نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

چه کسی باید به تلویزیون‌های درخواستی مجوز بدهد

چند مادر برای یک نوزاد

اواخر مهرماه بود که سایت عصر ایران، یکی از پربیننده‌ترین سایت‌های خبری در ایران، خبر داد «سازمان صدا و سیما از سایت آپارات، آپارات کودک و سایت سینمای خانگی آپارات فیلیمو شکایت کرده است». عصر ایران این مطلب را در لابه‌لای یک یادداشت انتقادی منتشر کرده اما به روشنی به دلیل شکایت اشاره‌ای نکرده بود و صرفاً نوشته بود:«محتوای مورد شکایت در تمامی شبکه‌های اجتماعی، سایت‌های مشابه خارجی و شبکه‌های پیام‌رسان در بین کاربران دست به دست می‌شود.» با این حال چند روز بعد، روزنامه هفت صبح در مطلبی به دلیل شکایت اشاره کرد. این روزنامه نوشت:«برای پیگیری این مطلب با دو فعال اجرایی و حقوقی این حوزه صحبت کردیم که البته هیچ یک تمایلی به ذکر نام خود نداشتند. آنها به ما گفتند که صدا و سیما در حقیقت با سایت‌هایی مثل آپارات سه مشکل عمده دارد. مشکل اول که به نظر می‌رسد مطلب عصر ایران به آن اشاره دارد، این است که چرا محتواهای پخش‌شده از سازمان صدا و سیما را روی وب‌سایت خود قرار می‌دهید. صدا و سیما به مالکیت فکری خود روی چنین آثاری تکیه می‌کند و می‌گوید که اجازه نمی‌دهد کسی بتواند با این محتوا، فعالیت درآمدزا داشته باشد. مشکل‌های دوم و سوم سازمان صداوسیما

شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

پنج حوزه حقوقی که تکنولوژی آنها را متحول کرد

وقتی حقوق از نفس می‌افتد

بخش حقوق فناوری اطلاعات در اکثر مواقع نگاهی است از زاویه حقوق به فناوری اطلاعات اما این نوشته رومان وینتر، که برای سایت لاتکنولوژی تودی نوشته شده، نگاهی از زاویه فناوری اطلاعات به حقوق است. او که فارغ‌التحصیل دانشگاه منچستر است؛ در این مطلب با نگاهی به حوزه‌های مختلف حقوق خانواده، مهاجرت، ارث، حقوق مدنی و مسئولیت مدنی، از پنج حوزه حقوقی گفته که به کمک فناوری اطلاعات متحول شده است. صنعت فناوری اطلاعات، تنها حدود ۲۰ سال است که پا گرفته اما یقیناً مسئولیت‌هایی که تکنولوژی در دنیای امروز ما دارد، بسیار فراتر از این سابقه کوتاه است. در این راه ما از واژه «اختلال» (disruption) به عنوان یک واژه همه‌گیر استفاده می‌کنیم تا سرعت فوق‌العاده خطرناک چیزهایی که در اطراف‌مان تغییر می‌کنند را گوشزد کنیم؛ از تغییر دادن راهی که ما اجتماعی می‌شویم تا غیرممکن کردن راهنمایی دیگران بدون کمک تلفن. با این حال هیچ صنعتی چنین تغییراتی را آن‌قدر که صنعت حقوقی درک کرده، احساس نکرده است. به عنوان بخشی که مشهور به ایستادن بر پایه‌های سنت است، صنعت حقوقی در مقابله با این «اختلال» چه هزینه‌هایی را خواهد پرداخت؟ توسعه در فناوری اطلاعات معمولاً سریع‌تر از آن اتفاق می‌افتد که حقوق بتواند خود را پا به

شماره 41 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

قواعد جدید و دردسرساز حریم خصوصی در آمریکا

رگولاتوری وارد می‌شود

کمیسیون فدرال ارتباطات ایالات متحده، در ماه گذشته قواعد حریم خصوصی برای ارائه‌کنندگان خدمات دسترسی باسیم و بی‌سیم اینترنت را تصویب کرد با این هدف که به مشتریان کنترل بیشتری بر اطلاعات‌شان بدهد و در نتیجه آنها حریم خصوصی بیشتری داشته باشند و ضمناً محافظت‌های امنیتی بیشتری برای این اطلاعات، اعمال شود. این قواعد در جهت اجرای بخش ۲۲۲ از قانون ارتباطات است و باعث می‌شود ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی، چارچوبی از رضایت مشتری به دست آورند تا در آن چارچوب، از اطلاعات شخصی آنها استفاده کنند و این داده‌ها را به اشتراک بگذارند. این قواعد با توجه به حساسیت اطلاعات در هر مورد، تعیین شده است. کمیسیون ارتباطات می‌گوید: قواعد جدید با چارچوب حریم خصوصی کمیسیون فدرال تجارت و اعلامیه حقوق مربوط به حریم خصوصی مشتریان و (Consumer Privacy Bill of Rights) تطابق دارد. این قواعد سه رویکرد را برای استفاده و اشتراک‌گذاری اطلاعات پی‌ گرفته است: ۱- اشتراک گذاری اطلاعات حساس نیاز به اجازه مشتری دارد. اطلاعات حساس شامل اطلاعات محل دقیق قرارگیری مشتری (اطلاعات محل جغرافیایی)، اطلاعات مالی، سوابق مربوط به سلامتی، اطلاعات کودکان، شماره‌های تامین اجتماعی، تاریخچه اینترنت و استفاده از نرم‌افزارهای کاربردی و محتوای مکالمات است. ۲- خدمات‌دهندگان اینترنتی می‌توانند اطلاعات غیرحساس را در راستای انتظارات

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

مهم‌ترین نرم‌افزار گوشی‌های تلفن همراه چه تغییراتی در حوزه حقوق به وجود آورده‌ است

حقوق فناوری اطلاعات در عصر ارتباطات تلگرامی

مهر ماه امسال، سالگرد معرفی قابلیت ایجاد کانال در تلگرام بود. نرم‌افزار پیام‌رسانی که با قابلیت ایجاد کانال خود و البته قابلیت‌های دیگری که دارد از بهار سال ۱۳۹۴ (به ‌طور دقیق از مارس سال ۲۰۱۵) به یکه‌تاز عرصه ارتباطات تبدیل شد، تا جایی که شاید حتی بتوان این مقطع تاریخی – تا زمانی که تلگرام با همین قدرت در ایران به کار خود ادامه دهد – را عصر ارتباطات تلگرامی در کشورمان خواند. حال در شرایطی که این ابزار روی زندگی شخصی و اجتماعی بسیاری از ما تاثیر گذاشته (تا جایی که برخی ناظران انتخابات مجلس و مجلس خبرگان اسفندماه سال ۱۳۹۴ را انتخابات تلگرام نامیدند) این نوشتار بنا دارد پنج تاثیر تلگرام را بر فضای حقوقی و قانونی کشور ما را احصا کند.نخستین تاثیر تلگرام در حقوق ما از زاویه اقتصادی پدید آمده است. نرم‌افزارهای پیام‌رسان که نسل نخست آن را در «وی‌چت» و سپس نسل‌های بعدی را در «وایبر» و «واتس‌اپ» و بالاخره «تلگرام» دیدیم به ‌طور عمده دو کارکرد سنتی اپراتورهای تلفن همراه در ایران یعنی کسب پول از پیامک و مکالمه را مورد تهدید قرار دادند. به ‌این ‌ترتیب بود که برای مثال بعد از مدت‌ها ارائه آمار عجیب ‌و غریب در حوزه تعداد پیامک‌های

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

نظام حقوقی نشریات الکترونیکی و خبرگزاری‌ها دستخوش تغییرات نسبتاً مهمی شد

۱۰ نکته از یک آیین‌نامه

شنبه ۱۳ شهریورماه، کسانی که دستی بر آتش حقوق داشتند و شماره ۲۰۸۲۴ روزنامه رسمی را می‌خواندند با یک آیین‌نامه جالب توجه روبه‌رو شدند: آیین‌نامه اجرایی قانون مطبوعات که «هیات وزیران در جلسه‌های ۲۰/۴/۱۳۹۵، ۱۷/۵/۱۳۹۵ و ۳/۶/۱۳۹۵ به پیشنهاد… مورخ ۷/۱۱/۱۳۹۴ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و به استناد ماده (۴۷) قانون مطبوعات ـ مصوب ۱۳۶۴ـ با اصلاحات بعدی» تصویب و معاون اول رئیس‌جمهور هم آن را با شماره ۶۹۲۲۴/ت۵۲۸۶۲هـ در تاریخ ۸ شهریور امسال ابلاغ کرده بود. در این مطلب نگاهی داریم به تحولاتی که این آیین‌نامه در وضعیت رسانه‌های الکترونیکی ایجاد کرده است. ۱- نخستین موضوع قابل توجه در این آیین‌نامه همان ماده ۱ است. جایی که قرار است «منظور از مطبوعات و رسانه در این آیین‌نامه» مشخص شود و گفته شده منظور کلیه رسانه‌های چاپی (مطبوعات) و الکترونیکی شامل برخط (خبرگزاری و پایگاه‌های خبری) و غیر برخط (انواع حامل‌های داده) است. تا سال ۱۳۷۹ تنها مطبوعات چاپی بودند که در زمره صلاحیت قانون مطبوعات جای داشتند. ۳۰ فروردین این سال، مجلس شورای اسلامی قانون مطبوعات را اصلاح و در یک تبصره الحاقی به ماده ۱ قانون بیان کرد که «کلیه نشریات الکترونیکی مشمول مواد این قانون هستند». با این حال هیچ تعریف قانونی‌ای از نشریه الکترونیکی تا

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

چالش‌های عجیب اوبر با مقررات‌گذاران

پیتر دیامندیس (Peter Diamandis) یکی از موسسان و قائم‌مقام شرکت هیومن لانگویتی (Human Longevity Inc.) است که در زمینه‌های فناوری زیستی فعالیت می‌کند. با این حال او اخیراً در وبلاگ خود در لینکدین، مطلبی جالب در خصوص اپلیکیشن تاکسی اوبر (Uber) و مسائل حقوقی مربوط به آن نوشته است. نگاه او که قاعدتاً تخصصی در حقوق ندارد چه از منظر مقرراتی و چه از نظر مدیریتی جالب توجه است که با هم در ادامه می‌خوانیم:من عاشق اوبر هستیم؛ اپلیکیشنی که مسافران و رانندگان را به هم وصل می‌کند. به جای اینکه بخواهم ۳۵ دلار بدهم و به فرودگاه لس‌آنجلس برسم، اوبر می‌تواند مرا با ۱۱ دلار به آنجا برساند. این سرویس در حال حاضر در ۱۰۸ شهر آمریکا و ۴۵ کشور در سراسر دنیا فعالیت می‌کند. پنج سال پیش اساساً خبری از این شرکت نبود اما حالا گفته می‌شود که این شرکت حدود ۱۸ میلیارد دلار ارزش دارد. بنابراین می‌توان گفت اوبر به واقع یک سازمان در حال رشد است. اوبر یکی از نمونه‌های نسل جدید فناوری است که توانسته به آن ۶ D برسد. ممکن است فکر کنید منظور از ۶ D چیست. منظور من شش ویژگی‌ای است که ابتدای کلمه مربوط به آنها D است. به نظر من

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

اختلالات فضای مجازی اوج می‌گیرد

رکورد‌شکنی در پرونده‌های دامنه‌های اینترنتی

در حالی که کمتر از یک فصل تا پایان سال ۲۰۱۶ باقی مانده، تعداد اختلافات مربوط به اسامی دامنه‌ها که در سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو) ثبت شده خلق یک رکورد تاریخی است. داگ ایزنبرگ که یکی از وکلای معروف در زمینه نشانی‌های اینترنتی است، در نوشتار پیش رو این موضوع را مورد بررسی قرار داده است. این مطلب ترجمه‌ای از نوشته او در سایت شخصی‌اش یعنی GIGA LAW است. طبق داده‌های عمومی که این سازمان در سایت خود منتشر کرده، رقم اختلافات حوزه دامنه که در سال جاری ثبت شده در پایان سپتامبر ۲۰۱۶ به عدد دو هزار و ۲۲۸ مورد رسیده است. در شرایطی که پیش‌بینی میزان اختلافات به‌وجودآمده در فاصله حدود سه ماه آینده غیرممکن است اما با محاسبه ساده‌ای می‌توان گفت اگر روند اختلافات با همین شیوه پیش برود احتمالاً در پایان سال جاری با حدود سه هزار و ۱۱ اختلاف ثبت‌شده نزد وایپو روبه‌رو خواهیم بود که در واقع خواهد توانست فعال‌ترین سال در گذشته یعنی سال ۲۰۱۲ را تحت‌الشعاع خود قرار دهد؛ سالی که در آن دو هزار و ۸۸۴ اختلاف مربوط به دامنه در این سازمان ثبت شده است. با این حال برخی در چنین پیش‌بینی‌ای یک ملاحظه جدی دارند و آن هم

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

اطلاعات شخصی متعلق به کیست

دیوید هارت کیوسی که یک حقوقدان در زمینه‌هایی چون حقوق پزشکی است نگاهی به یک رای اخیر دادگاه عالی در انگلستان (در سال ۲۰۱۶) انداخته؛ جایی که در آن حفاظت از اطلاعات و داده‌ها و نیز حریم خصوصی یک پزشک که در مرحله تحقیقات شورای پزشکی عمومی (نهادی برای بررسی تخلفات پزشکان) قرار گرفته با همین حقوق یعنی حفاظت از داده و حریم خصوصی بیمارانش تداخل پیدا می‌کند. این مطلب نخستین بار در وبلاگ حقوق بشر بریتانیا منتشر شده و خلاصه‌ای از آن در سایت SCL که یک خیریه آموزشی است و در زمینه حقوق فناوری اطلاعات فعالیت دارد بازتاب پیدا کرده. البته با خواندن این متن احتمال دارد ابتدا با این سوال روبه‌رو شوید که یک پرونده پزشکی چه ارتباطی ممکن است با حقوق فناوری اطلاعات داشته باشد که اینجا تلاش می‌کنیم قبل از آغاز متن به آن پاسخ دهیم. موضوع این پرونده همان‌طور که قاضی هم در بخشی به آن اشاره کرده در واقع حقوق اساسی و بنیادین بشر و به طور مشخص دو حق حریم خصوصی و حفاظت از داده‌های شخصی و نیز حق دسترسی به اطلاعات است؛ دو حقی که اگرچه در این پرونده در خصوص یک سند مکتوب موضوعیت پیدا کرده اما تقریباً روزی نیست

شماره 40 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

چالش به‌روز بودن در دنیایی که قوانین و مقررات آن مدام تغییر می‌کند

فناوری شما را آپدیت می‌کند

گزارشی که در فروردین سال ۱۳۹۳ از سوی معاونت قوانین مجلس شورای اسلامی منتشر شد نشان می‌داد این نهاد قانونگذاری در طول ۳۴ سال فعالیت خود، دو هزار و ۸۲۵ قانون تصویب کرده که مطمئناً در طول دو سال گذشته این آمار به حدود سه هزار قانون رسیده است. از سوی دیگر گفته شده صرفاً در دو سال ابتدای انقلاب نزدیک به ۱۶۰۰ مصوبه توسط شورای انقلاب اسلامی تصویب شده که به این ترتیب می‌‌توان گفت در حدود صد سال قانونگذاری در کشور ما در سه نهاد مجلس شورای ملی، شورای انقلاب و مجلس شورای اسلامی بالغ بر ۱۰ هزار قانون وجود داشته است. حال باید این میزان قانون را به انبوه مقرراتی که از سوی نهادهای دیگر مصوب و البته آرای لازم‌الاتباعی که مثلاً از سوی دیوان عالی کشور صادر می‌شود اضافه کرد تا ببینیم که یک وکیل باید با چه حجمی از مقررات دست و پنجه نرم کند و چقدر باید فرد به‌روزی باشد تا بتواند از این حجم مقررات به‌روز، سر دربیاورد. البته این مشکل فقط مربوط به کشور ما نیست. اخیراً در مطالعه سال ۲۰۱۶ موسسات حقوقی کوچک، موسسه تامسون رویترز که یکی از معتبرترین موسسات تحقیقاتی در جهان است این سوال را مطرح کرده که

