطبوعات ـ مصوب ۱۳۶۴ـ با اصلاحات بعدی» تصویب و معاون اول رئیس‌جمهور هم آن را با شماره ۶۹۲۲۴/ت۵۲۸۶۲هـ در تاریخ ۸ شهریور امسال ابلاغ کرده بود. در این مطلب نگاهی داریم به تحولاتی که این آیین‌نامه در وضعیت رسانه‌های الکترونیکی ایجاد کرده است. ۱- نخستین موضوع قابل توجه در این آیین‌نامه همان ماده ۱ است. جایی که قرار است «منظور از مطبوعات و رسانه در این آیین‌نامه» مشخص شود و گفته شده منظور کلیه رسانه‌های چاپی (مطبوعات) و الکترونیکی شامل برخط (خبرگزاری و پایگاه‌های خبری) و غیر برخط (انواع حامل‌های داده) است. تا سال ۱۳۷۹ تنها مطبوعات چاپی بودند که در زمره صلاحیت قانون مطبوعات جای داشتند. ۳۰ فروردین این سال، مجلس شورای اسلامی قانون مطبوعات را اصلاح و در یک تبصره الحاقی به ماده ۱ قانون بیان کرد که «کلیه نشریات الکترونیکی مشمول مواد این قانون هستند». با این حال هیچ تعریف قانونی‌ای از نشریه الکترونیکی تا

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

چالش‌های عجیب اوبر با مقررات‌گذاران

پیتر دیامندیس (Peter Diamandis) یکی از موسسان و قائم‌مقام شرکت هیومن لانگویتی (Human Longevity Inc.) است که در زمینه‌های فناوری زیستی فعالیت می‌کند. با این حال او اخیراً در وبلاگ خود در لینکدین، مطلبی جالب در خصوص اپلیکیشن تاکسی اوبر (Uber) و مسائل حقوقی مربوط به آن نوشته است. نگاه او که قاعدتاً تخصصی در حقوق ندارد چه از منظر مقرراتی و چه از نظر مدیریتی جالب توجه است که با هم در ادامه می‌خوانیم:من عاشق اوبر هستیم؛ اپلیکیشنی که مسافران و رانندگان را به هم وصل می‌کند. به جای اینکه بخواهم ۳۵ دلار بدهم و به فرودگاه لس‌آنجلس برسم، اوبر می‌تواند مرا با ۱۱ دلار به آنجا برساند. این سرویس در حال حاضر در ۱۰۸ شهر آمریکا و ۴۵ کشور در سراسر دنیا فعالیت می‌کند. پنج سال پیش اساساً خبری از این شرکت نبود اما حالا گفته می‌شود که این شرکت حدود ۱۸ میلیارد دلار ارزش دارد. بنابراین می‌توان گفت اوبر به واقع یک سازمان در حال رشد است. اوبر یکی از نمونه‌های نسل جدید فناوری است که توانسته به آن ۶ D برسد. ممکن است فکر کنید منظور از ۶ D چیست. منظور من شش ویژگی‌ای است که ابتدای کلمه مربوط به آنها D است. به نظر من

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

اختلالات فضای مجازی اوج می‌گیرد

رکورد‌شکنی در پرونده‌های دامنه‌های اینترنتی

در حالی که کمتر از یک فصل تا پایان سال ۲۰۱۶ باقی مانده، تعداد اختلافات مربوط به اسامی دامنه‌ها که در سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو) ثبت شده خلق یک رکورد تاریخی است. داگ ایزنبرگ که یکی از وکلای معروف در زمینه نشانی‌های اینترنتی است، در نوشتار پیش رو این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. این مطلب ترجمه‌ای از نوشته او در سایت شخصی‌اش یعنی GIGA LAW است. طبق داده‌های عمومی که این سازمان در سایت خود منتشر کرده، رقم اختلافات حوزه دامنه که در سال جاری ثبت شده در پایان سپتامبر ۲۰۱۶ به عدد دو هزار و ۲۲۸ مورد رسیده است. در شرایطی که پیش‌بینی میزان اختلافات به‌وجودآمده در فاصله حدود سه ماه آینده غیرممکن است اما با محاسبه ساده‌ای می‌توان گفت اگر روند اختلافات با همین شیوه پیش برود احتمالاً در پایان سال جاری با حدود سه هزار و ۱۱ اختلاف ثبت‌شده نزد وایپو روبه‌رو خواهیم بود که در واقع خواهد توانست فعال‌ترین سال در گذشته یعنی سال ۲۰۱۲ را تحت‌الشعاع خود قرار دهد؛ سالی که در آن دو هزار و ۸۸۴ اختلاف مربوط به دامنه در این سازمان ثبت شده است. با این حال برخی در چنین پیش‌بینی‌ای یک ملاحظه جدی دارند و آن هم

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

اطلاعات شخصی متعلق به کیست

دیوید هارت کیوسی که یک حقوقدان در زمینه‌هایی چون حقوق پزشکی است نگاهی به یک رای اخیر دادگاه عالی در انگلستان (در سال ۲۰۱۶) انداخته؛ جایی که در آن حفاظت از اطلاعات و داده‌ها و نیز حریم خصوصی یک پزشک که در مرحله تحقیقات شورای پزشکی عمومی (نهادی برای بررسی تخلفات پزشکان) قرار گرفته با همین حقوق یعنی حفاظت از داده و حریم خصوصی بیمارانش تداخل پیدا می‌کند. این مطلب نخستین بار در وبلاگ حقوق بشر بریتانیا منتشر شده و خلاصه‌ای از آن در سایت SCL که یک خیریه آموزشی است و در زمینه حقوق فناوری اطلاعات فعالیت دارد بازتاب پیدا کرده. البته با خواندن این متن احتمال دارد ابتدا با این سوال روبه‌رو شوید که یک پرونده پزشکی چه ارتباطی ممکن است با حقوق فناوری اطلاعات داشته باشد که اینجا تلاش می‌کنیم قبل از آغاز متن به آن پاسخ دهیم. موضوع این پرونده همان‌طور که قاضی هم در بخشی به آن اشاره کرده در واقع حقوق اساسی و بنیادین بشر و به طور مشخص دو حق حریم خصوصی و حفاظت از داده‌های شخصی و نیز حق دسترسی به اطلاعات است؛ دو حقی که اگرچه در این پرونده در خصوص یک سند مکتوب موضوعیت پیدا کرده اما تقریباً روزی نیست

شماره 40 حقوق فناوری حقوق شهروندی صفحه 98

بهترین وکیل فناوری اطلاعات آمریکا کیست

فهرست بهترین وکلا در آمریکا مربوط به سال ۲۰۱۷ اخیراً انتشار یافته و برت جی. ترات (Brett J. Trout) به عنوان بهترین وکیل در حوزه حقوق فناوری اطلاعات و نیز حقوق ثبت اختراع برگزیده شده است. این فهرست قدیمی‌ترین کار از این دست در حوزه حقوقی است که از سال ۱۹۸۳ فعالیت خود را آغاز کرده و رفته‌رفته به یکی از معتبرترین فهرست‌ها در خصوص رده‌بندی وکلا در آمریکا چه در سطح عمومی و چه در سطح جامعه حقوقی تبدیل شده است. با هم نگاهی خواهیم داشت به رزومه ترات و این سوال را خواهیم پرسید که او چه کرده که توانسته بهترین وکیل در جامعه آمریکایی شود که وکلای درجه یک در آن کار می‌کنند؟ او جولای ۱۹۶۶ یعنی تیرماه سال ۱۳۴۵ در دموین آیووا متولد شد. در سال ۱۹۸۸ توانست لیسانس خود را در رشته شیمی از کالج گرینل بگیرد اما آنچه او را به حقوق متصل کرد مدرک دکترایی بود که در سال ۱۹۹۲ از دانشگاه آیووا دریافت کرد. او در همان سال نیز برای ورود به کانون وکلای آمریکا تلاش کرد که موفق هم شد. ترات همچنین در همان سال به عضویت کانون وکلای آیووا و پولک کانتی درآمد و در سال‌های پس از ۲۰۰۰ به

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

چالش به‌روز بودن در دنیایی که قوانین و مقررات آن مدام تغییر می‌کند

فناوری شما را آپدیت می‌کند

گزارشی که در فروردین سال ۱۳۹۳ از سوی معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی منتشر شد نشان می‌داد این نهاد قانونگذاری در طول ۳۴ سال فعالیت خود، دو هزار و ۸۲۵ قانون تصویب کرده که مطمئناً در طول دو سال گذشته این آمار به حدود سه هزار قانون رسیده است. از سوی دیگر گفته شده صرفاً در دو سال ابتدای انقلاب نزدیک به ۱۶۰۰ مصوبه توسط شورای انقلاب اسلامی تصویب شده که به این ترتیب می‌‌توان گفت در حدود صد سال قانونگذاری در کشور ما در سه نهاد مجلس شورای ملی، شورای انقلاب و مجلس شورای اسلامی بالغ بر ۱۰ هزار قانون وجود داشته است. حال باید این میزان قانون را به انبوه مقرراتی که از سوی نهادهای دیگر مصوب و البته آرای لازم‌الاتباعی که مثلاً از سوی دیوان عالی کشور صادر می‌شود اضافه کرد تا ببینیم که یک وکیل باید با چه حجمی از مقررات دست و پنجه نرم کند و چقدر باید فرد به‌روزی باشد تا بتواند از این حجم مقررات به‌روز، سر دربیاورد. البته این مشکل فقط مربوط به کشور ما نیست. اخیراً در مطالعه سال ۲۰۱۶ موسسات حقوقی کوچک، موسسه تامسون رویترز که یکی از معتبرترین موسسات تحقیقاتی در جهان است این سوال را مطرح کرده که

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

بررسی ابعاد حقوقی بازی پوکمون در ایران و جهان

شکست عروسک‌های خیالی از دنیای واقعی قوانین

درست روز قبل از تعطیلات عید فطر پدیده جدیدی در دنیای فناوری اطلاعات همه را غافلگیر کرد: «پوکمون». چند روزی بیشتر نگذشت که ابتدا مردم کشورهای غربی خیلی‌ها را در کوچه و خیابان دیدند که نه مثل همیشه و این بار به شکلی غیرمعمولی، سر در گوشی‌های خود دارند و حتی وقتی به در و دیوار می‌خورند ول کن ماجرا نمی‌شوند و باز هم انگار در جست‌وجوی گوهر گمشده‌ای می‌گردند. مشابه این تصاویر را چند روز بعد ما هم در ایران دیدیم هر چند هنوز نام کشورمان در فهرست کشورهایی که بازی به طور رسمی در آن عرضه شده بود، دیده نمی‌شد. ابعاد این پدیده اعجاب‌انگیز چند روز بعد مشخص شد. شرکت ژاپنی «نینتندو» که خاطرات خوبی برای نسل ما در کودکی ساخته با استفاده از شخصیت‌هایی که مشابه آن را در سریالی مثل «دیجیمون»‌ها دیده‌ایم و البته استفاده از «واقعیت افزوده» (Augmented Reality) و ایده اضافه کردن تحرک به بازی‌های رایانه‌ای، معجونی ساخته که می‌تواند مانند یک چاقوی دولبه هم بکُشد و هم به کار یک عمل جراحی حیات‌بخش بیاید. البته نینتندو فارغ از این مسائل در همان روزهای اول، استقبال بسیار خوبی از این بازی دید و حتی سهامش در بورس توکیو، دو هفته بعد از عرضه رسمی

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

لفاظی‌ در مورد آزار و اذیت آنلاین زنان، آنها را در خطر قرار می‎دهد نه خود آزار و اذیت‌ها

اینجا ناامن است؟

ملیسا گیرا گرانت یک روزنامه‌نگار است که در حوزه مسائل جنسیتی و زنان مطلب می‌نویسد. او ستون‌نویس نشریه پاسیفیک استاندارد در آمریکاست، نشریه‌ای با حدود هشت سال سابقه و بیش از ۱۱۰ هزار نسخه تیراژ که توسط موسسه تحقیقاتی میلرمک کون برای تحقیقات، رسانه و سیاست عمومی منتشر می‌شود. محل این موسسه در سانتا باربارا، کالیفرنیای آمریکاست.خانم گرانت در این مطلب بلند خود که در مورد خشونت سایبری نوشته، حرف‌های متفاوت با جریان اصلی حوزه زنان و جنسیت به زبان می‌آورد. نخست اینکه به عقیده او یکی از عوامل مهمی که به خشونت سایبری علیه زنان دامن می‌زند، ترس زنان از حضور در عرصه‌های آنلاین است. به تعبیر گرانت جامعه در وضعیتی قرار گرفته که هر تلاشی برای آنلاین بودن مساوی است با رضایتی که فرد برای آزار و اذیت اعلام می‌کند. با این حال به اعتقاد او در خصوص آزار و اذیت‌های جنسی زنان در محیط آنلاین دو اشتباه رسانه‌ای رخ می‌دهد. یکی اینکه صرفاً اذیت و آزارهای افراد مشهود مجال بروز و ظهور پیدا می‌کند و دیگر اینکه در مورد همان مسائل هم به صورت اغراق‌شده‌ای برخورد می‌شود. گویی فعالان فمینیستی مانند بشکه باروتی هستند که هر آزار و اذیت می‌تواند مانند یک جرقه عمل کند و فضا

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

قواعد و مقررات استفاده از پهپادها در ایران

دردسرهای کوتوله دوست‌داشتنی

درست در روزهایی که شاهد نخستین مسابقه روبات‌های پرنده حمل کالا هستیم -مسابقه‌ای که توسط دیجی‌کالا، بزرگ‌ترین فروشگاه اینترنتی ایران ساماندهی شده است- خبرآمده که در انگلستان، مقررات‌گذار صنعت هوایی به آمازون، بزرگ‌ترین یا دست‌کم یکی از بزرگ‌ترین فروشگاه‌های اینترنتی جهان اجازه داده به صورت پایلوت، طرح تحویل کالاهای خریداری‌شده به وسیله پهپادها را به اجرا بگذارد و این دو در حالی است که در ایالات متحده آمریکا و در چارچوب قواعدی که ابتدای تابستان امسال منتشر شد، مجوزی بدین منظور به آمازون داده نشده است. پهپادها وسایلی هستند که تقریباً از ابتدای قرن بیستم برای اهداف نظامی به کار گرفته شدند. البته گفته شده در میانه قرن نوزدهم برای اولین بار، یک پهپاد برای حمله به ونیز ایتالیا و بمباران آن توسط ارتش اتریش به کار گرفته شده است. با این حال مانند بسیاری از اختراعات دیگر که ابتدا در طول این سال‌ها، برای مقاصد نظامی اختراع شده و سپس وارد عرصه‌های مدنی شده، پهپاد نیز همین مسیر را طی کرده و حالا کاربردهای مختلفی از امور امدادی تا امور تجاری دارد. پرنده‌های کوچک باربر از سال ۲۰۱۳ در جریان یک پروژه تحقیقاتی که شرکت بابری DHL انجام داد، جهان به فکر استفاده از این ابزار به منظور حمل