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

بررسی ابعاد حقوقی بازی پوکمون در ایران و جهان

شکست عروسک‌های خیالی از دنیای واقعی قوانین

درست روز قبل از تعطیلات عید فطر پدیده جدیدی در دنیای فناوری اطلاعات همه را غافلگیر کرد: «پوکمون». چند روزی بیشتر نگذشت که ابتدا مردم کشورهای غربی خیلی‌ها را در کوچه و خیابان دیدند که نه مثل همیشه و این بار به شکلی غیرمعمولی، سر در گوشی‌های خود دارند و حتی وقتی به در و دیوار می‌خورند ول کن ماجرا نمی‌شوند و باز هم انگار در جست‌وجوی گوهر گمشده‌ای می‌گردند. مشابه این تصاویر را چند روز بعد ما هم در ایران دیدیم هر چند هنوز نام کشورمان در فهرست کشورهایی که بازی به طور رسمی در آن عرضه شده بود، دیده نمی‌شد. ابعاد این پدیده اعجاب‌انگیز چند روز بعد مشخص شد. شرکت ژاپنی «نینتندو» که خاطرات خوبی برای نسل ما در کودکی ساخته با استفاده از شخصیت‌هایی که مشابه آن را در سریالی مثل «دیجیمون»‌ها دیده‌ایم و البته استفاده از «واقعیت افزوده» (Augmented Reality) و ایده اضافه کردن تحرک به بازی‌های رایانه‌ای، معجونی ساخته که می‌تواند مانند یک چاقوی دولبه هم بکُشد و هم به کار یک عمل جراحی حیات‌بخش بیاید. البته نینتندو فارغ از این مسائل در همان روزهای اول، استقبال بسیار خوبی از این بازی دید و حتی سهامش در بورس توکیو، دو هفته بعد از عرضه رسمی

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

بررسی آیین‌نامه «نحوه استفاده از سامانه‌های رایانه‌ای یا مخابراتی»

E به قوه قضاییه راه یافت

ابلاغ آیین‌نامه مواد ۱۷۵ و ۱۷۶ قانون آیین ‌دادرسی کیفری که نحوه استفاده از سامانه‌های رایانه‌ای و مخابراتی را برای دادگستری‌ها و دادگاه‌ها روشن می‌کند، فصل جدیدی از ارائه خدمات الکترونیکی در قوه قضاییه به شمار می‌آید.ابلاغ چنین آیین‌نامه‌هایی با توجه به پیشینه قانونی که برای آن در نظر گرفته شده است در کنار خدمات الکترونیکی که از سوی بخش‌های مختلف دولت ارائه می‌شود، مشخص می‌کند ابزارهای الکترونیکی و خدمات الکترونیکی به تدریج جایگاه اصلی خود را در بخش‌های مختلف کشور باز می‌کنند. کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات معتقدند تا زمانی که اسناد الکترونیکی در دادگاه‌ها پذیرفته نشوند و دادگاه‌ها خود به سمت استفاده از روش‌های الکترونیکی برای انجام فعالیت‌هایشان نروند خدمات الکترونیکی از چندان جایگاهی در میان عامه مردم برخوردار نخواهند شد چرا که باید ابتدا دادگاه‌ها این خدمات را به رسمیت بشناسند تا مردم نیز اعتماد کنند و از آن استفاده کنند.در برنامه پنجم توسعه نیز بر استنادپذیری اسناد الکترونیکی تاکید شده است. در ماده ۱۷ این برنامه آمده:«به منظور توسعه دولت الکترونیکی و عرضه خدمات الکترونیکی و نیز توسعه و استقرار خزانه‌داری الکترونیکی و اصالت بخشیدن به اسناد الکترونیکی از جمله اسناد مالی و حذف اسناد کاغذی در هر موردی که به موجب قانون، تنظیم اوراق یا اسناد،

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

قیمت‏گذاری خدمات دولت الکترونیکی و رعايت حقوق مصرف‌كنندگان

راه رفتن بر لبه

مزایای ارائه خدمات دولتی به ‌صورت الکترونیکی، هم‌اکنون بسیاری از کشورها را به دنبال عرضه خدمات خود از این طریق و در قالب خدمات دولت الکترونیکی برده؛ اما آنچه در این میان اهمیت بسزایی دارد، این است که ارائه خدمات دولت الکترونیکی باید دارای ویژگی‏هایی نظیر عدالت، کارایی و سودآوری باشد. یکی از روش‏های دستیابی به این ویژگی‏ها استفاده از الگوهای قیمت‏گذاری خدمات دولت الکترونیکی است. بررسی‌های انجام‌شده مؤید این مطلب است که تقسیم خدمات دولت الکترونیکی با توجه به مخاطبان (مصرف‌کنندگان) هر خوشه از خدمات، به دو گروه خدمات دولت‌ به ‌شهروندان و خدمات دولت به کسب ‌و کار و تعیین تعرفه‌های متفاوت برای هر یک از این بخش‏ها، علاوه بر افزایش مازاد مصرف‏کنندگان و نیز سطح درآمدهای دولتی موجب حمایت موثرتر از حقوق مصرف‌کنندگان خدمات دولت الکترونیکی می‌شود؛ چرا که کلیه مخاطبان خدمات دولت الکترونیکی تمایل یکسانی به پرداخت هزینه‌های خدمات دولت الکترونیکی ندارند. حدود دخالت دولت قیمت از یک نقش محوری در ارائه خدمات دولت الکترونیکی برخوردار است. در واقع قیمت، کمیتی است که ارزش یک خدمت را در مقابل خدمات دیگر مشخص می‌کند. در این میان نقش دولت‌ها در فرایند قیمت‌گذاری از جمله قیمت‌گذاری خدمات دولت الکترونیکی حائز اهمیت است. به عبارت دیگر حدود دخالت دولت‌ها

شماره 38 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

لفاظی‌ در مورد آزار و اذیت آنلاین زنان، آنها را در خطر قرار می‎دهد نه خود آزار و اذیت‌ها

اینجا ناامن است؟

ملیسا گیرا گرانت یک روزنامه‌نگار است که در حوزه مسائل جنسیتی و زنان مطلب می‌نویسد. او ستون‌نویس نشریه پاسیفیک استاندارد در آمریکاست، نشریه‌ای با حدود هشت سال سابقه و بیش از ۱۱۰ هزار نسخه تیراژ که توسط موسسه تحقیقاتی میلرمک کون برای تحقیقات، رسانه و سیاست عمومی منتشر می‌شود. محل این موسسه در سانتا باربارا، کالیفرنیای آمریکاست.خانم گرانت در این مطلب بلند خود که در مورد خشونت سایبری نوشته، حرف‌های متفاوت با جریان اصلی حوزه زنان و جنسیت به زبان می‌آورد. نخست اینکه به عقیده او یکی از عوامل مهمی که به خشونت سایبری علیه زنان دامن می‌زند، ترس زنان از حضور در عرصه‌های آنلاین است. به تعبیر گرانت جامعه در وضعیتی قرار گرفته که هر تلاشی برای آنلاین بودن مساوی است با رضایتی که فرد برای آزار و اذیت اعلام می‌کند. با این حال به اعتقاد او در خصوص آزار و اذیت‌های جنسی زنان در محیط آنلاین دو اشتباه رسانه‌ای رخ می‌دهد. یکی اینکه صرفاً اذیت و آزارهای افراد مشهود مجال بروز و ظهور پیدا می‌کند و دیگر اینکه در مورد همان مسائل هم به صورت اغراق‌شده‌ای برخورد می‌شود. گویی فعالان فمینیستی مانند بشکه باروتی هستند که هر آزار و اذیت می‌تواند مانند یک جرقه عمل کند و فضا

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

تحليل جرم‌شناختي زمينه‌هاي بزه‌کاري در شبکه ملی اطلاعات

تنها در خانه

در راستای بومی‌سازی و راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات به عنوان یک شبکه داخلی با محیط مشخص و منحصر به کاربران ایرانی یکی از زیرساخت‌های مهم آن برنامه‌های امنیتی و پیشگیری از ارتکاب بزه در فضای اینترانت خواهد بود. در صورت راه‌اندازی این شبکه، به‌رغم موفقیت‌ها و قابلیت‌های بسیاری که خواهد داشت و برخلاف تصور غالب، که با راه‌اندازی شبکه ملی اطلاعات بخش زیادی از مشکلات در این حوزه حل خواهد شد، متاسفانه در زمینه جرم‌شناختی و ارتکاب بزه در شرایط کنونی و در ابعاد مختلف موقعیت‌هایی بروز خواهند کرد که نیاز مبرم به توجه و برنامه‌ریزی مناسب خواهند داشت. برای مثال بروز زمینه‌های عمومی و اختصاصی بزهکاری در بخش خدمات از قبیل پهنای باند، سرعت اینترنت، استفاده از فیلترشکن، تولید محتوا، اطلاعات کاربران و به طور کلی در مباحث امنیت و اطلاعات قابل پیش‌بینی‌اند و البته راهکارهایی برای پیشگیری از زمینه‌های جرم‌خیزی در شبکه ملی اطلاعات مانند تامین امنیت اطلاعات و پیشگیری از حملات سایبری وجود دارند که بایستی به دقت مورد توجه قرار گیرند. در جرائم محیط واقعی معمولاً میزان جرم و تعداد بزه‌دیدگان غالباً مشخص است. برای مثال در جرائم محیط واقعی می‌توان آن را به چند فقره قتل، سرقت، کلاهبرداری یا امثال آن محصور کرد. در واقع

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

نقش فناوری اطلاعات در هیات منصفه دعاوی کیفری

وقتی تکنولوژی آدم‌ها را گزینش می‌کند

هیات منصفه یکی از ارکان بسیاری از نظام‌های حقوقی در امور کیفری است (این رکن در مورد جرائم سیاسی و مطبوعاتی در کشور ما وجود دارد). مانند بسیاری از عرصه‌های دیگر، حقوق و فناوری اطلاعات در این زمینه خاص نیز با یکدیگر همراهی می‌کنند تا بتوانند به هدف نهایی نظام قضایی یعنی دستیابی به عدالت دست پیدا کنند. در این مطلب نگاهی داریم به تاثیراتی که فناوری اطلاعات بر مسائل حوزه هیات منصفه دارد. قبل از هر چیز باید به ویژگی‌های هیات منصفه در نظام حقوق کیفری توجه کرد. هیات منصفه تاریخی به قدمت بیش از هزار سال دارد اما در ایران بعد از مشروطیت ظهور و بروز پیدا کرده است. نخستین قانون در این زمینه در کشور ما مربوط به سال ۱۳۰۱ است. مهم‌ترین ویژگی در مورد هیات منصفه این است که این افراد به طور خالص از میان مردم باشند چرا که قرار است در نهایت اعلام کنند مردم در مورد این قضیه چه نظری خواهند داشت. ویژگی دیگری که در مورد هیات منصفه اهمیت دارد این است که این افراد باید دارای ویژگی بی‌طرفی یا Impartiality باشند. این ویژگی بدان معناست که این افراد نباید با توجه به مسائل غیرعینی مثل شخصیت متهم اقدام به صدور رای

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

قواعد و مقررات استفاده از پهپادها در ایران

دردسرهای کوتوله دوست‌داشتنی

درست در روزهایی که شاهد نخستین مسابقه روبات‌های پرنده حمل کالا هستیم -مسابقه‌ای که توسط دیجی‌کالا، بزرگ‌ترین فروشگاه اینترنتی ایران ساماندهی شده است- خبرآمده که در انگلستان، مقررات‌گذار صنعت هوایی به آمازون، بزرگ‌ترین یا دست‌کم یکی از بزرگ‌ترین فروشگاه‌های اینترنتی جهان اجازه داده به صورت پایلوت، طرح تحویل کالاهای خریداری‌شده به وسیله پهپادها را به اجرا بگذارد و این دو در حالی است که در ایالات متحده آمریکا و در چارچوب قواعدی که ابتدای تابستان امسال منتشر شد، مجوزی بدین منظور به آمازون داده نشده است. پهپادها وسایلی هستند که تقریباً از ابتدای قرن بیستم برای اهداف نظامی به کار گرفته شدند. البته گفته شده در میانه قرن نوزدهم برای اولین بار، یک پهپاد برای حمله به ونیز ایتالیا و بمباران آن توسط ارتش اتریش به کار گرفته شده است. با این حال مانند بسیاری از اختراعات دیگر که ابتدا در طول این سال‌ها، برای مقاصد نظامی اختراع شده و سپس وارد عرصه‌های مدنی شده، پهپاد نیز همین مسیر را طی کرده و حالا کاربردهای مختلفی از امور امدادی تا امور تجاری دارد. پرنده‌های کوچک باربر از سال ۲۰۱۳ در جریان یک پروژه تحقیقاتی که شرکت بابری DHL انجام داد، جهان به فکر استفاده از این ابزار به منظور حمل

شماره 39 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

مدیر مهم‌ترین سایت نقض کپی‌رایت جهان در بازداشت

سه نکته در حاشیه دستگیری آقای تورنت

مقامات لهستان در آخرین روزهای تیرماه امسال مدعی شدند فردی به نام آرتم والین اهل اوکراین را که مالک وب‌سایت اشتراک گذاری «تورنت کیک اس» (Torrent KickAss) یا کت (KAT) بوده، بازداشت کرده‌اند. او ۳۰ ساله و اهل اوکراین بوده است. کسانی که اهل دانلود از اینترنت (به خصوص دانلود فیلم) هستند، حتماً با این سایت آشنایی دارند و می‌دانند تقریباً مهم‌ترین سایت برای دریافت تورنت است (در کیفرخواست صادر آمده بود که این سایت پربازدیدترین سایت جهان برای اشتراک‌گذاری فایل بوده است). آرتم والین که گفته می‌شود حدود ۵۴ میلیون دلار از این سایت درآمده داشته، در ایالات متحده به جرم تبانی برای انجام اعمال مجرمانه نقض کپی‌رایت، نقض مجرمانه کپی‌رایت و تبانی برای پول‌شویی تحت تعقیب بوده است. جرائم مربوط به کپی‌رایت او ممکن است تا پنج سال و اقدامات مربوط به پول‌شویی او تا ۲۰ سال زندان برایش در پی داشته باشد. در این رابطه ملاحظاتی حقوقی وجود دارد که باید به آنها توجه کرد. ۱- نظام حقوقی کپی‌رایت، تابع رونق صنعت است: صنعت تفریح و سرگرمی آمریکا طی شکایتی که در یک دادگاه محلی در شیکاگو علیه والین ثبت کرده، اعلام کرده که بیش از یک میلیارد دلار از درآمد خود را به خاطر سایت KAT

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

بررسی حقوقی ماجرای انتشار فیش‌های حقوقی و اطلاعات کاربران ایرانسل

دو پرونده درز اطلاعات، دو حکم متفاوت

فضای عمومی کشور ما در ماهی که گذشت با دو ماجرایی درگیر بود که هر دو آنها به دلیل درز یا کشف یا دست‌کم انتشار اطلاعات از طریق مجازی می‌توانست از بعد حقوقی مورد بررسی قرار گیرد. موضوع اول مساله فیش‌های حقوقی بود که ابتدا در چند کانال تلگرامی منتشر شد و موضوع دوم موضوع درز اطلاعات حدود ۲۰ میلیون از مشترکین اپراتور دوم تلفن همراه یا ایرانسل از طریق یک روبات در ایرانسل بود. در اینجا می‌خواهیم این موضوعات را از بستر قوانین کشور به خصوص قانون جرائم رایانه‌ای و قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات مورد بررسی قرار دهیم. در ماجرای فیش‌های حقوقی مساله اصلی این است که آیا انتشار این فیش‌ها در فضای مجازی می‌تواند جزو مصادیق مجرمانه باشد. ممکن است کسانی معتقد باشند که این فیش‌ها در دایره مصادیق ماده ۱ قانون مجازات انتشار و افشای اسناد محرمانه و سری دولتی مصوب ۱۳۵۳ می‌گنجد که می‌گوید:«اسناد دولتی عبارتند از هر نوع نوشته یا اطلاعات ثبت یا ضبط‌شده مربوط به وظایف و فعالیت‌های وزارتخانه‌ها و موسسات دولتی و وابسته به دولت و شرکت‌های دولتی از قبیل مراسلات، دفاتر، پرونده‌ها، عکس‌ها، نقشه‌ها، کلیشه‌ها، نمودارها، فیلم‌ها، میکروفیلم‌ها و نوارهای ضبط صوت که در مراجع مذکور تهیه شده یا