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

مدیر مهم‌ترین سایت نقض کپی‌رایت جهان در بازداشت

سه نکته در حاشیه دستگیری آقای تورنت

مقامات لهستان در آخرین روزهای تیرماه امسال مدعی شدند فردی به نام آرتم والین اهل اوکراین را که مالک وب‌سایت اشتراک گذاری «تورنت کیک اس» (Torrent KickAss) یا کت (KAT) بوده، بازداشت کرده‌اند. او ۳۰ ساله و اهل اوکراین بوده است. کسانی که اهل دانلود از اینترنت (به خصوص دانلود فیلم) هستند، حتماً با این سایت آشنایی دارند و می‌دانند تقریباً مهم‌ترین سایت برای دریافت تورنت است (در کیفرخواست صادر آمده بود که این سایت پربازدیدترین سایت جهان برای اشتراک‌گذاری فایل بوده است). آرتم والین که گفته می‌شود حدود ۵۴ میلیون دلار از این سایت درآمده داشته، در ایالات متحده به جرم تبانی برای انجام اعمال مجرمانه نقض کپی‌رایت، نقض مجرمانه کپی‌رایت و تبانی برای پول‌شویی تحت تعقیب بوده است. جرائم مربوط به کپی‌رایت او ممکن است تا پنج سال و اقدامات مربوط به پول‌شویی او تا ۲۰ سال زندان برایش در پی داشته باشد. در این رابطه ملاحظاتی حقوقی وجود دارد که باید به آنها توجه کرد. ۱- نظام حقوقی کپی‌رایت، تابع رونق صنعت است: صنعت تفریح و سرگرمی آمریکا طی شکایتی که در یک دادگاه محلی در شیکاگو علیه والین ثبت کرده، اعلام کرده که بیش از یک میلیارد دلار از درآمد خود را به خاطر سایت KAT

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

بررسی حقوقی ماجرای انتشار فیش‌های حقوقی و اطلاعات کاربران ایرانسل

دو پرونده درز اطلاعات، دو حکم متفاوت

فضای عمومی کشور ما در ماهی که گذشت با دو ماجرایی درگیر بود که هر دو آنها به دلیل درز یا کشف یا دست‌کم انتشار اطلاعات از طریق مجازی می‌توانست از بعد حقوقی مورد بررسی قرار گیرد. موضوع اول مساله فیش‌های حقوقی بود که ابتدا در چند کانال تلگرامی منتشر شد و موضوع دوم موضوع درز اطلاعات حدود ۲۰ میلیون از مشترکین اپراتور دوم تلفن همراه یا ایرانسل از طریق یک روبات در ایرانسل بود. در اینجا می‌خواهیم این موضوعات را از بستر قوانین کشور به خصوص قانون جرائم رایانه‌ای و قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مورد بررسی قرار دهیم. در ماجرای فیش‌های حقوقی مساله اصلی این است که آیا انتشار این فیش‌ها در فضای مجازی می‌تواند جزو مصادیق مجرمانه باشد. ممکن است کسانی معتقد باشند که این فیش‌ها در دایره مصادیق ماده ۱ قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب ۱۳۵۳ می‌گنجد که می‌گوید:«اسناد دولتی عبارتند از هر نوع نوشته یا اطلاعات ثبت یا ضبط‌شده مربوط به وظایف و فعالیت‌های وزارتخانه‌ها و موسسات دولتی و وابسته به دولت و شرکت‌های دولتی از قبیل مراسلات، دفاتر، پرونده‌ها، عکس‌ها، نقشه‌ها، کلیشه‌ها، نمودارها، فیلم‌ها، میکروفیلم‌ها و نوارهای ضبط صوت که در مراجع مذکور تهیه شده یا

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 93

آقای دات کام برمی‌گردد؟

این خبری بد است برای همه کسانی که جیب‌شان از صنعت فیلم و موسیقی و سرگرمی پر می‌شود و البته خبری خوب است برای علاقه‌مندان این سه حوزه پرطرفدار: اینکه کیم دات‌کات (Kim DotCom) دارد برمی‌گردد. پادشاه نقض کپی‌رایت که با سایت مگاآپلودش خیلی‌ها را اذیت کرد تا آنجا که نیروهای ویژه پلیس نیوزیلند برای دستگیری‌اش، عملیاتی شبیه دستگیری یک تروریست خطرناک را اجرا کنند و خیلی‌ها معتقد باشند که اگرچه دستگیری در نیوزیلند اتفاق افتاده اما اتاق فکر عملیات در ایالات متحده آمریکا قرار دارد (کمااینکه اصل تقاضای قانونی برای بازداشت هم از جانب دستگاه قضایی این کشور صورت گرفته بود)، جایی که شرکت‌های متضرر از اقدامات کیم دات‌کام و سایت او قرار داشتند. حالا او در مجموعه‌ای از توئیت‌هایی که در صفحه شخصی خود منتشر کرده می‌گوید سال ۲۰۱۷ سایت خود را به عرصه مجازی بازخواهد گرداند. آقای دات‌کام گفته که بسیاری از کاربران این سایت می‌توانند حساب کاربری خود را مجدداً بازآوری کنند، حتی با مزایای ویژه‌ای که او برای این کاربران در نظر گرفته است. موسس سایت مگاآپلود گفته در ورژن جدید سایت از بیت‌کوین هم استفاده خواهد شد. مگاآپلود سایت یا بهتر است بگوییم مجموعه سایت‌هایی است که در آن، فایل‌هایی توسط کاربران به اشترک

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

نتایج یک پژوهش گسترده در سه قاره جهان نشان داد:

کاربران حریم خصوصی و امنیت را یکسان می‌دانند

پژوهشی که موسسه برونسویک اینسایت (Brunswick Insights) انجام داده نشان می‌دهد مشتریان دیدگاه جامعی در مورد امنیت و حریم خصوصی و نیز پاسخگو کردن نهادها برای حفاظت از اطلاعات دارند. اگرچه خیلی به یکدیگر شبیه هستند اما امنیت اطلاعات و محافظت آنها از دسترسی با به دست آوردن حریم خصوصی دیتا نگرانی‌های حقوقی و رویه‌های کاملاً متفاوتی دارند ولی در چشم مشتریان آن دو با هم یکی هستند و شرکت‌ها، برای اجرای آنها پاسخگو هستند (یا باید باشند). این را پژوهشی نشان می‌دهد که با استفاده از پیمایش بیش از هفت هزار مشتری در آسیا، اروپا و آمریکا انجام شده است. بسیاری از پاسخگویان حریم خصوصی اطلاعات را به محدودیت دسترسی به اطلاعات از پردازش یا استفاده در راه‌های محرمانه ترجمه کرده‌اند. کمی بیش از ۵۰ درصد آنها گفته‌اند حریم خصوصی اطلاعات به معنای این است که اطلاعات مورد استفاده قرار نخواهد گرفت یا مورد دسترسی افراد یا طرفینی که اجازه این کار را ندارند نخواهد بود، در برابر ۲۵ درصدی که گفته‌اند حریم خصوصی بدان معناست که اطلاعات فقط برای مقاصد مورد توافق استفاده خواهد شد. سیوبهان گورمن (Siobhan Gorman) مدیر گروه برونسویک می‌گوید:«وقتی مشتریان می‌شنوند که کسی، خواه شرکت باشد یا دولت، در خصوص امنیت سایبری صحبت می‌کند،

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

حقوق و فناوری با چاشنی جنبش چتر و حق فراموشی

حق بر فراموشی: حریم خصوصی و رسانه در عصر دیجیتالی

این کتاب که در پایان زمستان سال جاری میلادی به بازار عرضه خواهد شد در ادامه تحول بزرگی که با رای مه ۲۰۱۴ دادگاه اروپایی عدالت در خصوص حق انسان‌ها بر فراموش شدن، به دست آمد و در نهایت باعث شد مهم‌ترین موتور جست‌وجوگر جهان یعنی گوگل تعدادی از صفحات را از نتایج جست‌وجوی خود حذف کند، تلاش کرده ابعاد این حق را تحلیل کند و می‌خواهد بررسی کند که اجرای این حق چه تاثیری بر آزادی بیان، روزنامه‌نگاری و اطلاعات در محیط عمومی دیجیتالی داشته باشد. در این زمینه به تقاطعی که میان آزادی بیان و حریم خصوصی به وجود می‌آید اشاره دارد و این سوال را می‌پرسد که آیا رای دادگاه اروپایی تهدیدی علیه آزادی اطلاعات و دقیق اسناد تاریخی است یا قدم نخست در راه تاسیس حقوق جدیدی در دوره دیجیتال. این کتاب که نوشته جرج بروک استاد روزنامه‌نگاری دانشگاه سیتی لندن است، ۱۶۰ صفحه دارد و توسط انتشارات معتبر آی‌بی‌توریس منتشر شده. اگر بخواهید در پایان سال جاری میلادی این کتاب را در اختیار داشته باشید باید ۲۵ دلار معادل حدود ۸۰ هزار تومان خرج کنید. حقوق، سیاستگذاری و اینترنت این کتاب تلاش می‌کند از زاویه‌های بریتانیایی و اروپایی اصلی‌ترین مطالب در حوزه سیاستگذاری و قانونگذاری

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 97

اتحادیه اروپا سند جدیدی برای حفاظت از داده‌های شهروندانش تصویب کرد

همان آش و همان کاسه؟

اتحادیه اروپا مقررات جدیدی را در خصوص نحوه حفظ حریم خصوصی کاربران اینترنتی توسط شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی مصوب کرده که جایگزین مقررات قبلی در این زمینه شده است. عنوان این مقررات سپر حریم خصوصی (Privacy Shield) است. اجرای مقررات قبلی که بندرگاه امین (Safe Harbour) نام داشت به دلیل افشای جاسوسی سازمان اطلاعاتی آمریکا از شهروندان و حتی دولتمردان اروپایی از پاییز سال گذشته میلادی (پاییز سال ۱۳۹۴) لغو شده بود. بررسی و تحلیل این مقررات، نکات جالبی را در پی دارد که به سه مورد از مهم‌ترین‌ این نکات اشاره می‌کنیم. از نظر شکلی این مقررات مبتنی بر نوعی توافق بین‌‌المللی است. عرصه امروز فضای مجازی شاهد حضور شرکت‌هایی است که اگرچه مقر اصلی آنها در حدود سرزمین یک دولت است اما فعالیت و اثرات فعالیت آنها بدون مرز است. مثال واضح این ماجرا را می‌توان شرکت گوگل دانست، شرکتی که در آمریکا قرار دارد اما تقریباً در تمامی کشورهای جهان، محبوب‌ترین موتور جست‌وجوی اینترنتی است. در این وضعیت مسلم است یکی از وظایف دولت این است که تلاش کند محیط قانونگذاری و البته نظارت آن به گونه‌ای باشد که حقوق شهروندان و منافع آنها حفظ شود. این محیط قانونگذاری مناسب هم هست که زمینه‌ساز کسب و کاری

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

بررسی میزان استفاده وکلا از فناوری‌های نوین

موبایل آری؛ رایانش ابری شاید

تقریباً یک دهه است که در مورد وکلایی که از فناوری‎های رایانش ابری و موبایل استفاده می‌کنند می‌نویسم (نویسنده این مطلب در سایت لیگال آتی پروفشنال، نیکول بلک مسئول امور تبلیغی و بازاریابی شرکت مای‌کیس است. این شرکت یک سیستم مدیریت پروژه مبتنی بر رایانش ابری برای حقوقدانان عرضه می‌کند. او البته خود یک وکیل هم هست و کتاب کانون وکلای آمریکا در خصوص استفاده از رایانش ابری برای حقوقدانان را نیز نوشته. او همچنین دستیار نگارش کتاب این نهاد برای استفاده حقوقدانان از شبکه‌های اجتماعی بوده است). در حالی که حقوقدانان به فناوری موبایلی مانند یک ماهی به آب خو گرفته‌اند، فناوری‌ رایانش ابری همچنان با مشکل روبه‌روست و در این میان، نگرانی‌های حرفه‌ای و اخلاقی بیش از مسائل دیگر در معرض اتهام قرار دارند. با این حال در طول زمان کمیته‌های اخلاقی در سراسر کشور بیشتر و بیشتر به این فناوری‌ها چراغ سبز نشان دادند و هر چه بیشتر به سمت رایانش ابری رفتند، آن‌طور که ناگهان همه یا بیشتر اطلاعات موسسه حقوقی را به سرورهای مبتنی بر فناوری کلاود منتقل کردند. گزارش سال گذشته فناوری حقوقی کانون وکلای دادگستری آمریکا حتی شواهد بیشتری از استفاده رو به رشد فناوری‌های موبایلی و پلتفرم‌های مبتنی بر فضای ابری برای