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 93

آقای دات کام برمی‌گردد؟

این خبری بد است برای همه کسانی که جیب‌شان از صنعت فیلم و موسیقی و سرگرمی پر می‌شود و البته خبری خوب است برای علاقه‌مندان این سه حوزه پرطرفدار: اینکه کیم دات‌کات (Kim DotCom) دارد برمی‌گردد. پادشاه نقض کپی‌رایت که با سایت مگاآپلودش خیلی‌ها را اذیت کرد تا آنجا که نیروهای ویژه پلیس نیوزیلند برای دستگیری‌اش، عملیاتی شبیه دستگیری یک تروریست خطرناک را اجرا کنند و خیلی‌ها معتقد باشند که اگرچه دستگیری در نیوزیلند اتفاق افتاده اما اتاق فکر عملیات در ایالات متحده آمریکا قرار دارد (کمااینکه اصل تقاضای قانونی برای بازداشت هم از جانب دستگاه قضایی این کشور صورت گرفته بود)، جایی که شرکت‌های متضرر از اقدامات کیم دات‌کام و سایت او قرار داشتند. حالا او در مجموعه‌ای از توئیت‌هایی که در صفحه شخصی خود منتشر کرده می‌گوید سال ۲۰۱۷ سایت خود را به عرصه مجازی بازخواهد گرداند. آقای دات‌کام گفته که بسیاری از کاربران این سایت می‌توانند حساب کاربری خود را مجدداً بازآوری کنند، حتی با مزایای ویژه‌ای که او برای این کاربران در نظر گرفته است. موسس سایت مگاآپلود گفته در ورژن جدید سایت از بیت‌کوین هم استفاده خواهد شد. مگاآپلود سایت یا بهتر است بگوییم مجموعه سایت‌هایی است که در آن، فایل‌هایی توسط کاربران به اشترک

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

نتایج یک پژوهش گسترده در سه قاره جهان نشان داد:

کاربران حریم خصوصی و امنیت را یکسان می‌دانند

پژوهشی که موسسه برونسویک اینسایت (Brunswick Insights) انجام داده نشان می‌دهد مشتریان دیدگاه جامعی در مورد امنیت و حریم خصوصی و نیز پاسخگو کردن نهادها برای حفاظت از اطلاعات دارند. اگرچه خیلی به یکدیگر شبیه هستند اما امنیت اطلاعات و محافظت آنها از دسترسی با به دست آوردن حریم خصوصی دیتا نگرانی‌های حقوقی و رویه‌های کاملاً متفاوتی دارند ولی در چشم مشتریان آن دو با هم یکی هستند و شرکت‌ها، برای اجرای آنها پاسخگو هستند (یا باید باشند). این را پژوهشی نشان می‌دهد که با استفاده از پیمایش بیش از هفت هزار مشتری در آسیا، اروپا و آمریکا انجام شده است. بسیاری از پاسخگویان حریم خصوصی اطلاعات را به محدودیت دسترسی به اطلاعات از پردازش یا استفاده در راه‌های محرمانه ترجمه کرده‌اند. کمی بیش از ۵۰ درصد آنها گفته‌اند حریم خصوصی اطلاعات به معنای این است که اطلاعات مورد استفاده قرار نخواهد گرفت یا مورد دسترسی افراد یا طرفینی که اجازه این کار را ندارند نخواهد بود، در برابر ۲۵ درصدی که گفته‌اند حریم خصوصی بدان معناست که اطلاعات فقط برای مقاصد مورد توافق استفاده خواهد شد. سیوبهان گورمن (Siobhan Gorman) مدیر گروه برونسویک می‌گوید:«وقتی مشتریان می‌شنوند که کسی، خواه شرکت باشد یا دولت، در خصوص امنیت سایبری صحبت می‌کند،

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

حقوق و فناوری با چاشنی جنبش چتر و حق فراموشی

حق بر فراموشی: حریم خصوصی و رسانه در عصر دیجیتالی

این کتاب که در پایان زمستان سال جاری میلادی به بازار عرضه خواهد شد در ادامه تحول بزرگی که با رای مه ۲۰۱۴ دادگاه اروپایی عدالت در خصوص حق انسان‌ها بر فراموش شدن، به دست آمد و در نهایت باعث شد مهم‌ترین موتور جست‌وجوگر جهان یعنی گوگل تعدادی از صفحات را از نتایج جست‌وجوی خود حذف کند، تلاش کرده ابعاد این حق را تحلیل کند و می‌خواهد بررسی کند که اجرای این حق چه تاثیری بر آزادی بیان، روزنامه‌نگاری و اطلاعات در محیط عمومی دیجیتالی داشته باشد. در این زمینه به تقاطعی که میان آزادی بیان و حریم خصوصی به وجود می‌آید اشاره دارد و این سوال را می‌پرسد که آیا رای دادگاه اروپایی تهدیدی علیه آزادی اطلاعات و دقیق اسناد تاریخی است یا قدم نخست در راه تاسیس حقوق جدیدی در دوره دیجیتال. این کتاب که نوشته جرج بروک استاد روزنامه‌نگاری دانشگاه سیتی لندن است، ۱۶۰ صفحه دارد و توسط انتشارات معتبر آی‌بی‌توریس منتشر شده. اگر بخواهید در پایان سال جاری میلادی این کتاب را در اختیار داشته باشید باید ۲۵ دلار معادل حدود ۸۰ هزار تومان خرج کنید. حقوق، سیاستگذاری و اینترنت این کتاب تلاش می‌کند از زاویه‌های بریتانیایی و اروپایی اصلی‌ترین مطالب در حوزه سیاستگذاری و قانونگذاری

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 97

اتحادیه اروپا سند جدیدی برای حفاظت از داده‌های شهروندانش تصویب کرد

همان آش و همان کاسه؟

اتحادیه اروپا مقررات جدیدی را در خصوص نحوه حفظ حریم خصوصی کاربران اینترنتی توسط شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی مصوب کرده که جایگزین مقررات قبلی در این زمینه شده است. عنوان این مقررات سپر حریم خصوصی (Privacy Shield) است. اجرای مقررات قبلی که بندرگاه امین (Safe Harbour) نام داشت به دلیل افشای جاسوسی سازمان اطلاعاتی آمریکا از شهروندان و حتی دولتمردان اروپایی از پاییز سال گذشته میلادی (پاییز سال ۱۳۹۴) لغو شده بود. بررسی و تحلیل این مقررات، نکات جالبی را در پی دارد که به سه مورد از مهم‌ترین‌ این نکات اشاره می‌کنیم. از نظر شکلی این مقررات مبتنی بر نوعی توافق بین‌‌المللی است. عرصه امروز فضای مجازی شاهد حضور شرکت‌هایی است که اگرچه مقر اصلی آنها در حدود سرزمین یک دولت است اما فعالیت و اثرات فعالیت آنها بدون مرز است. مثال واضح این ماجرا را می‌توان شرکت گوگل دانست، شرکتی که در آمریکا قرار دارد اما تقریباً در تمامی کشورهای جهان، محبوب‌ترین موتور جست‌وجوی اینترنتی است. در این وضعیت مسلم است یکی از وظایف دولت این است که تلاش کند محیط قانونگذاری و البته نظارت آن به گونه‌ای باشد که حقوق شهروندان و منافع آنها حفظ شود. این محیط قانونگذاری مناسب هم هست که زمینه‌ساز کسب و کاری

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

بررسی میزان استفاده وکلا از فناوری‌های نوین

موبایل آری؛ رایانش ابری شاید

تقریباً یک دهه است که در مورد وکلایی که از فناوری‎های رایانش ابری و موبایل استفاده می‌کنند می‌نویسم (نویسنده این مطلب در سایت لیگال آتی پروفشنال، نیکول بلک مسئول امور تبلیغی و بازاریابی شرکت مای‌کیس است. این شرکت یک سیستم مدیریت پروژه مبتنی بر رایانش ابری برای حقوقدانان عرضه می‌کند. او البته خود یک وکیل هم هست و کتاب کانون وکلای آمریکا در خصوص استفاده از رایانش ابری برای حقوقدانان را نیز نوشته. او همچنین دستیار نگارش کتاب این نهاد برای استفاده حقوقدانان از شبکه‌های اجتماعی بوده است). در حالی که حقوقدانان به فناوری موبایلی مانند یک ماهی به آب خو گرفته‌اند، فناوری‌ رایانش ابری همچنان با مشکل روبه‌روست و در این میان، نگرانی‌های حرفه‌ای و اخلاقی بیش از مسائل دیگر در معرض اتهام قرار دارند. با این حال در طول زمان کمیته‌های اخلاقی در سراسر کشور بیشتر و بیشتر به این فناوری‌ها چراغ سبز نشان دادند و هر چه بیشتر به سمت رایانش ابری رفتند، آن‌طور که ناگهان همه یا بیشتر اطلاعات موسسه حقوقی را به سرورهای مبتنی بر فناوری کلاود منتقل کردند. گزارش سال گذشته فناوری حقوقی کانون وکلای دادگستری آمریکا حتی شواهد بیشتری از استفاده رو به رشد فناوری‌های موبایلی و پلتفرم‌های مبتنی بر فضای ابری برای

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 99

سه نکته درباره دامنه‌های جدید

آیکان نهاد ناظر بر ثبت و مدیریت دامنه‌ها در جهان اخیراً اعلام کرده که یک گام هیجان‌انگیز در تحول نظام آدرس‌های اینترنتی برداشته است. این مرحله اختصاص هزارمین دامنه تاپ لول ژنریک یا gTLD بوده است. داف ایزنبرگ که یکی از وکلای برجسته در زمینه دامین‌های اینترنتی است معتقد است این توسعه ادامه‌دار نباید باعث شود که شرکت‌ها و برندها از این دامنه‌ها غفلت کنند. به عبارت دیگر در دسترس بودن تعداد زیادی دامنه نباید باعث شود این بازار برای صاحبان علائم تجاری یک بازار سطح پایین به حساب آید. آمارها نشان می‌دهد در حال حاضر ۲۶ میلیون دامنه در این گروه از دامنه‌ها ثبت شده است. تعداد بالای این دامنه‌ها موجب شده هر یک برای گرفتن سهم بیشتر از بازار بجنگند. آن‌طور که آمارها نشان می‌دهد هیچ دامنه‌ای سهم بالاتر از دو درصدی در این بازار ندارد اما پنج دامنه(xyz., top., wang., win., club.) هستند که بیشترین سهم را دارند و با هم برای اینکه سهم بیشتری از بازار پیدا کنند مراقبت می‌کنند، با این حال بسیاری از افرادی که خارج از صنعت دامین هستند از این موضوع بی‌خبرند و در بسیاری از موارد صاحبان تجارت‌های مختلف از اینکه وارد این عرصه شوند و بخواهند این دامین‌ها را بخرند

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

چرا هرزه‌نگاری در آمریکا مجاز است

اصلاحیه نخست قانون اساسی آمریکا مبتنی بر این نکته است که کنگره نمی‌تواند هیچ قانونی را تصویب کند که آزادی بیان یا مطبوعات را مورد تحدید قرار دهد. با این حال این اصلاحیه به قدری که در زبان و بیان آن آمده، مطلق نیست و از این رو در پرونده‌های چاپلیسنکی در مقابل نیوهمپشایر: Chaplinsky v. New Hampshire کلمات هجومی (کلمات تنفرآمیز) را از دایره شمول اصلاحیه خارج کرده و در پرونده Beauharnais v. Illinois اتهام‌زنی (گروهی) را خارج از دایره شمول این اصلاحیه دانسته است. دیگر استثنایی که به این اصل وارد شده، مساله تصاویر خلاف عفت عمومی است. دیوان عالی آمریکا معتقد است این تصاویر، تحت شمول آزادی بیان نیستند و باید محدود شوند. در شرایطی که امروزه حجم غالب هرزه‌نگاری در فضای مجازی صورت می‌گیرد پرسیدن این سوال بجاست که با این وضعیت محدودیت تصاویر خلاف عفت عمومی، چگونه صنعت هرزه‌نگاری توانسته در آمریکا شکل بگیرد و مخصوصاً در عصر دیجیتال به چنین کمیت و کیفیتی در این کشور فعالیت کند؟ گام اول مساله خروج تصاویر خلاف عفت عمومی از اصلاحیه اول، به صورت مستقیم نخست در پرونده راث در برابر دولت ایالات متحده Roth v. US در سال ۱۹۵۷ بیان شده اگرچه در پرونده‌های قبلی نیز

شماره 37 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 101

داوری دولت در بازی پول و حریم خصوصی

مباحثه‌ای جالب در خصوص یک قاعده‌گذاری برای ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی در آمریکا درگرفته که واشکافی آن می‌تواند به عنوان مثالی برای تضاد منافع جالب توجه باشد. پیش از این بارها در همین صفحات تضاد منافع را توضیح دادیم. به طور ساده باید گفت تضاد منافع در وضعیتی به وجود می‌آید که شخصی در میان نفع شخصی و نفع عمومی خود قرار می‌گیرد (این تعریف از لغت‌نامه حقوقی بلک برداشته شده است).حالا ماجرا چیست؟ کمیسیون فدرال ارتباطات (FCC) اقدام به تنظیم پیشنهادی کرده است تا فعالیت ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی (ISP) و به طور خاص، استفاده آنها از اطلاعات شخصی مشتریان‌شان را تنظیم کند. در اینجا منفعتی به نام حمایت از حریم خصوصی وجود دارد. ممکن است این سوال را مطرح کنید که چرا و چگونه حریم خصوصی به یک منفعت برای بشر تبدیل شده است. به طور اجمالی می‌توان گفت حریم خصوصی به نوعی منفعت بشر را تامین می‌کند که به یکی از حقوق اساسی او تبدیل شده و در اسناد حقوق بشری نمود پیدا کرده است اما اگر بخواهید کمی مفصل‌تر در این رابطه بخوانید شما را ارجاع می‌دهیم به مقاله «چرا لطفاً وارد نشویم؟» که در شماره ۳۰ همین ماهنامه راجع به نگاهی به نظریات پیرامون ارزش حریم خصوصی

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

ماجراهای ما و فیلترینگ

۳۰ ماه پیش در این ماهنامه (شماره ۹- دی ۱۳۹۲) نوشتم:«یک قصه خیلی باید جذاب باشد که بتوان آن را کش داد، هر روز از آن سخن گفت و خسته هم نشد. هر شب به جست‌وجوی ابعاد تازه‌ای از آن رفت و به امید بعد جدیدی که فردا کشف می‌شود، خوابید.» و بعد از آن در مطلبی بلند «چهار پرده از داستان پالایش محتوای مجازی در ایران» را گفتم. از قوانین و نهادها حرف زدم، رویه موجود در کشور را بررسی کردم، مقایسه‌ای با کشورهای دیگر انجام دادم و دست آخر موضوع فیلترشکن‌ها را به میان کشیدم. ۳۰ ماه از آن زمان می‌گذرد و حالا باز هم بد نیست قصه فیلترینگ در ایران را بازخوانی کنیم. از آن زمان تاکنون اتفاقات مهمی در فضای مجازی کشور ما افتاده است. مثلاً اینستاگرام بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته، تمایل به فیس‌بوک بسیار کم شده و در عوض توئیتر کمی بیشتر روی بورس آمده است. البته توجه به توئیتر به دلیل موضوعی است که شاید بتوان آن را مهم‌ترین اتفاق سایبری تاریخ ایران دانست: ظهور و رشد سرسام‌آور تلگرام؛ اتفاقی که حدوداً حول و حوش اسفند ۱۳۹۳ و فروردین ۱۳۹۴ آغاز شد و حالا در فقدان آمارهای رسمی برخی می‌گویند ۲۰

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 93

چهار نکته درباره ابعاد حقوقی ماجرای تصاویر منتسب به مینو خالقی

مساله خانم حقوقدان زیر ذره‌بین قانون

انتخابات هفتم اسفند ۱۳۹۴ کم حاشیه نداشت. یکی از این حواشی حدود یک ماه بعد به وجود آمد؛ وقتی مینو خالقی منتخب سوم مردم اصفهان توسط شورای نگهبان رد صلاحیت شد. نتیجه اختلاف حقوقی که میان شورای نگهبان و دولت و حتی مجلس شورای اسلامی در خصوص امکان رد صلاحیت پس از انتخابات به وجود آمده بود به آنجا رسید که در نهایت مینو خالقی از رفتن به مجلس شورای اسلامی باز ماند و تعیین تکلیف منتخب مردم اصفهان هم به انتخابات میان‌دوره‌ای در خرداد ۹۶ موکول شد. با این حال آنچه باعث شد مینو خالقی رد صلاحیت شود، موضوعی است که می‌توان ذیل مباحث مربوط به حقوق فناوری اطلاعات از آن سخن گفت.ماجرای رد صلاحیت خانم خالقی آن‌طور که در رسانه‌ها به آن پرداخته شد مربوط به عکس‌هایی بود که در آنها حجاب اسلامی نداشت. در مورد محل انتشار عکس‌ها اگرچه همه در مورد فضای مجازی متفق‌القول بودند اما سه روایت عمده وجود داشت: «به طور کلی در فضای مجازی از طریق یکی از دوستانش»، «از طریق صفحه آزادی‌های یواشکی در فیس‌بوک» و «از طریق کانال تلگرامی به نام قیچی که ادمین آن فردی به نام ح-ط بوده است». هر کدام از این موارد واجد ابعادی در حقوق و