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 99

سه نکته درباره دامنه‌های جدید

آیکان نهاد ناظر بر ثبت و مدیریت دامنه‌ها در جهان اخیراً اعلام کرده که یک گام هیجان‌انگیز در تحول نظام آدرس‌های اینترنتی برداشته است. این مرحله اختصاص هزارمین دامنه تاپ لول ژنریک یا gTLD بوده است. داف ایزنبرگ که یکی از وکلای برجسته در زمینه دامین‌های اینترنتی است معتقد است این توسعه ادامه‌دار نباید باعث شود که شرکت‌ها و برندها از این دامنه‌ها غفلت کنند. به عبارت دیگر در دسترس بودن تعداد زیادی دامنه نباید باعث شود این بازار برای صاحبان علائم تجاری یک بازار سطح پایین به حساب آید. آمارها نشان می‌دهد در حال حاضر ۲۶ میلیون دامنه در این گروه از دامنه‌ها ثبت شده است. تعداد بالای این دامنه‌ها موجب شده هر یک برای گرفتن سهم بیشتر از بازار بجنگند. آن‌طور که آمارها نشان می‌دهد هیچ دامنه‌ای سهم بالاتر از دو درصدی در این بازار ندارد اما پنج دامنه(xyz., top., wang., win., club.) هستند که بیشترین سهم را دارند و با هم برای اینکه سهم بیشتری از بازار پیدا کنند مراقبت می‌کنند، با این حال بسیاری از افرادی که خارج از صنعت دامین هستند از این موضوع بی‌خبرند و در بسیاری از موارد صاحبان تجارت‌های مختلف از اینکه وارد این عرصه شوند و بخواهند این دامین‌ها را بخرند

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

چرا هرزه‌نگاری در آمریکا مجاز است

اصلاحیه نخست قانون اساسی آمریکا مبتنی بر این نکته است که کنگره نمی‌تواند هیچ قانونی را تصویب کند که آزادی بیان یا مطبوعات را مورد تحدید قرار دهد. با این حال این اصلاحیه به قدری که در زبان و بیان آن آمده، مطلق نیست و از این رو در پرونده‌های چاپلیسنکی در مقابل نیوهمپشایر: Chaplinsky v. New Hampshire کلمات هجومی (کلمات تنفرآمیز) را از دایره شمول اصلاحیه خارج کرده و در پرونده Beauharnais v. Illinois اتهام‌زنی (گروهی) را خارج از دایره شمول این اصلاحیه دانسته است. دیگر استثنایی که به این اصل وارد شده، مساله تصاویر خلاف عفت عمومی است. دیوان عالی آمریکا معتقد است این تصاویر، تحت شمول آزادی بیان نیستند و باید محدود شوند. در شرایطی که امروزه حجم غالب هرزه‌نگاری در فضای مجازی صورت می‌گیرد پرسیدن این سوال بجاست که با این وضعیت محدودیت تصاویر خلاف عفت عمومی، چگونه صنعت هرزه‌نگاری توانسته در آمریکا شکل بگیرد و مخصوصاً در عصر دیجیتال به چنین کمیت و کیفیتی در این کشور فعالیت کند؟ گام اول مساله خروج تصاویر خلاف عفت عمومی از اصلاحیه اول، به صورت مستقیم نخست در پرونده راث در برابر دولت ایالات متحده Roth v. US در سال ۱۹۵۷ بیان شده اگرچه در پرونده‌های قبلی نیز

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 101

داوری دولت در بازی پول و حریم خصوصی

مباحثه‌ای جالب در خصوص یک قاعده‌گذاری برای ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی در آمریکا درگرفته که واشکافی آن می‌تواند به عنوان مثالی برای تضاد منافع جالب توجه باشد. پیش از این بارها در همین صفحات تضاد منافع را توضیح دادیم. به طور ساده باید گفت تضاد منافع در وضعیتی به وجود می‌آید که شخصی در میان نفع شخصی و نفع عمومی خود قرار می‌گیرد (این تعریف از لغت‌نامه حقوقی بلک برداشته شده است).حالا ماجرا چیست؟ کمیسیون فدرال ارتباطات (FCC) اقدام به تنظیم پیشنهادی کرده است تا فعالیت ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی (ISP) و به طور خاص، استفاده آنها از اطلاعات شخصی مشتریان‌شان را تنظیم کند. در اینجا منفعتی به نام حمایت از حریم خصوصی وجود دارد. ممکن است این سوال را مطرح کنید که چرا و چگونه حریم خصوصی به یک منفعت برای بشر تبدیل شده است. به طور اجمالی می‌توان گفت حریم خصوصی به نوعی منفعت بشر را تامین می‌کند که به یکی از حقوق اساسی او تبدیل شده و در اسناد حقوق بشری نمود پیدا کرده است اما اگر بخواهید کمی مفصل‌تر در این رابطه بخوانید شما را ارجاع می‌دهیم به مقاله «چرا لطفاً وارد نشویم؟» که در شماره ۳۰ همین ماهنامه راجع به نگاهی به نظریات پیرامون ارزش حریم خصوصی

شماره 35 حقوق فناوری درسنامه صفحه

راهنمایی برای حضور در شبکه‌های اجتماعی

شکی نیست که در دنیای رسانه‌های اجتماعی زندگی می‌کنیم. روزی نیست که به یک شبکه اجتماعی سر نزنیم یا اینکه از ابزارهای اجتماعی برای تعامل با دیگران استفاده نکنیم. در این میان روزنامه‌نگاران بیش از سایر مردم از این ابزارها بهره می‌جویند، چه برای گرفتن خبر چه برای پخش خبرهایی که خود تولید می‌کنند. در فقدان هر گونه اصول اخلاق حرفه‌ای نوشته‌شده برای نحوه کنش روزنامه‌نگاران و خبرنگاران در شبکه‌های اجتماعی، در بخش پژوهشی فرم حقوقی این ماه فصلی از کتاب رسانه‌های اجتماعی و حقوق؛ راهنمایی برای دانشجویان و متخصصان علم ارتباطات، ترجمه شده که در ذیل آن را خواهید خواند. این کتاب به ویراستاری داکستون آر چیپ به بازار عرضه شده است. او استاد روزنامه‌نگاری دانشکده روزنامه‌نگاری اسچیفر در دانشگاه مسیحی تگزاس است. کتاب یادشده توسط انتشارات راتلج در سال ۲۰۱۳ به بازار عرضه شده و با توجه به توسعه روزافزون شبکه‌های اجتماعی ممکن است در برخی نقاط، داده‌های قدیمی داشته باشد اما باز هم می‌گوییم در خلاء موجود یکی از بهترین متن‌ها برای الگوبرداری روزنامه‌نگاران و نیز مدیران رسانه به شمار می‌رود. قبل از اینکه این سوال در اذهان به وجود بیاید که چگونه چنین متنی در فرم حقوقی منتشر شده، باید توضیحی در این خصوص ارائه کرد.

شماره 34 حقوق فناوری درسنامه صفحه 94

درس‌های وارثان استیو جابز برای ما

اپل غول دنیای فناوری، از آخرین ماه سال گذشته میلادی تاکنون درگیر اختلافی با مقامات قضایی و پلیس آمریکا بر سر رمزگشایی از یک دستگاه آی‌فون ۵C بوده است؛ ماجرایی که درس‌های متعددی از حیث حاکمیت قانون و رعایت حقوق بشر داشته است. ماجرا به طور خلاصه این است که بعد از کشتار در سن برناردینو که به اعضای گروه‌های تکفیری نسبت داده شد، مقامات مسئول در امر تحقیق پیرامون این کشتار از اپل خواستند در رمزگشایی گوشی آی‌فون یکی از مظنونان حمله به آنها کمک کند. این درخواست بعداً با یک قرار قضایی به این شکل تغییر کرد که حتی در صورت عدم همکاری اپل، مقامات پلیس بتوانند از طرف سومی برای شکستن این قفل استفاده کنند. پس از اینکه به شکل نامعلومی، مسئولان پلیس توانستند قفل این گوشی را بشکنند، کار دیگر به دعوایی قضایی علیه اپل نکشید چرا که اپل در طول همه این مراحل حاضر نشده بود با پلیس و مقامات قضایی همکاری کند و حتی الان ممکن است با شکایت قضایی، مدعی شود که آنها باید شیوه شکستن قفل را اعلام عمومی کنند. حال بیایید با هم درس‌های این ماجرا را مرور کنیم. نخستین درس، بدون شک حاکمیت قانون است. حاکمیت قانون در یک معنا،