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

درس‌های او جی سیمپسون برای ما

قرنطینه معنی ندارد

فصل نخست از سریال American Crime Story یا داستان جنایی آمریکایی به پایان رسیده است. این فصل به روایت ماجرای دادگاه او جی سیمپسون ستاره ورزش فوتبال آمریکایی و نیز هنرمند برخی از فیلم‌ها و برنامه‌های تبلیغی می‌پردازد که به قتل همسر سابق و یک مرد دیگر متهم شده است. فارغ از محتوایی که در این گزارش می‌خواهیم به آن بپردازیم، مشاهده این سریال از آنجایی که دارای فکت‌های زیادی درباره ساختار اجتماعی و حقوقی ایالات متحده است، اکیداً به همه به خصوص به حقوقدانان توصیه می‌شود. سریالی که هیچ کدام از قسمت‌های آن هنگام پخش دست‌اول کمتر از دو و نیم میلیون بیننده در آمریکا نداشته و از سایت معتبر آی‌ام‌دی‌بی هم رتبه ۶/۸ را کسب کرده است.آنچه از این محاکمه در حوزه حقوق فناوری اطلاعات برداشت می‌شود یک موضوع خاص است که شاید در جامعه ایرانی چندان موضوعیتی نداشته باشد اما بد نیست از منظر آینده‌پژوهی در این حوزه به آن پرداخته شود. موضوع این است که به نوشته سایت Law Technology Today محاکمه سیمپسون شروع موضوعی به نام پوشش تلویزیونی دادگاه‌ها بوده است. همان‌طور که در سریال خواهید دید دادگاه‌های سیمپسون به صورت زنده از دادگاه پخش می‌شد و علاوه بر این، این موضوع برای ماه‌ها سوژه

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

امنیت قضایی در سایه برنامه‌نویسی

واژه hackathon یکی از لغات تخصصی در حوزه فناوری اطلاعات و کامپیوتر است. این واژه به معنای تجمع متمادی (مثلاً ۴۸ ساعته) از برنامه‌نویسان کامپیوتری برای کار جمعی روی یک برنامه مشخص است. معمولاً در چنین برنامه‌هایی تلاش می‌شود چه در قالب کار گروهی چه در قالب یک مسابقه، نرم‌افزارهایی مطابق هدف برگزارکننده این مراسم نوشته و تولید شود. حال جالب است بدانید جامعه حقوقی اسکاتلند در یک اقدام نادر نخستین برنامه هکیتون را برای رشته حقوق و امور قضایی تاسیس کرده که این برنامه بناست روزهای ۱۷ تا ۱۹ ژوئن امسال برگزار شود (احتمالاً هنگامی که نشریه به دست شما می‌رسد این برنامه برگزار شده است) اهمیت این ماجرا از آنجاست که تاکنون در صفحات حقوقی پیوست تلاش کرده بودیم از زاویه حقوق به تکنولوژی و فناوری‌های ارتباطی بپردازیم اما جالب است خبر و گزارشی که آن را بیان کردیم و در سایت لیگال تکنولوژی بازتاب پیدا کرده تلاش دارد از زاویه فناوری اطلاعات نگاهی به حقوق داشته باشد. موضوع اصلی این برنامه کم کردن فشارهایی است که برای دسترسی به خدمات قضایی روی شهروندان قرار دارد. در بیان توضیح این مطلب گفته شده:«مشابه وضعیتی که در بسیاری از خدمات عمومی داریم، سیستم خدمات قضایی هم با محدودیت‌های جدی

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

چرا و چگونه تایم وارنر به کم‌فروشی در اینترنت متهم شد

سرعت اینترنت حالا دیگر یکی از شاخص‌های اصلی برای بررسی وضعیت یک فرد و جامعه است. در شرایطی که جهان به سمت شناسایی حقی برای دسترسی بشر به اینترنت پرسرعت می‌رود و حتی در برخی نقاط این کار پایان پذیرفته است، استفاده از اینترنت دایال‌آپ یا سیستم Edge در تلفن همراه با آن سرعت‌ نزدیک به حلزون‌شان، می‌تواند عقب‌ماندگی فرد و نیز ناتوانی دولت در ایجاد زیرساخت‌های مهم ارتباطی در کشور را نشان دهد. در این شرایط یکی از دعواهای همیشگی کاربران و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی در کشور ما موضوع سرعت اینترنت بوده است. در حالی که در روزهای نخست ارائه ADSL عدم ارائه سرعت‌های بالا به همگان مساله بود حالا دو چیز مهم‌ترین نارضایتی کاربران از فضای ارائه اینترنت در کشور را تشکیل می‌دهد: نخست اینکه اینترنت گران است و دوم اینکه سرعت‌هایی که ادعا می‌شود در عالم واقع به مشتری عرضه نمی‌شود.تایم وارنر یکی از شرکت‌های بزرگ در زمینه ارتباطات کابلی است که ۲۶ سال سابقه فعالیت در آمریکا دارد. این شرکت در امور ارتباطی و مخابراتی فعالیت می‌کند و درآمد سالیانه آن در سال گذشته حدوداً ۲۹ میلیارد دلار بوده است. این شرکت به تازگی با ادغام در دو شرکت چارتر و برایت هاوس نت‌ورکز، نام

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 97

همه دردسرهای متشکرم

دعوای یک بانک و یک شرکت مخابراتی بزرگ بر سر یک شعار تبلیغاتی چه نتیجه‌ای خواهد داشت؟«ای‌تی اند تی» (AT&T). این نام بزرگ‌ترین اپراتور تلفن ثابت و دومین اپراتور بزرگ تلفن همراه در ایالات متحده است. آمارها نشان می‌دهد سال میلادی گذشته نزدیک به ۱۴۷ میلیارد دلار درآمد داشته و در لیست ۵۰۰ شرکت برتر آمریکا که اخیراً توسط نشریه «فورچون» معرفی شده، در رده دهم قرار گرفته است. با این حال این شرکت بزرگ که تعداد کارمندان آن فاصله چندانی با ۳۰۰ هزار نفر ندارد هم‌اکنون با یک مشکل مضحک و شاید بتوان گفت مسخره روبه‌رو شده است؛ مشکلی بر سر کلمه «متشکرم» ماجرا از روزی شروع می‌شود که شرکت AT&T کمپین تبلیغاتی‌ای با عنوان AT&T thanks یا «ای‌تی اند تی تشکر می‌کند» برای مشتریان ویژه خود راه‌اندازی می‌کند. بانک «سی‌تی گروپ» در یک بیانیه در واکنش به این کمپین گفته اقدام شرکت بزرگ مخابراتی AT&T، اقدامی غیرقانونی است و طی آن حقوق علامت تجاری بانک «سی‌تی گروپ» نادیده گرفته شده. بیانیه این بانک می‌گوید:«برای سال‌ها «سی‌تی گروپ» از علائم تجاری‌ای استفاده کرده که تشکیل‌شده یا شامل واژه «تنک یو» بوده است. مثل «تنک یو»، «سی‌تی تنک یو»، «سی‌تی بیزنس تنک یو»، «تنک یو فرام سی‌تی» و «تنک یو

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

دردسر پیشنهادهای شرم‌آور گوگل به ما

مقاله‌ای که پیش رو دارید ترجمه دو بخش نخست از مقاله بلندبالای استاورولا کاراپاپا (Stavroula Karapapa) استاد حقوق دانشگاه ریدینگ و ماریزیو بُرقی (Maurizio Borghi) استاد دانشگاه بورن ماوث است که با عنوان «مسئولیت موتور‌های جست‌وجو در قبال پیشنهادهایی که به صورت اتوماتیک کامل می‌شوند: شخصیت، حریم خصوصی و قدرت الگوریتم» در شماره ۲۳ از نشریه حقوق فناوری اطلاعات دانشگاه آکسفورد منتشر شده و برای آغاز بحث در این زمینه فوق‌العاده تازه مناسب است:این مقاله مربوط است به مسئولیت موتورهای جست‌وجو برای پیشنهادهای جست‌وجویی که به وسیله الگوریتم تولید می‌کنند؛ مثلاً از طریق کارکردی که سیستم کامل کردن خودکار (Autocomplete) گوگل دارد. با تعدادی از پرونده‌هایی که در محضر دادگاه‌های کشورهای مختلف مطرح شده است، سرویس جست‌وجوی فوری گوگل می‌تواند یک مثال پارادایمیک باشد؛ جایی که آزادی اطلاعات و منافع شخصی ممکن است در جهان آنلاین در تضاد قرار بگیرند. این ویژگی فنی که حالا دیگر به طور عمومی در همه مدل‌های جست‌وجو ارائه شده به معنای افزایش سرعت پروسه وارد کردن یک کلمه برای جست‌وجو با پیشنهاد دادن حرف یا حروفی است که یک کاربر می‌خواهد تایپ می‌کند قبل از اینکه کاربر، آن مورد جست‌وجو را در نوار جست‌وجو تکمیل کند. از طریق این پیشنهادات کلمات ممکن است به

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 101

صدور مجوز نخستین تلویزیون خصوصی در کشور

چهارم خردادماه امسال روزنامه‌ای رسمی متن اساسنامه موسسه جهانی ولایت را منتشر کرد که این اساسنامه رسمیت قانونی پیدا کند تا آن‌طور که در ماده ۲ قانون مدنی آمده است «۱۵ روز پس از انتشار در سراسر کشور لازم‌الاجرا» شود. آنچه در روزهای نخست به چشم مردم و رسانه‌ها آمد، موسس این موسسه جهانی بود که طبق ماده ۷ اساسنامه این موسسه «مرجع عالی‌قدر حضرت آیت‌الله‌العظمی ناصر مکارم شیرازی (دام‌ظله‌العالی)»‌ است. در مقدمه مطلب هم آمده این موسسه «به ‌منظور ترویج و اشاعه فرهنگ و هنر اصیل اسلامی، کمک به رفع نیازهای پژوهشی، آموزشی، فرهنگی و رسانه‌ای در زمینه قرآن و اهل بیت (علیهم‌السلام) و پاسخگویی به شبهات و سوالات و دفاع از اندیشه‌های متعالی اسلام» تشکیل می‌شود. اما مهم‌تر از موسس و هدف تشکیل این موسسه، مندرجات ماده ۵ اساسنامه بوده که اهمیت کلیدی داشت؛ جایی که طبق بند سوم «تاسیس و راه‌اندازی شبکه‌های ماهواره‌ای و رسانه‌های دیجیتالی در خارج از کشور» و طبق بند چهارم «تولید و تامین برنامه‌های سمعی و بصری و دیجیتالی در راستای اهداف و طبق قوانین جمهوری اسلامی ایران» جزو فعالیت‌هایی قرار داده شده که در راستای اهداف موسسه انجام خواهد شد.این در حالی است که شورای نگهبان در تفسیر اصول ۴۴ و ۱۷۵

شماره 36 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

حاشیه‌نویسی‌های حقوقی بر مصوبه اخیر شورای عالی فضای مجازی

بار سنگینی که دولت روحانی روی دوش خود گذاشت

«شورای عالی فضای مجازی در جلسه هشتم خرداد سال جاری خود مقرر کرد همه شبکه‌های پیام‌رسان برخط فعال کشور ظرف یک سال آینده انبارش یا ذخیره‌سازی داده‌های (دیتا) خود را در داخل کشور انجام دهند. در این جلسه شرکت‌های خارجی پیام‌رسان فعال در داخل (بخوانید تلگرام) برای ادامه فعالیت خود ملزم خواهند شد همه اطلاعات و فعالیت‌های مرتبط با شهروندان ایرانی را به داخل منتقل کنند.» در ادامه این جلسه و «در پی بررسی وضعیت پیام‌رسان‌های اجتماعی با تکیه بر رهنمودها و دغدغه‌های مقام معظم رهبری در مرکز ملی فضای مجازی، سند در اولویت قرار دادن این مباحث در جلسه بررسی و بخش‌هایی از آن، توسط اعضای شورا تصویب شد. بر این اساس مقرر شد به تدریج طی یک دوره گذار یک‌ساله، شبکه‌های پیام‌رسان بومی در داخل ادامه یابد و با حمایت و ارائه تسهیلات به این شبکه‌ها، شرایط رقابتی با شبکه‌های برخط خارجی فراهم شود».در لابه‌لای این خطوطی که مصوبه اخیر شورای عالی فضای مجازی را برای ما بیان می‌کند می‌توان گزاره‌های کلان‌تری را مشاهده کرد و البته در انتقادات و حواشی هم پیرامون این مصوبه شنیده شد چنین گزاره‌هایی را باید یافت. این گزارش تلاش دارد که این گزاره‌ها و پیام‌های کلان را واشکافی کند. نخست اینکه باید

شماره 35 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 87

واتس‌اپ، پرونده‌ای برای تعارض منافع شهروندان

باز هم دوگانه امنیت و آزادی. در این صفحات بارها گفته‌ایم فضای مجازی کنونی، بهترین محل برای نمود یکی از دوراهی‌های بزرگی است که بشریت در مقابل آن قرار گرفته است. دوراهی‌ای که یک سوی آن آزادی است و حقوق بشر و حق بر حریم خصوصی و راه دیگر آن امنیتی است که یکی از مهم‌ترین کارکردهای یک دولت است و هر شهروندی، تامین آن را از دولت انتظار دارد. این دوگانه البته فارغ از بعد کارکردی یک بعد تئوریک هم دارد و آن پاسخ به این سوال است که آیا حداکثر امنیت می‌تواند آزادی به همراه داشته باشد یا حداکثر آزادی است که امنیت را برای مردم فراهم می‌کند. دوگانه امنیت و آزادی در فضای مجازی علاوه بر شهروندان و دولت، طرف دیگری به نام شرکت‌های تجاری هم دارد؛ شرکت‌هایی که کالاها و خدمات مختلف فناوری اطلاعات را ارائه می‌کنند و حالا در میانه شهروندان و دولت‌ها قرار گرفته‌اند. از طرفی سود مشتریان را می‌خواهند و از سویی علاقه دارند با رعایت قوانین و مقررات دولت‌ها، اجازه فعالیت در کشورها را داشته باشند. یکی از جدیدترین نمود‌های این تضاد سه‌گانه را شماره قبل در ماجرای اپل و اف‌بی‌آی ذکر کردیم و حال به پرونده جدیدی می‌پردازیم که این بار

شماره 35 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

بررسی جرم اشاعه فحشا در حقوق ایران

ذبح اخلاق به پای هوس

ماجرای تلخ ستایش قریشی، دختر افغانستانی‌ای که قربانی تجاوز جنسی و سپس قتل توسط یک نوجوان یا جوان ایرانی شد و اظهارات متهم در دادگاه، باز هم مساله حضور محتوای مبتذل یا مستهجن در فضای مجازی را داغ کرده و حتی برخی را به این فکر انداخته که با راه‌اندازی جبهه‌ای مردمی، به مقابله با محتوای مستهجن بپردازند. از نظر حقوقی یکی از مهم‌ترین عناوینی که می‌تواند محتوای مستهجن را شامل شود، اشاعه فحشاست. از این رو با نگاهی به قانون مطبوعات و مجازات، تلاش داریم این مساله را مورد بررسی قرار دهیم. باید توجه داشت اصلاحیه سال ۱۳۸۸ قانون مطبوعات با تعریف نشریه الکترونیکی و خبرگزاری در ماده یک، باعث شمول این قانون به فضای مجازی شد. ماده یک اصلاحی این قانون می‌گوید:«نشریه الکترونیکی رسانه‌ای است که به طور مستمر در محیط رقمی (دیجیتال)، انواع خبر، تحلیل، مصاحبه و گزارش را در قالب نوشتار، صدا و تصویر منتشر می‌کند.» ماده ۶ همان قانون بیان می‌کند:«نشریات جز در مورد اخلال به مبانی و احکام اسلام و حقوق عمومی و خصوصی که در این فصل مشخص می‌شوند، آزادند.» و آن‌گاه در بند ۲ به عنوان یکی از مصادیق اخلال از «اشاعه فحشا و منکرات و انتشار عکس‌ها و تصاویر و مطالب

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

دامین‌خواران مشغول کارند

کسانی که با دامین و تجارت مربوط به آن آشنایی دارند می‌دانند که در این صنعت، اصطلاحی به نام متصرفان سایبری (Cybersquatters) وجود دارد که با کمی طنز و مطایبه و پیروی فضای رسانه‌ای این روزهای کشور، می‌توان در ادامه زمین و دریا و کوه و حتی موزه، آن را دامین‌خواری نامید. متصرفان سایبری کسانی هستند که دامین‌های مربوط به شرکت‌ها و برندهای معروف را تصاحب می‌کنند و سپس با قیمتی گزاف به خود آنها می‌فروشند. برای اینکه چنین سوءاستفاده‌هایی باب نشود، مرجع ثبت و تنظیم مقررات دامین‌ها (ICANN) مجموعه قواعدی در خصوص حل اختلاف در این زمینه تدوین کرده که به آن UDPR گفته می‌شود (مخفف Uniform Domain Name Dispute Resolution Policy). «داو ایزنبرگ» موسس موسسه حقوقی «Gigalaw» و یکی از بزرگ‌ترین وکلای اینترنتی به خصوص در حوزه دامین، در مطلبی به سه راهبرد متصرفان حقوقی برای کسب سود از موسسات بزرگ پرداخته که با هم آنها را مرور می‌کنیم. در میانه دهه ۱۹۹۰ کار متصرفان سایبری این شده بود که از غفلت مدیران شرکت‌های بزرگ و حتی بعضاً ناآگاهی کلی آنها درباره پدیده اینترنت سوءاستفاده و دامین‌هایی دقیقاً مشابه برندهای معروف ثبت کنند. کار آن‌قدر بالا گرفت که «جوشا کوییتنر» (Joshua Quittner) نویسنده مجله وایرد (Wired) دامین mcdonalds.com

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 97

روبات‌های حقوقدان؟! شوخی می‌کنید

یان نولان (Ian Nolan) که سابقه طولانی در حقوق فناوری دارد و در حال حاضر مدیر شرکت برایت فلگ (Brightflag) است که در حوزه تحلیل داده برای حقوقدانان فعالیت می‌کند، گزارشی در بخش پالس لینکدین نوشته که موضوع آن، آینده هوش مصنوعی و اتوماسیون در حقوق است. او در عنوان این نوشته، با حالتی توأم با تعجب و سوال پرسیده آیا با روبات‌های حقوقدان طرف خواهیم بود؟آیا ما در آینده، با روبات‌های حقوقدان، قاضی‌های برخط، میانجی‌گران مکانیکی و وکلای اندرویدی روبه‌رو خواهیم بود؟ اگر سرتیتر رسانه‌های چند وقت اخیر را بخوانید این تصور را خواهید داشت. سال پیش هم در دوبلین (استرالیا)، یک کنفرانس علمی هشدار داد یا باید وکلا از دستمزد خود بکاهند یا آینده‌ای در پیش خواهند داشت که در آن روبات‌ها حرف اول و آخر را می‌زنند. در واقع رسانه‌ها یورش روبات‌ها را از زمان آی‌بی‌ام واتسون (IBM’s Watson) پیش‌بینی کرده‌ بودند. واتسون یک سوپرکامپیوتر بود که می‌توانست به سوال‌ها پاسخ دهد و در یک مسابقه نمایشی در سال ۲۰۱۱ به دو مشکل بغرنج حقوقی پاسخ داده بود. اما فقط رسانه‌ها نیستند که این‌گونه فکر می‌کنند. بسیاری از افرادی که در این عرصه فعالیت دارند، آینده مشابهی را پیش‌بینی می‌کنند. حدود نیمی از مدیران دفاتر حقوقی که

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

مسدودکنندگان تبلیغات، چالش حقوقی جدید روزنامه‌های آمریکایی

فایننشال تایمز روزنامه معتبر اقتصادی گزارشی از نرم‌افزارهای جدید مسدودسازی تبلیغات و واکنش تولیدکنندگان محتوا و منتشرکنندگان آگهی‌ها تهیه کرده که به نظر می‌رسد آغاز یک دعوای بزرگ حقوقی باشد. فعلاً کمی با ماجرا دست و پنجه نرم کنیم تا ببینیم ماجرایی که این روزها در حد تهدید با نامه‌های قانونی در حال پیگیری است، آیا در ادامه به یک پرونده تاریخساز تبدیل خواهد شد یا نه. روزنامه‌های آمریکایی من‌جمله نیویورک تایمز، واشینگتن پست و وال‌استریت ژورنال، این زنگ خطر را به صدا درآوردند که نرم‌افزارهای جدیدی که برای مسدود کردن پیام‌های تبلیغاتی به بازار آمده، تعهد کرده‌اند تبلیغات منتشرکنندگان را با تبلیغات خود جابه‌جا کنند و ضمناً به خوانندگان در عوض آن‎ها بیت‌کوین (پول مجازی) بپردازند. این برنامه مسدودسازی تبلیغات، محصول شرکت بریو (Brave) است؛ یک مرورگر وب که امسال به وسیله برندان ایچ (Brendan Eich) موسس و مدیر سابق موزیلا طرحی شده است. موزیلایی که خود یک رکن اساسی در جامعه نرم‌افزارهای طراحی باز بود. بریو در نسخه‌های موبایل‌ و کامپیوترهای دسکتاپ عرضه‌ شده و دنبال‌کننده‎‌ها (tracker) و تبلیغات بازرگانی را مسدود می‌کند.حال این شرکت می‌خواهد ویژگی‌ای معرفی کند که در آن تبلیغات موجود در سایت‌ها با تبلیغات دیگری از شبکه تبلیغی خود بریو جابه‌جا می‌شود. این شرکت

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 99

10 زن برتر فعال در حقوق فناوری اطلاعات سال 2016 چه کسانی هستند

علیا مخدرات کاخ قانون و فناوری

این یک راز نیست که زنان اغلب در صنایع مختلف نادیده انگاشته شده و به عنوان نمایندگان آن صنعت معرفی نمی‌شوند. حقوق به طور عام و حقوق فناوری اطلاعات به طور خاص نیز از این قاعده مستثنی نیست. با این حال یکی از ارزش‌های اساسی کانون وکلای ایالات متحده آمریکا این است که تکثر (جنسیتی) را مورد توجه خود قرار دهد. بخش مربوط به اقدامات حقوقی کانون هم تلاش می‌کند این موضوع را در حقوق فناوری اطلاعات تقویت کند. امسال تقریباً ۳۰ درصد از تمام اعضای کارگروه حقوق فناوری اطلاعات تک‌شوی کانون وکلا (TECHSHOW) زن بودند و تقریباً نیمی از اعضای برنامه تک‌شو هم از زنان تشکیل شده‌اند. از سوی دیگر می‌دانیم که از موسسان و مدیران عامل شرکت‌های بزرگ فناوری گرفته تا صاحبان کسب‌ و کارهای کوچک، زنان تاثیر بزرگی در حقوق فناوری اطلاعات داشته‌اند. در مسیر پیشرفت برای رسیدن به آن تنوع و تکثر جنسیتی، مرکز منابع حقوق تکنولوژی (Legal Technology Resource Center) مفتخر است لیست زنان حقوق فناوری اطلاعات سال ۲۰۱۶ را اعلام کند. هدف ما این است که از زنان حاضر در فضای حقوق فاوا تقدیر کنیم و زنان بیشتری را تشویق کنیم که به این جرگه بپیوندند. لیست زنان حقوق فناوری اطلاعات امسال ما شامل

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 100

ابعاد حقوقی نظریه بازار پیام

آغازِ پایانِ حقوق فاوا؟

دکتر محسنیان‌راد محقق ایرانی حوزه ارتباطات، سال ۱۳۸۴ اقدام به نگارش مقاله «بازار پیام و ارتباطات میان‌فرهنگی» کرد. او البته مدتی پیش از این زمان اقدام به ارائه آن در مجامع علمی کرده بود. این نظریه قصد دارد توضیح جدیدی از ارتباطات میان‌فرهنگی در جهان ارائه کند. این گزارش کوتاه با بهره‌گیری از این اثر علمی دکتر محسنیان‌راد قصد دارد ابعاد حقوقی این نظریه را زیر ذره‌بین بگیرد. به نظر می‌رسد مهم‌ترین برآیند از نظریه محسنیان‌راد، تضعیف حاکمیت در عرصه‌های ملی و بین‌المللی است که خود مهم‌ترین رکن برای قانون‌ و مقررات‌گذاری در همه حوزه‌ها من‌جمله حوزه رسانه است. مختصری از نظریه بازار پیام دکتر محسنیان‌راد در مقاله بازار پیام و ارتباطات میان فرهنگی خود معتقد است نظام ارتباطات میان فرهنگی تا قرن ۱۳ میلادی به صورت چندقطبی بوده و از قرن چهاردهم، عصر سلطه «یک‌قطبی» آغاز و با تحولاتی چند به دوران جهانی ‌شدن یا به تعبیر هربرت شال مک‌لوهان، به دوران زندگی انسانی در دهکده جهانی رسیده است. این نظریه در ادامه می‌گوید وضعیت حاضر یک دوره در حال گذار است و طی چند دهه آینده ویژگی‌های دهکده جهانی تغییر خواهد کرد و عصر جدیدی آغاز خواهد شد که نویسنده به دلیل مشابهت نسبی ویژگی‌های آن با ساز

شماره 34 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 101

نگاهی به رویکرد مجالس ایران در جرم‌انگاری افشای تصاویر خصوصی

هوا را از من بگیر اما عکس‌هایم را نشان نده

قانون، محصول تدبیر قانونگذار برای رفع یک نیاز اجتماعی و حفظ منفعت همگانی است. حال که به برکت تکنولوژی‌های نوین، میزان ثبت و به تبع انتشار تصویر در جهان افزایش یافته، مساله نقض حریم خصوصی و هتک حیثیت آدمی به وسیله انتشار تصاویر خصوصی او نیز به یک مساله برای شهروندان و دولت‌ها تبدیل شده است. در این مقاله پس از شناخت مبانی دولت‌ها برای قانونگذاری در این حوزه (حفظ اخلاق عمومی و صیانت از عفت، صیانت از حریم خصوصی و صیانت از مالکیت فکری) به بررسی مبنای نظام قانونی ایران در این خصوص پرداخته شده و از این روست که سیر قانونگذاری برای انتشار تصاویر در ایران را مورد بررسی قرار داده تا در نهایت چرایی جرم‌انگاری انتشار تصویر خصوصی را از منظر قانونگذار ایرانی درک کند. طرح مساله می‌دانیم قانونگذار فرضاً عنصری حکیم است که کار عبث انجام نمی‌دهد. از این روست که گفته می‌شود «هر قانون از آن رو وضع می‌شود که مشکلی را حل و فصل کند یا از بروز مشکل ممانعت به عمل آورد. بنابراین قانونگذار همواره باید بدین نکته توجه داشته باشد که آنچه انشا می‌کند حاصل کدام ضرورت است». از سوی دیگر می‌دانیم هیچ ضرورتی بالاتر از منفعت عمومی نیست که قانونگذار باید

شماره 33 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

عمده جرائم نوجوانان بر پایه‌ فضای مجازی

از هرزه‌نگاری تا قتل

کمی طول کشید تا راجع به آن حرف بزند. چند بار شروع کرد و وسط حرف‌هایش ساکت شد. انگار بین دوراهی گفتن و نگفتن باشد. بچه‌های دیگر راحت راجع به جرم‌شان حرف می‌زدند اما او دلش نمی‌خواست چیزی بگوید. دست آخر دل به دریا زد و شروع کرد:«هر چه فحش بلد بودم، توی لاین به او گفتم. او هم جواب می‌داد و پشت سر هم راجع به نامزدم حرف‌های بدی می‌زد. هرچه می‌گفتم آرام نمی‌گرفتم. توی خیابانی نزدیک خانه‌مان با او قرار گذاشتم. وقتی سر قرار آمد، دست به یقه شدیم. من توی جیبم چاقو داشتم و او دست خالی آمده بود.» اینها حرف‌های نوجوانی است که به دلیل شیطنت و اذیت‌های دوستش در فضای مجازی، به جرم قتل در کانون اصلاح و تربیت تهران به سر می‌برد؛ قتل نوجوانی که آغازش پرخاشگری و خشونت در یکی از شبکه‌های اجتماعی بود. پرخاشگری مجازی از جمله آسیب‌هایی که نوجوانان در فضای مجازی با آن روبه‌رو هستند، خشونت و پرخاشگری است. پرخاشگری مجازی، مجموعه اعمالی است که افراد به منظور آزار و اذیت دیگران، در فضای مجازی انجام می‌دهند و بسیاری از شبکه‌های اجتماعی بستر مناسبی برای بروز این خشونت‌هاست. هرزه‌نگاری و شهوت‌نگاری، خشونت علیه زنان و کودکان، تهدید افراد و توهین

شماره 33 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 93

مسئولیت احزاب برای اقدامات هواداران در شبکه‌های مجازی؛ راهی برای پیشگیری از خشونت

وقتی گردن زدن مسکین در شوشتر توجیه دارد

آشیتا رگیدی که یک وکیل و متخصص در حوزه فناوری اطلاعات است، در بخش تکنولوژی سایت هندی فرست پست، مطالبی دوره‌ای در خصوص حقوق فناوری اطلاعات در این کشور منتشر کرده و در آینده خواهد کرد. مطلبی که پیش روی شماست، نخستین مطلب از این دوره است که به حقوق و قوانین هند ناظر بر عملکرد انتخاباتی و سیاسی در شبکه‌های اجتماعی نظر دارد. مطالعه این مطلب در آستانه انتخابات مجلس شورای اسلامی با در نظر داشتن نقش بالای شبکه‌های پیام‌رسان و اجتماعی در این انتخابات، قابل توجه است، مخصوصاً وقتی بدانیم هندی‌ها صاحبان بزرگ‌ترین دموکراسی دنیا هم از فقدان قانون تنظیم‌کننده در این بخش رنج می‌برند. نخست‌وزیر هند (مودی) چندی پیش نرم‌افزاری راه‌اندازی کرد که نام خودش را داشت. این کار یکی از ابزارهایی است که او برای جلب نظر رای‌دهندگان جوان‌تر از آن استفاده می‌کند و پیش از وی توسط همکاران دیگر نخست‌وزیر نیز استفاده شده بود. وزرای راه و امور خارجه شاخص‌ترین آنها بودند. بی‌واسطه بودن شبکه‌های اجتماعی در تماس با مردم و راحتی دسترسی به محتوای این شبکه‌ها که از سطوح اولیه و در وسایل ارتباطاتی افراد به سرعت گردش می‌کنند، مشخصاً برای نقل و انتقال‌های پیام‌های سیاسی جذاب است. لازم به ذکر نیست که این

شماره 33 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

کند و کاو در مطالعاتی که مساله‌اش تقویت زنان از طریق تکنولوژی است

سایبر فمینیسم چیست؟

مقاله‌ای که در ادامه خواهد آمد، ترجمه مدخل سایبر فمینیسم (Cyber feminism) در دایره‌المعارف رسانه‌های جدید (Encyclopedia of New Media) اثر انتشارات سیج (SAGE Publications) است. این مقاله توسط میا کونسالوو (Mia Consalvo) نوشته شده که محقق و استاد مطالعات بازی و طراحی در دانشگاه کونکوردیا (Concordia) در مونترآل است. او در این مقاله به سبک معمول دایره‌المعارفی، نظرات مختلف درباره این موضوع نوین را جمع‌آوری و ارائه کرده است؛ بدون اینکه خود را متهم به طرفداری از یکی از آنها کند. سایبرفمینیسم (فمینیسم در فضای مجازی) عبارتی است که در سال ۱۹۹۴ توسط سادی پلنت (Sadie Plant) رئیس واحد تحقیقات سایبرنتیک فرهنگی دانشگاه وارویک (Warwick) انگلستان، برای تشریح کار فمینیست‌های علاقه‌مند به نظریه‌پردازی و نقادی و بهره‌برداری از اینترنت، فضای مجازی و در مجموع فناوری‌های رسانه‌ای نوین به کار برده شد. این عبارت و جنبش از دل موج سوم فمینیسم بیرون آمد یعنی جنبش معاصر فمینیسم. موج دوم فمینیسم در دهه ۷۰ رواج و بر حقوق برابر برای زنان، تمرکز داشت و خود دنباله‌روی موج اول فمینیسم اوایل قرن ۲۰ بود که بر حق رای زنان و انتخاب شدن‌شان متمرکز بود. سایبر فمینیسم در عمل به زنانی که اغلب‌شان جوان، زبردست‌تر در استفاده از تکنولوژی و زنانی با زمینه