شماره 33 حقوق فناوری قفسه صفحه 100

ادعای کتابی که در سال آینده منتشر خواهد شد

آیا پایان حقوق فرا رسیده است؟

این ماه هم مثل دو شماره قبل تلاش داریم شما را با کتاب‌های جدیدی که قرار است در حوزه حقوق فناوری اطلاعات و ارتباطات منتشر شود، آشنا کنیم. پیشتر گفته بودیم هدف از این کار این است که اولاً رویکردها و جریان‌هایی که در مورد آنها تولید علم شده، مشخص شود و ثانیاً با موضوعات و سوژه‌های جدیدی آشنا شویم که درباره آنها مطلبی نوشته می‌شود. در این شماره بیشتر کتاب‌هایی مد نظر ما قرار گرفته که قرار است تقریباً در انتهای سال جدید میلادی منتشر شود (البته خود این هم نکته جالبی است که برنامه چاپ کتب از مدت مدیدی قبل از انتشار رسمی مشخص است و حتی در مورد آن پیش‌فروش هم برگزار می‌شود. کاری که کمتر در ایران مشاهده می‌کنیم). نخستین کتابی که مورد توجه قرار گرفته، کتابی با عنوان «تکنولوژی‌های هوشمند و پایان حقوق» است. این کتاب را میریله هیدبرانت نوشته که در دانشگاه‌های رادبورد در هلند و وریج بلژیک مشغول تدریس و تحقیق است. او در این کتاب که ظاهراً قرار است در مه سال ۲۰۱۶ یعنی اردیبهشت و خرداد سال ۱۳۹۵ به بازار عرضه شود، به این مساله می‌پردازد که ما در حال انتقال از یک جامعه اطلاعاتی به سوی جامعه هستیم که اساساً

شماره 31 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

نظام حقوقی کامنت در ایران، دنباله‌ای از نظام حقوقی نویسندگان رسانه‌هاست

بی‌پروایی از مردم، مسئولیت با مدیر

مطبوعات ایران، در خرداد امسال شاهد یک دادگاه پرخبر و حاشیه بودند. احمد توکلی نماینده شهیر مجلس شورای اسلامی که در سابقه خود وزارت و نامزدی ریاست جمهوری را هم می‌بیند، در دادگاه مطبوعات حاضر شد تا در مورد اتهاماتی مربوط به فعالیت سایت الف -که مدیرمسئول آن است- از خود دفاع کند. روز ۱۶ خردادماه، همین سایت خبر داد:«مدیرمسئول سایت الف از اتهام‌های فعالیت تبلیغی علیه نظام، نشر مطالب خلاف واقع به منظور تشویش اذهان و توهین به نمایندگان مجلس تبرئه و به خاطر اتهام انتشار کامنت‌ها و نظرات مردم که توهین به رئیس‌جمهور وقت آقای احمدی‌نژاد، رئیس قوه‌قضاییه آیت‌الله آملی لاریجانی و قضات دادگستری تلقی شد، مجرم شناخته شده و به شش ماه حبس تعزیری محکوم شد که به خاطر حسن سابقه وی، اجرای حکم دو سال به حالت تعلیق درآمده است.» در کنار ابعاد مختلف حقوقی و سیاسی این حکم، موضوع قابل توجه از دید حقوق مطبوعات، نظام حقوقی مربوط به کامنت یا نظرات مردم است. تا امروز سایت‌های مختلفی در کشور به دلیل انتشار محتوای مجرمانه در مورد نظرات خود، پالایش یا فیلتر شده‌اند و حالا هم تنها مستند محکومیت احمد توکلی همین موضوع کامنت است. احمد توکلی در حاشیه جلسه دادگاه خود در مورد اتهامات

شماره 30 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

نگاهی اجمالی به نظریات در مورد ارزش حریم خصوصی

چرا لطفاً وارد نشویم؟

این روزها بیش از هر وقت دیگری با پدیده حریم خصوصی روبه‌رو هستیم؛ با این جمله که موبایل مثل مسواک یک وسیله شخصی است و فرد دیگری غیر از صاحبش نباید به آن دست بزند. با رمزهای عجیب و غریبی که قرار است زندگی ما را از چشمان دزدان اطلاعات دور نگه دارد و با افشاگرانی که به ما می‌گویند کشورهایی که در صف اول دموکراسی جهانی هستند، در نقض حریم خصوصی هم ید طولایی دارند و به بهانه امنیت خود و دیگران، حریم ملت خود و دیگران را بی‌توجه به همه قوانین می‌شکنند. حال این سوال به وجود می‌آید که حریم خصوصی چه ارزش ذاتی‌ای دارد که این‌قدر تلاش می‌کنیم آن را حفظ کنیم و در مقابل نقضش، داد و قال به پا می‌کنیم؟ نخستین نکته‌ای که همه ما روی آن دست می‌گذاریم، بحث کرامت انسانی است. انسان شخصیتی دارد که باید مورد احترام قرار گیرد و این کرامت انسانی و شخصیت هم در متون فلسفی و هم در منابع دینی و هم حتی در اعلامیه‌ها و کنوانسیون‌های حقوقی مثل اعلامیه جهانی حقوق بشر مورد تایید و تاکید قرار گرفته و تقریباً اختلافی در آن موجود نیست. از این زاویه هم هست که برای انسان حقوقی وجود دارد از

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 89

آینده تنظیم مقررات در فضای مجازی چگونه است؟

راه یکی است و آن، خودتنظیمی است

تنها صفتی که می‌توان برای این روزهای اینترنت به کار برد، «وحشتناک» است. چه به خاطر «حجم» اطلاعاتی که در یک روز در این محیط به‌هم‌پیوسته تولید و منتقل می‌شود و ما از آن عقب می‌مانیم و چه به دلیل «سرعتی» که اکنون به واقع زمان و مکان را به امری خنده‌دار تبدیل کرده است. اینترنت باعث شده حتی چند سال قبل به شکل زمانی دور در ذهن ما پدیدار شود. به راستی دنیای قبل از نرم‌افزارهای ارتباطی پیام‌رسان مثل وایبر و تلگرام و واتس‌اپ، چه شکلی بود؟ کسی هست که آن دوران به نظرش، خیلی دور نرسد؟حال در این فضا که سرعت و گستردگی چه از نظر «محتوا» و چه از نظر «کاربر»، آن هم با در نظر داشتن تلفن‌های هوشمند، ویژگی اصلی آن است؛ یک سوال مثل خوره در حال خوردن ذهن متفکران حوزه فناوری و علوم اجتماعی است. اگر وضعیت بدون وجود یک قوه قاهره یا قانون را به قول هابز به یک «وضع طبیعی» تعبیر کنیم؛ «قرارداد اجتماعی» به قول روسو، که قرار است روابط بین کاربران را در رابطه با محتوای وب تنظیم کند، باید توسط چه کسی یا چه نهادی و با چه مختصاتی تنظیم شود؟ تاکنون دو راهکار برای تنظیم مقررات در فضای

شماره 27 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 82

کلیکت را محکم بچسب رفیق!