شماره 33 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

در حاشیه انتشار تصاویر خصوصی یک بازیکن فوتبال

شهروند قانونی یا شهروند اخلاقی؟

چند هفته پیش عکس‌های خصوصی یکی از بازیکنان فوتبال به صورت گسترده در فضای مجازی منتشر شد و در نهایت باعث شد این بازیکن فوتبال فعلاً تا بررسی کامل پرونده از بازی فوتبال محروم شود. این البته فارغ از تمام جار و جنجال‌های رسانه‌ای بود که بر سر این ماجرا به وجود آمد. از آنجایی که بعد حقوقی این ماجرا (از حوزه حقوق جزا و قانون جرائم رایانه‌ای) در ماجرای پسر تلگرامی (شماره ۳۱) بحث شده بود؛ ترجیح دادیم به این ماجرا از زاویه دیگری نگاه کنیم و آن منظر فلسفه حقوق بود. نویسنده در این مطلب با تفکیک دو نوع شهروند قانونی و اخلاقی از هم، این سوال را می‌پرسد که آیا نوع مواجهه مسئولان امر با این اتفاق و اتفاقات مشابه این سطح که خارج از قلمرو حاکمیت یا در حریم خصوصی اشخاص روی می‌دهد، صحیح است؟ ممکن است در همین ابتدا مخالفت‌هایی با این عنوان ابراز شود مبنی بر اینکه مگر این دو (شهروند حقوقی و اخلاقی) جدا از یکدیگرند؟ آری. در یک تحلیل دقیق فلسفی، شهروند قانونی اساساً با شهروند اخلاقی این‌همانی ندارد و از هم جدا هستند؛ هرچند این جدایی کاملاً مطلق نیست اما ارتباط و پیوستگی آنها هم در حدی نیست که بتوان هر

شماره 33 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 98

اینترنت اشیا؛ داغی بازار ثبت اختراع یا قراردادهای لیسانس

رنگ کردن قناری به جای کلاغ

جولیا الویج رئیس موسسه چیپ‌ورک، موسسه شناخته‌شده در حوزه رقابت اطلاعاتی تکنولوژیک و گواهی‌های حق اختراع است. او در این مقاله، با بررسی موردی صنعت پوشیدنی‌ها به این سوال پاسخ می‌دهد که آیا در صنعت اینترنت اشیا با اختراعات سر و کار داریم یا قراردادهای لیسانس. برای پاسخ دادن به این سوال باید به این مساله بپردازد که آیا واقعا اینترنت اشیا یک پدیده نوین است یا از تکنولوژی‌هایی استفاده می‌کند که پیشتر گواهی حق اختراع آنها صادر شده است. اختلاف نظرهای بسیاری در مورد چیستی اینترنت اشیا و مسائل مربوط به آن مثل مالکیت فکری و موضوعات تجاری وجود دارد. برخی معتقدند اینترنت اشیا یک مساله ساده است: به‌کارگیری تکنولوژی موجود با برنامه‌های جدید. در شرایطی که بسیاری از شرکت‌هایی که به تازگی وارد این عرصه شده‌اند روی آینده اینترنت اشیا سرمایه‌گذاری کرده‌اند این اختلاف نظرات، کارشناسی دقیق این موضوع که آیا اینترنت اشیا یک تکنولوژی واقعاً جدید است یا یک تکنولوژی قدیمی باز طراحی‌شده را دشوار می‌کند. اهمیت این سوال از آنجاست که بازیگران جدید عرصه اینترنت اشیا علاقه زیادی به پر کردن فرم‌های اظهارنامه ثبت اختراع برای نوآوری‌های جدید دارند. اما اگر اینترنت اشیا بر مبنای تکنولوژی‌های موجود شکل گرفته باشد، شرکت‌ها باید بدانند اختراعات بسیاری در

شماره 32 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

یک توصیه‌نامه برای همنشینی حقوق و امنیت سایبری

دو پادشاه در یک اقلیم می‌خسبند

تقابل میان آزادی (یا به طور کلی حقوق بشر) و امنیت، شاه‌کلید بسیاری از مطالبی بوده که در بخش حقوقی ماهنامه پیوست منتشر شده است؛ تقابلی که با گسترده شدن استفاده از فضای سایبری و به تبع رشد مسائل امنیتی (چه در قالب ایمنی یا Safety و چه در قالب امنیت به معنای Security) بیش از پیش نمود پیدا کرده و در مورد آن بحث می‌شود. از این رو هم بوده که سازمان «اتحاد برای آزادی آنلاین» یکی از نخستین اسناد خود را به این موضوع اختصاص داده است. این سازمان یک سازمان بین‌المللی است که به ابتکار وزیر خارجه هلند در سال ۲۰۱۱ تاسیس شده و روی موضوع آزادی در فضای سایبری کار می‌کند. در حال حاضر ۲۹ کشور عضو این سازمان هستند. این نوشتار ترجمه‌ای است از توصیه‌های گروه کاری شماره یک این سازمان با موضوع اینترنت آزاد و امن که با عنوان «توصیه‌هایی برای رویکردهای امنیت سایبری بر اساس حقوق بشر» نوشته و در تاریخ ۲۱ سپتامبر سال گذشته میلادی یعنی ابتدای مهرماه همین سال شمسی منتشر شده است. چرا به چنین سندی نیاز داریم؟ گستره و پیچیدگی چالش‌های امنیت سایبری و جرائم اینترنتی افزایش یافته‌ و همه ذی‌نفعان برای همکاری با یکدیگر جهت رسیدگی به شیوه‌ای

شماره 32 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

ظهور و بروز تکنولوژی در صنعت لوازم خانگی چه تاثیری بر حقوق زنان گذاشته است؟

روایت آمدن فناوری به خانه و اخراج زنان از آشپزخانه

مشغول کار خود در خانه هستم که یک تیزر تلویزیونی مربوط به لوازم خانگی توجهم را جلب می‌کند: صبح است، پدر خانواده به همراه دو فرزندش زودتر از مادر بیدار شده و مشغول تهیه صبحانه هستند. آشپزخانه چینشی کامل از لوازم خودکار و نیمه‌خودکار خانگی را به نمایش می‌گذارد که کار تهیه غذا را بسیار آسان‌تر کرده‌ است. عقربه ساعت، هشت صبح را نشان می‌دهد که مادر خانواده وارد صحنه شده و با میز کاملی از صبحانه غافلگیر می‌شود!پذیرش دنیایی مملو از مظاهر تکنولوژی در سال‌های اخیر چندان هم عجیب به نظر نمی‌رسد. زمانی صحبت از دورکاری و انجام کارهای مرتبط با شغل و حرفه در محیط خانه یا هر محیطی خارج از محل کار در معنای خاص خود بود اما حالا میزان پیشرفت تکنولوژی به حدی رسیده که اشخاص به راحتی می‌توانند در محیط کار خود یا هر مکانی جز خانه‌‌شان مستقر شوند و بسیاری از امور مربوط به منزل خود از کنترل در ورودی گرفته تا احتمالاً امور آشپزی و مراقبت از فرزندشان را بدون حضور فیزیکی در خانه انجام دهند. در این میان سوال مهم این است که این سطح از تکنولوژی نوین در لوازم خانگی و اصطلاحاً زندگی ماشینی چه تاثیری بر زندگی اجتماعی و به

شماره 32 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 91

نگاهی اجمالی به فناوری اطلاعات و ارتباطات در برنامه ششم توسعه و ابعاد حقوقی آن

سندی برای ایران ۱۴۰۰

صبح روز ۲۷ دی‌ماه در نخستین روز اجرای برنامه جامع اقدام مشترک یا برجام، رئیس‌جمهور به مجلس رفت تا به طور همزمان لایحه برنامه ششم توسعه و بودجه سال ۱۳۹۵ را به مجلس تقدیم کند. صحبت درباره برنامه ششم توسعه البته مدت زیادی قبل از این شروع شده بود. نشان به آن نشان که سیاست‌های کلی آن در تیرماه امسال (یعنی هفت ماه پیش) توسط رهبر انقلاب به دولت ابلاغ شد. ابلاغ سیاست‌های کلی برنامه ششم به موجب بخشی از اصل ۱۱۰ قانون اساسی است که ابلاغ سیاست‌های کلی نظام، پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام را از صلاحیت‌های مقام رهبری می‌داند. بر مبنای این سیاست‌هاست که لایحه احکام این برنامه‌ها توسط دولت (به طور مشخص سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور) تدوین و پس از بررسی، توسط مجلس شورای اسلامی، به شکل یک قانون تصویب می‌شوند. نگاهی به سیاست‌های کلی برنامه ششم توسعه، ابلاغی از سوی رهبر انقلاب نشان‌دهنده اهمیت بخش مربوط به فناوری اطلاعات و ارتباطات است. «کسب جایگاه برتر منطقه در توسعه‌ دولت الکترونیکی در بستر شبکه‌ ملی اطلاعات»، «توسعه‌ محتوا در فضای مجازی بر اساس نقشه‌ مهندسی فرهنگی کشور تا حداقل پنج برابر وضعیت کنونی و بومی‌سازی شبکه‌های اجتماعی»، «ایجاد، تکمیل و توسعه‌ شبکه ملی

شماره 32 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

بحثی در خصوص فهرست مصادیق مجرمانه مربوط به انتخابات مجلس

جرم‌انگاری‌های بی‌استناد

انتخابات مجلس شورای اسلامی نزدیک است و پیش‌بینی‌ می‌شود در این انتخابات، بیش از هر انتخابات دیگری، از فضای مجازی به عنوان ابزاری برای تبلیغ کاندیداها یا به طور کلی برای تاثیرگذاری در فضای انتخابات استفاده شود. همین امر باعث شده نگرانی‌هایی در این امر از سوی همه ذی‌نفعان وجود داشته باشد و این انتظار برود که دولت (حاکمیت) بر اساس حاکمیت قانون، عدالت و البته رعایت اصل بی‌طرفی به تنظیم رفتارها در این حوزه بپردازد. از این رو هم بوده که قانونگذاران تلاش کرده‌اند در قوانین انتخاباتی، بخشی را هم برای جرائمی که ممکن است در این عرصه اتفاق بیفتد، بگذارند. این کار از طریق قانون جرائم رایانه‌ای و نیز مقرره موجود در ماده ۲۱ و ۲۲ آن صورت گرفته است. ماده ۲۲ این قانون کارگروهی تحت عنوان کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه تشکیل داده و ماده ۲۱ آن مقرر کرده این کارگروه، فهرستی از «مصادیق موضوع ماده ذیل محتوای مجرمانه که در چارچوب قانون تنظیم شده است اعم از محتوای ناشی از جرائم رایانه‌ای و محتوایی که برای ارتکاب جرائم رایانه‌ای به کار می‌رود» تهیه کند تا توسط «ارائه‌کنندگان خدمات دسترسی» پالایش یا فیلتر شود. این فهرست در حال حاضر تهیه شده و روی سایت کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه

شماره 32 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 95

سوءتفاهمی درباره رای جدید دیوان اروپایی حقوق بشر

آیا کارفرما حق خواندن چت خصوصی کارمندان را دارد؟

بخش حقوقی ماهنامه در مراحل آماده‌سازی نهایی بود که خبر مهمی از استراسبورگ به گوش رسید: ۱۲ ژانویه سال جدید میلادی، دادگاه حقوق بشر اروپایی در یکی از اولین آرای خود، رایی نسبتاً جنجالی در حوزه حریم خصوصی منتشر کرد. روایت اولیه از این رای این بود که «دادگاه حقوق بشر اروپا رای داده از این پس کارفرمایان اجازه دارند محتوای چت کارمندان خود را در ساعات کاری بخوانند. این دادگاه رای داده شرکتی که محتوای چت کارمند خود را در یاهو مسنجر خوانده بود، کاری غیرقانونی نکرده است. بنا بر نظر این دادگاه این مرد با چت کردن تعهد به قرارداد کاری خود را نقض کرده و کارفرمای او حق داشته محتوای چت او را هنگامی که سر کار بوده، بخواند. این مهندس اهل رومانی شکایت کرده بود که کارفرمایش به محتوای ‌گفت‌وگوی آنلاینش دسترسی پیدا کرده و با توجه به متن این گفت‌وگو او را در سال ۲۰۰۷ اخراج کرده است. این حکم روز سه‌شنبه ۱۲ ژانویه صادر شد و تمام کشورهای اروپایی که کنوانسیون حقوق بشر اروپا را امضا کرده‌اند، موظف به اجرای آن هستند». با این حال بررسی تفصیلی حکم صادرشده نشان داد موضوع به این صورتی که مطرح شده نیست و ابعاد دیگری هم دارد.

شماره 31 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 86

نگاهی به حقوق پایگاه‌های خبری در ایران

چه خبر از وضعیت خبر؟

اواسط ماه آبان‌ماه و در شور و حال نمایشگاه مطبوعات بود که خبری تکان‌دهنده در حوزه رسانه‌های دیجیتال ایران منتشر شد. شرکت ایرانی «لایف وب» با استفاده از «سامانه رصد و تحلیل آنلاین پایشگر» خود بررسی‌ای انجام داد و در گزارشی اعلام کرد که ۶۰۰ سایت خبری را مورد بررسی قرار داده و متوجه شده روزانه ۳۰ هزار خبر در ایران منتشر می‌شود. چنین صنعت عظیمی که مطمئناً، گردش مالی معتنابهی هم دارد، در حوزه قوانین و مقررات چه وضعیتی دارد؟ این سوال مهم باعث شده نگاهی به حقوق پایگاه‌های خبری در ایران داشته باشیم از آغاز تاکنون. الف) کلیات خبر یافتن و خبر دادن جزو حقوق اولیه بشر است و شیوه‌ها و ابزار اعمال این حق نیز همان‌قدر اهمیت دارند؛ چرا که به عبارت حقوقی اذن در شیء اذن در لوازم آن است و به عبارت عامیانه، اگر پذیرفتیم که انسان حقی دارد باید شرایط و بستر لازم برای اعمال این حق را نیز مهیا کنیم. از این روست که ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر در این خصوص می‌گوید:«هر انسانی محق به آزادی عقیده و بیان است و این حق شامل آزادی داشتن باور و عقیده و حق جست‌وجو، دریافت و انتشار اطلاعات و افکار از طریق هر

شماره 31 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

نظام حقوقی کامنت در ایران، دنباله‌ای از نظام حقوقی نویسندگان رسانه‌هاست

بی‌پروایی از مردم، مسئولیت با مدیر

مطبوعات ایران، در خرداد امسال شاهد یک دادگاه پرخبر و حاشیه بودند. احمد توکلی نماینده شهیر مجلس شورای اسلامی که در سابقه خود وزارت و نامزدی ریاست جمهوری را هم می‌بیند، در دادگاه مطبوعات حاضر شد تا در مورد اتهاماتی مربوط به فعالیت سایت الف -که مدیرمسئول آن است- از خود دفاع کند. روز ۱۶ خردادماه، همین سایت خبر داد:«مدیرمسئول سایت الف از اتهام‌های فعالیت تبلیغی علیه نظام، نشر مطالب خلاف واقع به منظور تشویش اذهان و توهین به نمایندگان مجلس تبرئه و به خاطر اتهام انتشار کامنت‌ها و نظرات مردم که توهین به رئیس‌جمهور وقت آقای احمدی‌نژاد، رئیس قوه‌قضاییه آیت‌الله آملی لاریجانی و قضات دادگستری تلقی شد، مجرم شناخته شده و به شش ماه حبس تعزیری محکوم شد که به خاطر حسن سابقه وی، اجرای حکم دو سال به حالت تعلیق درآمده است.» در کنار ابعاد مختلف حقوقی و سیاسی این حکم، موضوع قابل توجه از دید حقوق مطبوعات، نظام حقوقی مربوط به کامنت یا نظرات مردم است. تا امروز سایت‌های مختلفی در کشور به دلیل انتشار محتوای مجرمانه در مورد نظرات خود، پالایش یا فیلتر شده‌اند و حالا هم تنها مستند محکومیت احمد توکلی همین موضوع کامنت است. احمد توکلی در حاشیه جلسه دادگاه خود در مورد اتهامات

شماره 31 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 89

نگاهی به یک جرم پرتکرار در فضای مجازی از دریچه یک نظام حقوقی قدیمی

افترا و هتک حیثیت به روایت لندنی‌ها

عناوین کیفری مانند هتک حیثیت و افترا، در واقع مرزهایی هستند برای ارزش‌های مهم و بنیادینی مانند آزادی بیان. بسیار دیده‌ایم نویسنده‌ای را که به گمان خود به نقد شخص یا گروه یا اندیشه‌ دیگری پرداخته ولی به هتک حیثیت، افترا یا نشر اکاذیب متهم یا ای بسا به آن محکوم و تبعاً مجازات شده ‌است. به همین دلیل است که دشواری‌ها و پیچیدگی‌های فراوانی پیرامون جرم‌انگاری چنین رفتارهایی و نیز تعیین مصداق آنها در می‌گیرد. چالش‌ها به ‌ویژه در دنیا مجازی پررنگ‌تر می‌شود؛ چرا که اگر در گذشته تیغ کیفر بیشتر بر سر روزنامه‌نگاران و نویسندگان بود، اینک انبوهی از شهروندان عادی (با اشتغالات و جایگاه‌های اجتماعی مختلف) هستند که به عنوان کاربران شبکه‌های متنوع و متعدد اجتماعی یا نویسندگان بلاگ‌های شخصی در محیط مجازی نظرات خود را در هر موضوعی و نسبت به هر شخصی ابراز می‌کنند؛ نظراتی که هر یک ممکن است همسایه‌ هتک حیثیت یا افترا قرار گیرد و شکایت و مجازات و جبران خسارت در پی داشته باشد. در نوشتار حاضر مروری اجمالی خواهیم داشت بر وضعیت این عناوین در نظام کیفری انگلستان. انتخاب انگلستان از این روست که قوانین این کشور در مورد هتک حیثیت و افترا در قیاس با بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته

شماره 31 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 96

کتاب‌هایی که با سال نو میلادی می‌آیند

کریسمسی با بوی تازه کتاب

فناوری اطلاعات، رشته‌ای است که هر لحظه در حال تحویل و تحول است و حقوق فناوری اطلاعات هم که نگاهی است از دریچه مقررات و قوانین به این رشته پویا، لاجرم باید خود را با این پویایی تنظیم کند. از این روست که نیاز به حقوق فناوری اطلاعاتی ایجاب می‌کند هر لحظه به فکر احکام جدید برای موضوعات جدید باشد. این صفحه که نگاهی دارد بر نشریات و کتبی که قرار است در حوزه حقوق فناوری اطلاعات در آینده نزدیک منتشر شود، گامی است برای آشنایی با برخی از موضوعات و رویکردهای نوین در این حوزه. ذکر این نکته ضروری است که تمامی اطلاعات مربوط به کتب از سایت آمازون برداشته شده است. نخستین کتابی که می‌خواهیم از آن یاد کنیم، «ایده‌آلیست» نام دارد که نوشته جاستین پیترز است. نویسنده این کتاب، نویسنده ثابت مجله Slate است که به موضوعات روز و نیز فرهنگ معاصر توجه بارزی دارد. او همچنین یکی از ویراستاران مجله ریویو روزنامه‌نگاری دانشگاه کلمبیاست و از این رو می‌توانیم بگوییم با یک نویسنده قدرتمند روبه‌رو هستیم. پیترز در این کتاب به آرون سوارتز پرداخته است: جوانی که در حال نزدیک شدن به سومین سال‌مرگ او بر اثر خودکشی هستیم؛ سوارتزی که به نام پسر اینترنت معروف

شماره 30 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

روایت تروریسم در فضای مجازی

شبکه‌هایی از خون و ترس

گابریل وایمن استاد تمام ارتباطات است. علایق پژوهشی او عبارتند از مطالعه‌ اثرات رسانه‌ها، مبارزات سیاسی، فناوری‌های رسانه‌ای جدید و تاثیرات اجتماعی آنها، رسانه‌ها و افکار عمومی، تروریسم مدرن و رسانه‌های جمعی. وایمن هشت کتاب منتشر کرده است که از آن میان می‌توان این موارد را نام برد: ارتباط دروغین (لس‌آنجلس، انتشارات سیج، ۲۰۰۰)، تئاتر ترور (نیویورک: لانگمن، ۱۹۹۴)، ترور در اینترنت (واشینگتن دی‌سی، USIP، ۲۰۰۶) و آزادی و ترور (لندن: راتلج، ۲۰۱۱). مقالات و گزارش‌های تحقیقاتی او که شامل هفت پژوهش و بیش از ۱۶۰ متن منتشر شده است، در مجلات علمی و کتاب‌های متعدد گردآوری شده‌اند. او کمک‌های پژوهشی و جوایز بین‌المللی مختلفی دریافت کرده است. وایمن در یکی از جدیدترین تحقیقات خود تحت عنوان «تروریسم جدید، رسانه‌های نوین» که در سال ۲۰۱۴ منتشر شد، روی فناوری‌های جدید رسانه‌ای و تاثیر آنها بر تروریسم تاکیده کرده است. در این مقاله ابتدا وایمن به یکی از صدها مورد کاربرد شبکه‌های اجتماعی برای انتشار ویدئوها و پیام‌های تبلیغاتی گروه‌های جهادی افراطی اشاره می‌کند و سپس به صورت تفصیلی در ارتباط با رسانه و تروریسم جدید توضیحاتی ارائه می‌دهد. نرگس انصاری دانشجوی دکترای حقوق بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی در این مقاله نگاهی داشته به یکی از گزارش‌های کارشناسی که او اخیراً

شماره 30 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

حاکمیت اینترنت و حقوق بشر؛ چالش‌های پیش رو

این راه که می‌رویم به ترکستان است

حقوق بشر و حاکمیت اینترنت نام کتابچه‌ای است که به ویراستاری Wolfgang Kleinwachter و توسط موسسه Internet&Society Co:laboratory منتشر شده است.  متن پیش رو ترجمه‌ای از نوشته سز هاملینک (Cees Hamelink) است، او به عنوان استاد فناوری و مدیریت فناوری در دانشگاه آروبا و استاد حقوق بشر و سلامت عمومی دانشگاه آزاد آمستردام  در مقالهInternet Governance and Human Rights: The Challenges Ahead به بررسی نقش حاکمیت اینترنت و تاثیر آن روی حقوق بشر پرداخته است.   اجلاس جامعه اطلاعاتی در سال ۲۰۰۵ زمان مناسبی بود که جهانیان به تعریف مشترکی در خصوص حاکمیت اینترنت برسند. در این تعریف گفته شد حاکمیت اینترنت «اعمال و توسعه اصول مشترک، هنجارها، قواعد، رویه‌های تصمیم‌سازی و برنامه‌هایی است که توسط دولت‌ها، بخش خصوصی و جامعه مدنی در نقش‌های مربوط به خودشان در خصوص تحول و استفاده از اینترنت وجود دارد». حال که قرار است حقوق بشر مانند یک نور بر تمامی ابعاد زندگی بشر بتابد، حاکمیت اینترنت هم باید در پرتو قواعد حقوق بشری دیده شود و از این روست که مطالعه این مقاله می‌تواند جذاب ارزیابی شود. با این حال نویسنده، مقاله خود را با ناامیدی آغاز می‌کند و می‌نویسد:«اصول حقوق بشر در اصل، مسائل انتزاعی محسوب می‌شوند که با واقعیت‌های طبیعت بشر

شماره 30 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

نگاهی اجمالی به نظریات در مورد ارزش حریم خصوصی

چرا لطفاً وارد نشویم؟

این روزها بیش از هر وقت دیگری با پدیده حریم خصوصی روبه‌رو هستیم؛ با این جمله که موبایل مثل مسواک یک وسیله شخصی است و فرد دیگری غیر از صاحبش نباید به آن دست بزند. با رمزهای عجیب و غریبی که قرار است زندگی ما را از چشمان دزدان اطلاعات دور نگه دارد و با افشاگرانی که به ما می‌گویند کشورهایی که در صف اول دموکراسی جهانی هستند، در نقض حریم خصوصی هم ید طولایی دارند و به بهانه امنیت خود و دیگران، حریم ملت خود و دیگران را بی‌توجه به همه قوانین می‌شکنند. حال این سوال به وجود می‌آید که حریم خصوصی چه ارزش ذاتی‌ای دارد که این‌قدر تلاش می‌کنیم آن را حفظ کنیم و در مقابل نقضش، داد و قال به پا می‌کنیم؟ نخستین نکته‌ای که همه ما روی آن دست می‌گذاریم، بحث کرامت انسانی است. انسان شخصیتی دارد که باید مورد احترام قرار گیرد و این کرامت انسانی و شخصیت هم در متون فلسفی و هم در منابع دینی و هم حتی در اعلامیه‌ها و کنوانسیون‌های حقوقی مثل اعلامیه جهانی حقوق بشر مورد تایید و تاکید قرار گرفته و تقریباً اختلافی در آن موجود نیست. از این زاویه هم هست که برای انسان حقوقی وجود دارد از

شماره 30 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

چرا مالکیت فکری در دنیای دیجیتال شکست خورد و چه کنیم که به موفقیت برسد؟

کپی‌رایت مرد، زنده‌باد کپی‌رایت

کاتارزینا گرکز (Katarzyna Gracz) استاد دانشگاه اروپایی در فلورانس ایتالیاست. او با کمک پریماورا دو فلیپی که در موسسه اینترنت و جامعه برکمن دانشگاه هاروارد کارشناسی ارشد می‌خواند، در شماره ۲۲ ژوئن ۲۰۱۴، نشریه International Journal of Law And Information Technology مقاله‌ای با عنوان شکست تنظیم مقررات برای کپی‌رایت از منظر تئوری سیستم‌های خودسازنده نوشته است. در این بخش خلاصه‌ای از این مقاله که حاوی ایده جدیدی در این حوزه است، مطرح می‌شود. ابتدا باید گفت منظورمان در این نوشته از تئوری سیستمی و نیز خودسازندگی چیست. در تئوری سیستمی، اجزای یک مجموعه در تعامل با یکدیگر و دارای اثرگیری از هم و تاثیر بر دیگری دیده می‌شود. خودسازندگی یا autopoietic بودن هم به این مساله اشاره دارد که این سیستم می‌تواند نقایص خود را برطرف سازد و امور خود را رتق و فتق کند. در این مقاله تلاش شده حقوق به عنوان چنین سیستمی معرفی و در نهایت از این ظرفیت برای اصلاح وضعیت موجود نظام کپی‌رایت استفاده شود.نخستین مساله‌ای که به عنوان یک واقعیت یا Fact در این مقاله مطرح می‌شود این است که رژیم کپی‌رایت در طول زمان نیز توسط وابستگی‌های متقابلی که به سیستم‌های سازنده محیط آن داشته و انتقاداتی که از طرف این سیستم‌ها متوجه

شماره 29 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 86

بررسی قانون انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان از منظر حقوق فناوری اطلاعات

IT چگونه به کمک انتخابات آمد

باید پذیرفت قدرت بهره‌برداری دولت‌ها در مفهوم کلان، از امکانات و ابزارهای جدید تا حد زیادی وابسته به دانش و مهارت کلی آنها در استفاده از این ابزارهاست. «استفاده» در اینجا معنایی وسیع‌تر از صرف به‌کارگیری دارد و عواملی چون استفاده ایمن از امکانات و ابزارهای جدید، لزوم وجود قوانین در تنظیم به‌کار‌گیری این ابزارها و وجود کارشناسان خبره در این حوزه، همگی ملازم و همراه آن هستند. از این روست که در بسیاری از نظام‌های سیاسی و بنا بر نوع سیستم‌های انتخاباتی آنها، استفاده از فناوری اطلاعات در ابعاد گسترده و مهمی صورت می‌گیرد. در برخی نظام‌ها افراد برای شرکت در انتخابات نیازمند ثبت‌نام پیش از روز انتخابات هستند و تنها افرادی که قبلاً ثبت‌نام کرده‌اند می‌توانند در انتخابات شرکت کنند. امروز فرآیند ثبت‌نام پیش از انتخابات در این‌گونه نظام‌ها به صورت اینترنتی انجام‌ می‌شود. همچنین در برخی نظام‌های انتخاباتی در دنیا فرآیند اصلی رای‌گیری یا ثبت‌نام از نامزدهای انتخاباتی با استفاده از فناوری‌های جدید علی‌الخصوص ابزارهای اینترنتی صورت می‌گیرد. در جمهوری اسلامی ایران، با گذشت زمان و توسعه ابزارها و فناوری‌های جدید، همگام با سایر کشورهای دنیا تلاش شده زیرساخت‌های مناسب برای بهره ‌بردن از این فناوری‌ها فراهم شود. شاید از همین روست که قانونگذار در آیین‌نامه اجرایی

شماره 29 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

مالکیت فکری عکس‌های سلفی هنرمندان با بررسی یک کیس واقعی

کار را که کرد، آن که تمام کرد

عکس سلفی شما با دوستان‌تان ممکن است موضوع حق کپی‌رایت قرار گیرد. حداقل، استدلالات حقوقی سلبریتی‌هایی چون جنیفر لارنس، اسکارلت جوهانسون، کارا دلوین و خیلی افراد سرشناس دیگر بعد از افشا شدن عکس‌های شخصی‌شان در اینترنت حاکی از این است. هکرها به طور محرمانه به فضای ابری ذخیره‌سازی دستگاه‌های الکترونیکی این افراد دست پیدا کردند و ناگهان در طول چند ماه گذشته به انتشار عکس‌های شخصی ستارگان مبادرت کردند. حالا ستارگان، خود را در لباس حمایتی کپی‌رایت و حقوق جزا به منظور مقابله با کلاهبرداران و ارائه‌دهندگان خدمات اینترنت که این «نشتی» را فراهم آوردند، می‌پوشانند.واضح است هکرهایی که مسئول این نوع حملات هستند، بسته به روشی که عکس‌ها را به دست آورده‌اند قابل تعقیب کیفری هستند. کریستوفر چنی-یکی از هکرهای چنین عکس‌هایی از افراد سرشناس- به خاطر نقشش در چنین حمله‌ای طی سال ۲۰۱۰، به عنوان مجرم در ۹ جرم شناخته و به ۱۰سال زندان محکوم شد! او در جرائم مختلفی گناهکار شناخته شد از جمله دسترسی غیرمجاز به یک کامپیوتر رمزگذاری‌شده، آسیب زدن بدون اجازه به یک کامپیوتر محافظت‌شده و استراق سمع؛ که هر کدام از اینها حداکثر پنج سال یا بیشتر مجازات حبس دارد. در برابر بیشتر شاکیان، مسئولیت کیفری هکرها شناسایی می‌شود ولی آیا مسئولیتی متوجه

شماره 29 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 89

آیا تحریم فناوری اطلاعات ایران، نوعی تحریم هدفمند بود؟

هوشمندهای بی هوش

موضوع تاثیرات تحریم در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران همچون سایر صنایع به صورت کلی و همه‌جانبه بوده است. از زمان آغاز فشارهای تحریم، فعالان در تمام سطوح از جمله واردات تجهیزات و ابزار تکنولوژی اطلاعات و در تمام زیرشاخه‎های آن همچون سخت‎افزار، نرم‎افزار، اینترنت، شبکه و تجهیزات مخابراتی با مشکلاتی مواجه بوده‌اند. اگر بخواهیم مصداقی‎تر به موضوع نگاه کنیم، در حوزه‎ای همچون نرم‎افزار دسترسی به جدیدترین نسخه‌های پیشرفته نرم‌افزار و محیط‌های تحت وب، متن‌بازها و توسعه‎دهندگان این فضا به دلیل تحریم‎های پی در پی در کشور به آسانی امکان‎پذیر نبود. حتی در بخش فضای مجازی و اینترنت، فقدان دسترسی به امکانات بسیاری از سایت‎های پراهمیت، در کسب و کار تاثیرات منفی به جا گذاشته است. تاثیر دیگر تحریم‌ها در حوزه فناوری اطلاعات این بوده است که بسیاری از سرویس‌های سایت‌هایی مانند گوگل، مایکروسافت و اپل از طریق IP آدرس ایران غیرقابل دسترسی بود و بنابراین افراد با استفاده از فیلترشکن‌ها می‌توانستند به این اطلاعات دسترسی پیدا کنند که همین امر سرعت کار را پایین می‌آورد. البته باید توجه داشت بر اساس قطعنامه‌های ۱۶۴۹ (۲۰۰۶)، ۱۷۳۷ (۲۰۰۶)، ۱۷۴۷ (۲۰۰۷)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰) شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران، کشورها متعهد شده‌اند مانع ارائه یکسری از خدمات

شماره 29 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

مجازات جایگزین حبس کلید جرائم رایانه‌ای

اگرچه نگاه ابتدایی به مجازات منحصر در عاملی برای بازدارندگی و سرکوب اعمال مجرمانه بود، دهه‌هاست دولت‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که پاسخ‌های دستگاه حاکمیتی به رفتارهای مجرمانه می‌تواند طیف متنوع‌تری را شامل شود که از اصلاح و بازپروری مرتکب تا ترمیم آسیب‌های وارده به جامعه و بزه‌دیده در ذیل آن قرار می‌گیرد. در این نگاه مجازات منحصر در حبس ـ آن هم حبس توام با تخفیف و مشقت ـ نیست. این رویکرد به تبع تحولات نظری و نوآوری‌های نظام‌های حقوقی به نظام حقوقی ایران نیز وارد شد و ردپای پاسخ‌های غیرکیفری و اصلاحی یا ترمیمی به جرم را می‌توان پراکنده در قوانین مختلفی که به ویژه در دهه‌ ۸۰ به تصویب رسید، مشاهده کرد. پیش از آن در دهه‌ ۳۰ خورشیدی، نهادهایی چون تعلیق اجرای مجازات (همراه با تعیین دوره‌ مراقبت و الزام به اجرای دستورهای اصلاحی طی آن دوره) و آزادی مشروط پس از طی مدتی از حبس، به قانون مجازات عمومی راه یافته بود که پس از انقلاب نیز در قوانین بعدی از جمله قانون مجازات ۱۳۷۰ با تغییراتی به حیات خود ادامه داد. در این میان، ماده ۲ قانون وصول برخی از درآمدهای دولت و مصرف آن در‌ موارد معین (۱۳۷۳) نیز دادگاه را مکلف کرد