دبیر کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه اخیراً مصاحبه‌ای کرده و گفته: «به موجب مصوبه اخیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه با سایت‌های اینترنتی که برای افزایش بازدید و ارتقای رتبه کشوری و جهانی خود به حیله و تقلب متوسل می‌شوند و با سوءاستفاده از کلمات کلیدی و تگ‌های پرکاربرد کاربران را فریب می‌دهند، برخورد خواهد شد.» سایت‌های مختلفی هم این گفت‌وگو را با عنوان برخورد با سایت‌های کلیک‌دزد پوشش دادند. این گزارش قرار است به شما بگوید کلیک‌دزدی چیست و چرا قرار است به شکل قانونی با آن برخورد کنیم. پیش از هر چیز باید منظور از کلیک‌دزدی را مشخص کرد. آنچه در سخنان آقای خرم‌آبادی آمده، به خوبی تعریف شده است:«سایت‌های اینترنتی که برای افزایش بازدید و ارتقای رتبه کشوری و جهانی خود به حیله و تقلب متوسل می‌شوند و با سوءاستفاده از کلمات کلیدی و تگ‌های پرکاربرد کاربران را فریب می‌دهند.» اما به غیر از این سایت‌ها، دیگرانی هم هستند که می‌توانند عنوان کلیک‌دزد بگیرند و آن سایت‌هایی هستند که از پاپ‌آپ استفاده می‌کنند. بنابراین در اینجا با دو نوع سایت کلیک‌دزد آشنا خواهیم شد. نخست کلیک‌دزدهای محتوایی و دوم کلیک‌دزدهای فنی یا همان پاپ‌آپ‌بازها. کلیک‌دزدهای دسته اول همان‌طور که بیان شد دسته اول کلیک‌دزدها، کلیک‌دزدهای محتوا هستند. یعنی

شماره 26 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

لایک می کنم پس هستم

آزادی بیان به عنوان یکی از حقوق و آزادی‌های بنیادین آدمی، ارزشی خاص در نظام حقوق بشر دارد. هر تلاشی برای افزایش مصداقی این آزادی‌ها بر اعمال و رفتار آدمی می‌تواند دست مستبدان را از شهروندانی که زبان سبز و عملکردی خلاف میل حکومت‌ها دارند؛ کوتاه‌تر کند. افزایش مصادیق تحت شمول آزادی بیان یا با کاستن محدودیت‌های بیان مورد حمایت قابل دسترسی است یا با توسعه مفهوم و به تبع آن مصادیق «بیان». در این مقاله تلاش شده است از طریقه دوم استفاده شود. مبنای کار به صورت کلی رای دادگاه تجدید نظری در ایالات ‌متحده است که پسند کردن صفحات فیس‌بوک را مصداقی از آزادی بیان می‌داند. به نظر می‌رسد در عصر رسانه‌های اجتماعی، موضوعات جدیدی در عرصه جامعه وجود دارد که حقوق ناگزیر از صحبت در مورد این موضوعات است.   اهمیت پرداختن به آزادی بیان در جهانی که حالا سخن از نسل سوم حقوق بشر به میان می‌آید، چه جای سخن از حق آزادی بیان است که در نسل اول آن قرار می‌گیرد؟ حقی که حالا دیگر حتی کمتر دیکتاتوری در جهان حاضر است بگوید آن را محترم نمی‌شمارد. به نظر می‌رسد در ابتدای تحقیق باید به این پرسش جواب داد و اهمیت بحث و گفت‌وگو از

شماره 25 حقوق فناوری تاریخ فناوری صفحه 78

60 سال قانونگذاری برای سرقت تجهیزات مخابراتی

۵ قانون بدون نتیجه

۱۵ اردیبهشت‌ماه بود که خبر همکاری پلیس آگاهی و شرکت مخابرات برای رسیدگی به سرقت کابل و تجهیزات مخابراتی منتشر شد. بر این اساس قرار شد در آگاهی، شعبه ویژه‌ای برای رسیدگی به این جرائم تاسیس شود (خبرگزاری مهر، کد خبر ۲۵۶۹۱۰). سرقت کابل و تجهیزات مخابراتی موضوعی است که ذهن بسیاری از مدیران و مسئولان ذی‌ربط را به خود مشغول کرده است. طبق آماری که در سایت خبرآنلاین و به نقل از معاون شرکت مخابرات استان تهران منتشر شده، در سال ۱۳۹۲ سرقت کابل مسی باعث شده ارتباط تلفنی ۳۰ هزار مشترک این شرکت قطع شود (خبرآنلاین، کد خبر ۳۶۲۰۵۹). آمارهای دیگری از استان‌های هرمزگان و فارس در دست است که می‌گوید این سرقت‌ها حدود چهار میلیارد به مخابرات این دو استان ضرر وارد کرده است. همچنین معاون راهبرد وتوسعه کسب و کار شرکت مخابرات ایران در گفت‌وگو با ماهنامه ارتباطات نشریه داخلی شرکت مخابرات ایران اعلام کرد:« در سال ۹۳ بیش از ۲۰۰ میلیارد تومان از تجهیزات مخابراتی این شرکت به سرقت رفته‌است.»درباره چرایی ارتکاب این جرم دلیل بسیار ساده‌ای وجود دارد. مس موجود در کابل‌های مخابراتی کالایی ارزشمند است و می‌توان با فروش آن پول خوبی کسب کرد. گفته شده هر متر سیم مخابرات هشت کیلو مس

شماره 24 حقوق فناوری تاریخ فناوری صفحه 78

تاریخ مقررات‌گذاری کنترل ارتباطات در ایران

حدود شنود

«حضور محترم اعضای کمیسیون رئیسه مجلس مقدس شورای ملی شیدالله ارکانه. سه روز است که تلگراف‌های کثیره از طرف اعضای انجمن‌ها و سایر اشخاص به اداره مرکزی تلگرافخانه فرستاده‌اند که به ولایات مخابره شود تاکنون مخابره نکرده همه را توقیف کرده‌اند چون سد راه مخابرات خصوص در این موقع و وضع حالیه به کلی مخالف آزادی و حریت و مواد قانون اساسی است علی‌هذا از اعضای کمیسیون رئیسه استدعا می‌شود که باید مقام رد مانع و انسداد ابواب مخابرات لطفاً برآمده که رفع وحشت عامه ناس از این فقره بشود یا اجازه فرمایند که صاحبان تلگراف خود مستقیماً به اداره تلگرافخانه مرکزی رفته تلگراف‌چیان را مجبور نمایند که تلگرافات مخابره و متعاطبه بشود استدعای ثانی آنکه بذل مرحمت فرموده زودتر جوابی صادر شود که تکلیف معلوم گردد.» (مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، جلسه ۲۸۸) این عرض حال نمایندگان انجمن‌های ملی است خطاب به نمایندگان مردم در مجلس. تاریخ قرائت عرض حال، ۲۵ خرداد ۱۲۸۷ است؛ ۱۰۷ سال پیش، سه سال بعد از آغاز انقلاب مشروطه و البته هفت روز قبل از آنکه مجلس را به توپ ببندند و استبداد صغیر شروع شود. خبرها حاکی از این بود که «دولت گاهی از رسیدن تلگراف به مقصد و در نتیجه رسیدن خبر

شماره 23 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 81

شایعه در فضای مجازی، برخورد قانونی یا ساختاری؟

تنبیهی برای حرف‌های درگوشی

نوروز سال ۱۳۹۴ بدون شک یکی از نوروزهای به یادماندنی در تاریخ ایران خواهد بود. دلیل این مساله پرخبر بودن ایام ابتدای سال ۱۳۹۴ بود. از تجاوز نظامی عربستان به یمن گرفته تا حمله بازپس‌گیری تکریت عراق، دعوای آزاده نامداری با فرزاد حسنی و مرگ دو خبرنگار ایرانی و البته گل سرسبد این خبرها یعنی مذاکرات هسته‌ای و در روز سیزدهم، رسیدن به چارچوب تفاهم همکاری در قالب یک بیانیه مشترک. با این حال رشد استفاده از شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان در کنار نبود مطبوعات در ۱۵ روز عید و البته بی‌توجهی بخشی از مردم به صدا و سیما باعث شد بیش از هر زمان دیگری، خبرهای بی‌پشتوانه در این مدت به گوش برسد. این ماجرا خصوصاً در روز سیزدهم و به مناسبت سنت (؟) دروغ سیزده به اوج رسید. به این ترتیب در نبود رسانه‌های رسمی، شایعه توانست جای خبر را پر کند و جالب اینکه در آغاز سال، حتی برخی از این شایعات، رسانه رسمی مثل مطبوعات و سایت‌ها را هم پر کرد. سوال اصلی این است که در مقابل این شایعات چه باید کرد؟ قانون در این زمینه پیش‌بینی داشته است و اگر داشته، آیا راهکار جزایی قانونی راهکار مناسبی برای برخورد با این پدیده است که

شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

تحلیلی پیرامون مجوز در ایران

چگونه یک حق، امتیاز می‌شود؟

یکی از همکاران در جلسه تحریریه می‌گوید فلان شرکت بزرگ مخابراتی، مجوز تلفن ثابت گرفته و این در حالی است که شاید اگر شرکت مخابرات، از مردم خجالت نمی‌کشید دیگر چنین سرویسی ارائه نمی‌داد چون صرفه اقتصادی ندارد. سوال او این بود که چرا چنین حرص و طمعی باید برای یک «مجوز» وجود داشته باشد؟ مگر صرف داشتن مجوز چه آورده‌ای برای یک شرکت است که شرکت با طی زمان و احتمالاً هزینه، بخواهد آن را به دست بیاورد؟ برای پاسخ این سوال باید به یک مشاور املاکی سر زد. شاید تعجب کنید که چرا مشاور املاکی اما وقتی توضیح بدهم موضوع روشن می‌شود. اگر شما هم تا به حال به دنبال یک خانه کلنگی بوده‌اید حتماً می‌دانید قیمت خانه کلنگی‌ای که مجوز ساخت‌ و ساز دارد (مثلاً برای پنج طبقه) گران‌تر و بلکه خیلی گران‌تر از خانه‌ای است که چنین مجوزی را ندارد. دلیل این مساله ظاهراً برای مردم روشن است. عباراتی نظیر اینکه «آقا گرفتن این مجوز می‌دونی چقدر دوندگی داره؟ چقدر باید رومیزی و زیرمیزی بدی؟» توجیه می‌کند که باید برای خانه مجوزدار بیش از یک خانه بدون مجوز خرج کرد. حال چرا این استدلال برای یک مجوز مخابراتی درست نباشد؟آنها که سرشان به حساب و کتاب

شماره 9 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

«پالایش» اینترنت از منظر حقوقی

هزار و یک شب فیلترینگ

یک قصه خیلی باید جذاب باشد که بتوان آن را کش داد. هر روز از آن سخن گفت و خسته هم نشد. هر شب به جست‌وجوی ابعاد تازه‌ای از آن رفت و به امید بُعد جدیدی که فردا کشف می‌شود، خوابید. در ایرانی که فقر فیلمنامه، به زعم کارشناسان سینمایش بلای جان پرده نقره‌ای شده، دست بر قضا داستان کم نیست. داستان‌های زیادی وجود دارد که اتفاقا پرکشش هم هستند. مثال‌هایش هم کم نیست. از «مناظره» گرفته تا «ژنو»، از «پارس جنوبی» گرفته تا همین «فیلترینگ». به همین اندازه پرموضوع و البته متنوع. با این حال اینجا فقط جای بیان یکی از این قصه‌ها آن هم فقط از چهار بعد است. می‌خواهیم در مورد نظام پالایش محتوای اینترنتی از منظر حقوقی به بحث بنشینیم. ۱ .فیلترینگ اینترنت در ایران؛ قوانین و نهادها «خواهشمندم توضیح دهید چرا چین کمونیست، اینترنت را به ‌شدت سانسور می‌کند؛ ولی در ایران اسلامی این کار انجام نمی‌شود؟در همه جای دنیا – مخصوص چین نیست – وقتی جهاز عظیم و فراگیر اینترنت وارد می‌شود، معمولا فیلترهایی هم وجود دارد که هر کشور به فراخور تمایلات و تفکرات و مصالحی که دارد، آنها را کار می‌گذارد؛ این یک امر طبیعی است. در اینجا هم در آغاز کار

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

سیاست در قبال شبکه‌های اجتماعی چیست؟

سیاستگذاران متعدد

قاعده در دنیای سیاست و حتی زندگی معمول آدمیان این است که هر رفتاری از مجموعه‌ای از سیاست‌های اصولی پیروی کند. بر این اساس هر کنشی در راستای هدفی خواهد بود و مجموعه کنش‌ها با نظم منطقی خود می‌توانند مبدأ، مقصد و راه را برای ما روشن کنند. بر مبنای این سخن است که وقتی امروز در جامعه ایرانی، برخی از مسوولان دولتی (دولت در معنای عام آن یعنی حاکمیت) علیه شبکه‌های اجتماعی موضع می‌گیرند و حتی تصمیماتی گرفته و اجرایی می‌کنند باید کمی خود را از سطح اخبار روزمره بالاتر آورد و دید که سیاست کشور در برخورد با این پدیده‌های دوران جدید چیست. اصل اول: خوب یا بد نخستین اصلی که در سیاست کلی کشور دیده می‌شود عدم نفی کلی شبکه‌های اجتماعی است. باید دقت داشت اگرچه تعداد زیادی از شبکه‌های اجتماعی در کشور فیلتر هستند؛ اما چندین و چند شبکه اجتماعی داخلی تاسیس شده است و چنین رفتاری را می‌توان مهر تاییدی بر اصل مفید بودن این شبکه‌ها دانست. در عین حال در بند ۴ سیاست‌های کلی نظام در حوزه شبکه‌های اطلاع‌رسانی، حضور فعال و اثرگذار در شبکه‌های جهانی یکی از سیاست‌های کشور عنوان شده کمااینکه در سیاست‌های کلی مشارکت اجتماعی هم، تقویت ساز و کارهای مشارکت