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 86

نگاهی به تحولات جدید دادرسی جرائم رایانه‌ای و دادرسی الکترونیکی

ترازوی دیجیتال در دست فرشته عدالت

با تصویب قانون جدید آیین دادرسی کیفری در سال ۱۳۹۲ و الحاق قانون آیین دادرسی جرائم نیروهای مسلح و دادرسی الکترونیکی (۸/۷/۱۳۹۳) به این قانون و لازم‌الاجرا شدن آن از آغاز تیرماه سال جاری، مقررات حاکم بر دادرسی جرائم الکترونیکی اساساً دگرگون شد و حتی مقرراتی که پیش از این در قانون جرائم رایانه‌ای پیش‌بینی شده بود، دستخوش اصلاحات و تغییراتی شد. با این حال، به نظر می‌رسد اصولاً مقررات قانون جرائم رایانه‌ای (مصوب ۱۳۸۸) و چارچوب کلی آن در قانون جدید آیین دادرسی کیفری حفظ شده و تنها اصلاحاتی در آن به عمل آمده است. به هر روی با توجه به تقدم و تأخر تصویب قوانین، اصولاً باید ملاک را قانون جدید آیین دادرسی کیفری قرار داد و در نبود مقررات خاص در بخش دادرسی الکترونیکی این قانون و نیز قانون جرائم رایانه‌ای، به سراغ مقررات عمومی در دادرسی کیفری رفت. نوشتار حاضر نگاه کوتاهی خواهد داشت به این تحولات و مقرراتی که برای دادرسی الکترونیکی و دادرسی جرائم رایانه‌ای در قانون جدید آیین دادرسی کیفری پیش‌بینی شده است. صلاحیت مراجع قضائی ایران مراجع قضائی اصولاً به جرائمی رسیدگی می‌کنند که در محدوده قلمرو حاکمیت سرزمینی آنها محقق شود (مواد ۳ و۴ قانون مجازات اسلامی)؛ با این حال در

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

حملات سایبری و حقوق بین‌الملل بشردوستانه*

قاعده‌هایی برای نبردهای بدون مرز

اختراع رایانه و متعاقب آن اینترنت، فضای جدیدی را به نام دنیای مجازی مقابل بشر قرار داد. به وسیله این ابزارها بود که این ‌بار، جنگ‌ها به سمت نبردهایی در فضای مجازی و سایبری پیش رفتند. اکنون باید این واقعیت را پذیرفت که فارغ از اینکه جهان آماده این نبردها هست یا نه، تسلیحات سایبری به بخش مهمی از جنگ نوین تبدیل شده‌اند و به موازات پیشرفت اینترنت و فناوری‌های ارتباطی، شیوه‌های جنگ نیز متغیر و گوناگون شده است و حملات سایبری یک روش جذاب برای جنگ محسوب می‌شود. ابزارهای تکنولوژیک و تکنیک‌های انسان‌های متخصص در فضای سایبری به طرف درگیر اجازه می‌دهند اقداماتی انجام دهند که برای دشمن ناخوشایند است و از آن سو ابزارها و تکنیک‌های دفاعی به دنبال جلوگیری طرف مقابل از انجام چنین کاری هستند. در چنین نزاعی معلوم نیست در آن سوی خط نبرد چه کسی صف‌آرایی کرده است. دیگر دوست و دشمن مشخص نیست. این جنگ تن به تن نیست بلکه جنگ تفکر و اندیشه، از مسافت بسیار طولانی است. عملیات تهاجمی ممکن در فضای سایبری مخاصمه در فضای سایبری به اقدامات انجام‌شده توسط طرفین مخاصمه برای دستیابی به مزیت بیشتر از دشمن، با استفاده از ابزارهای مختلف فناوری اطلاق می‌شود. مزایا می‌تواند از

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 89

آینده تنظیم مقررات در فضای مجازی چگونه است؟

راه یکی است و آن، خودتنظیمی است

تنها صفتی که می‌توان برای این روزهای اینترنت به کار برد، «وحشتناک» است. چه به خاطر «حجم» اطلاعاتی که در یک روز در این محیط به‌هم‌پیوسته تولید و منتقل می‌شود و ما از آن عقب می‌مانیم و چه به دلیل «سرعتی» که اکنون به واقع زمان و مکان را به امری خنده‌دار تبدیل کرده است. اینترنت باعث شده حتی چند سال قبل به شکل زمانی دور در ذهن ما پدیدار شود. به راستی دنیای قبل از نرم‌افزارهای ارتباطی پیام‌رسان مثل وایبر و تلگرام و واتس‌اپ، چه شکلی بود؟ کسی هست که آن دوران به نظرش، خیلی دور نرسد؟حال در این فضا که سرعت و گستردگی چه از نظر «محتوا» و چه از نظر «کاربر»، آن هم با در نظر داشتن تلفن‌های هوشمند، ویژگی اصلی آن است؛ یک سوال مثل خوره در حال خوردن ذهن متفکران حوزه فناوری و علوم اجتماعی است. اگر وضعیت بدون وجود یک قوه قاهره یا قانون را به قول هابز به یک «وضع طبیعی» تعبیر کنیم؛ «قرارداد اجتماعی» به قول روسو، که قرار است روابط بین کاربران را در رابطه با محتوای وب تنظیم کند، باید توسط چه کسی یا چه نهادی و با چه مختصاتی تنظیم شود؟ تاکنون دو راهکار برای تنظیم مقررات در فضای

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

حقوق تلویزیون‌های اینترنتی از منظر حقوق اساسی ایران

معلق بین آسمان حقوق و زمین قانون

IPTV یا (Internet Protocol Television) که نسلی بسیار جدید از خدمات تلویزیونی است، به عبارت دقیق سیستمی است که از طریق آن خدمات تلویزیونی با استفاده از پروتکل اینترنتی و از طریق دسترسی به اینترنت به بیننده عرضه می‌شود. استفاده از پروتکل اینترنتی علاوه بر مزیت سرعت زیاد، امکان انتخاب برنامه و همچنین دریافت داده‌های دیگر علاوه بر تصویر برنامه‌ها را نیز به بیننده می‌دهد. نسل جدید تلویزیون‌ها که با رشد روزافزون فناوری‌های جدید همراه بوده، چالش‌های حقوقی‌ای نیز به وجود آورده است. به دلیل مسائل امنیتی، دسترسی آزادانه‌تر به اطلاعات و مسائلی از این قبیل، در ایران نیز ناگزیر بحث IPTV گره‌خورده با مباحث قانونی بوده ‌است. بدون شک اولین و مهم‌ترین ایستگاه قانونی که باید در این خصوص مورد بررسی قرار گیرد، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به تبع آن نظریات تفسیری شورای نگهبان است. با آغاز زمزمه‌هایی در خصوص ورود این نوع خدمات تلویزیونی به ایران، بررسی وضعیت حقوقی این نوع خدمات در کشورمان جالب توجه به نظر می‌رسد. نگاه قانونی اصل چهل‌ و ‌چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بیان می‌دارد که نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایران بر پایه سه بخش دولتی، تعاونی و خصوصی با برنامه‌ریزی منظم و صحیح استوار است. اصولاً اختصاص بودجه،

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 92

بررسی هک کردن وای‌فای و سرقت مجازی از منظر حقوقی

چه کسی حجم اینترنت مرا خورد

کاربر: الو؟ سلام، خسته نباشید. من فکر می‌کنم سرعت اینترنت من کمتر از حد معمول است.مسئول شرکت: لطفاً دانلود را از تمامی دستگاه‌های در حال استفاده از اینترنت متوقف کنید تا شماره تلفن شما را پیگیری کنم.کاربر: هیچ دستگاهی در حال استفاده از اینترنت نیست!مسئول شرکت: اما مانیتور من نشان می‌دهد که شما در حال دانلود اطلاعات هستید! شاید این مکالمه به گوش شما نیز آشنا باشد؛ مکالمه‌ای که نشان می‌دهد برخلاف انتظاری که دارید، شما تنها کاربری نیستید که از شبکه اینترنت منزل‌تان استفاده می‌کند!Wireless Local Area Networks به اختصار Wlan یا WiFi، از اهمیت و کاربرد زیادی در دهه اخیر برخوردار شده‌ است. نصب وای‌فای در ادارات، دانشگاه‌ها، هتل‌ها، کافی‌شاپ‌ها، خانه‌ها و غیره مرسوم شده است و استفاده از آن به بسیاری از نیازها و خواسته‌های روزمره‌ ما پاسخ می‌دهد. با توجه به شیوع و اهمیت روزافزون شبکه وای‌فای، مساله تامین امنیت در تبادل اطلاعات از طریق آن نیز اهمیت و جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند.برخی از اماکن عمومی حق استفاده ازسرویس وای‌فای خود را بدون رمزگذاری در اختیار عموم قرار می‌دهند و بالعکس، برخی دیگر حق استفاده از این شبکه را به صورت خصوصی به کاربران محدود می‌دهند. با این حال گاهی شبکه‌های خصوصی هم از دست هکرها

شماره 28 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 94

حمایت از حقوق مالکیت فکری در شبکه‌های اجتماعی عکس‌محور

عکس از ما، حق برای زاکربرگ

اینستاگرام ۵۰۰PX، فلیکر و غیره نمونه‌های شبکه‌های اجتماعی عکس‌محوری هستند که به تعداد قابل توجهی ساخته شدند تا عطش انسان را نسبت به در معرض دید گذاشتن آثارش سیراب کنند. هنر خصوصاً هنر عکاسی، تا حد زیادی با نشان دادن آثارمان به دیگران رضایت را در ما برمی‌انگیزد. اینکه بتوانیم عکس‌هایمان را به دیگران نشان دهیم، از آنها نظر بگیریم، بدانیم دیگران عکس‌مان را دوست داشته‌اند و به قولی عکسمان لایک بخورد، قطعاً برای همه احساس دلپذیری است.اما چطور بین تعارض این احساس دلپذیر ناشی از اشتراک عکس‌هایمان با دیگران و خطر دزدیده شدن عکس‌ها کنار بیاییم؟ آیا با این همه نقض کپی‌رایت و دزدی عکس که در فضای نامحدود اینترنت مشاهده می‌کنیم، اصلاً امکان دارد عکس‌هایمان از خطر نقض کپی‌رایت در امان بمانند؟ حقوق مالکیت فکری یا اصول کلی این شبکه‌های اجتماعی در این راستا کمکی به ما می‌کند؟عموماً در جواب این سوال گفته می‌شود اگر می‌خواهید عکس‌هایتان از هر نوع خطر دزدی و نقض کپی‌رایت در امان بمانند، آنها را در شبکه‌های اجتماعی منتشر نکنید! برای خودتان نگه دارید و میل به اشتراک آنها را با برگزاری نمایشگاه اقناع کنید! البته که این راه‌حل برای همه کس و همچنین برای همه عکسی کارساز نیست. آیا واقعاً این شبکه‌های

شماره 27 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 82

کلیکت را محکم بچسب رفیق!

دبیر کارگروه تعیین مصادیق مجرمانه اخیراً مصاحبه‌ای کرده و گفته: «به موجب مصوبه اخیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه با سایت‌های اینترنتی که برای افزایش بازدید و ارتقای رتبه کشوری و جهانی خود به حیله و تقلب متوسل می‌شوند و با سوءاستفاده از کلمات کلیدی و تگ‌های پرکاربرد کاربران را فریب می‌دهند، برخورد خواهد شد.» سایت‌های مختلفی هم این گفت‌وگو را با عنوان برخورد با سایت‌های کلیک‌دزد پوشش دادند. این گزارش قرار است به شما بگوید کلیک‌دزدی چیست و چرا قرار است به شکل قانونی با آن برخورد کنیم. پیش از هر چیز باید منظور از کلیک‌دزدی را مشخص کرد. آنچه در سخنان آقای خرم‌آبادی آمده، به خوبی تعریف شده است:«سایت‌های اینترنتی که برای افزایش بازدید و ارتقای رتبه کشوری و جهانی خود به حیله و تقلب متوسل می‌شوند و با سوءاستفاده از کلمات کلیدی و تگ‌های پرکاربرد کاربران را فریب می‌دهند.» اما به غیر از این سایت‌ها، دیگرانی هم هستند که می‌توانند عنوان کلیک‌دزد بگیرند و آن سایت‌هایی هستند که از پاپ‌آپ استفاده می‌کنند. بنابراین در اینجا با دو نوع سایت کلیک‌دزد آشنا خواهیم شد. نخست کلیک‌دزدهای محتوایی و دوم کلیک‌دزدهای فنی یا همان پاپ‌آپ‌بازها. کلیک‌دزدهای دسته اول همان‌طور که بیان شد دسته اول کلیک‌دزدها، کلیک‌دزدهای محتوا هستند. یعنی

شماره 27 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 84

نگاه حقوقی به سلفی گرفتن با یک مرده

من و روح آن مرحوم یهویی

«همین الان یهویی»، عبارتی است که به کرات به جد و طنز در شبکه‌های اجتماعی گسترش پیدا کرده و نویسنده آن قصد داشته با این جمله و یک عکس به پیوست آن حال لحظه‌ای خود را منتقل کند؛ حالی که می‌تواند شاد باشد یا غمگین. می‌تواند یک مجلس عروسی و مهمانی باشد یا مراسم تدفین آشنایی یا حتی کنار جسد. سلفی گرفتن اصطلاحی است که طی یکی دو سال گذشته رواج یافته و به نوعی عکسبرداری گفته می‌شود که فرد در آن با دست خود یا با یک وسیله کمکی از خودش عکس می‌گیرد. این روزها شاهد رواج عکاسی سلفی و انتشار ویروسی آن در وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی نظیر اینستاگرام و فیس‌بوک هستیم؛ عکس‌های سلفی با بستگان، دوستان، مناظر طبیعی، حیوانات و حتی اجساد!چندی است مواردی نظیر انتشار عکس سلفی داغداران با اجساد عزیزان از‌دست‌رفته و عکس سلفی دانشجویان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی در سالن تشریح با اجساد، موجب تکدر خاطر و تشویش اذهان عمومی شده است. پیرو این حوادث، بازخوردهایی در جامعه بروز یافته که پاره‌ای از آنها در مذمت انتشار چنین تصاویری و پاره‌ای دیگر حاکی از بلااشکال بودن تصاویر مذکور بوده است. عده‌ای در نکوهش و انتقاد به این عمل، آن را بی‌حرمتی به اجساد و

شماره 27 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 90

درنگی بر وضعیت کنونی و آینده‌ جرم در فضای سایبری ایران

حال همه‌ ما خوب است اما تو باور نکن

فضای سایبری و محیط مجازی نزدیک به دو دهه است که با سرعتی فزاینده در ایران رشد کرده‌ و اگرچه عواملی از قبیل سرعت پایین اینترنت، فیلترینگ‌های گاه مبهم و بی‌مبنا یا عدم وجود زیرساخت‌های فنی لازم، این آهنگ را در مواردی کند کرده؛ آمارها نشان از همراهی با قافله‌ جهانی می‌دهد: اینترنت شکل زندگی همه‌ ما را دگرگون کرده و تقریباً در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی ما ـ از تحصیل تا کسب و کار، از ارتباطات روزمره تا حتی عبادات ـ نفوذ کرده ‌است. در عین حال آمار و گزارش‌های سال‌های اخیر به یادمان می‌آورد این رشد فزاینده و همه‌گیر در موارد متعددی با آسیب‌های فراوان همراه بوده‌ که دست‌کم در مواردی، چاره‌اندیشی‌ها کارگر نیفتاده است. البته این منحصر به ایران نیست؛ هم رشد استفاده از اینترنت و حضور در فضای سایبر و هم متناظر با آن نرخ رو به رشد آمار بزهکاری، کاروانی است جهانی که تمام کشورهای فعال در این عرصه و در واقع می‌توان گفت تمام دنیای کنونی درگیر آن است. بازار بزهکاری مجازی، بازار پرسودی است که بزهکاران را قانع کرده سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار هزینه و آسیب بر دست جوامع خود به جای بگذارند. در سال ۲۰۱۱ گردش مالی این بازار ۶۳

شماره 26 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 84

حاکمیت الکترونیکی در ایران؛ چشم‌اندازی از حقوق عمومی

سایه‌بانی برای همگان

موضوع نوشته این شماره حقوق عمومی فناوری اطلاعات، نقد و بررسی عملکرد حکومت ایران در زمینه حاکمیت الکترونیکی با رویکرد به اصول حقوق عمومی و قوانین مصوب است. در ابتدایی‌ترین بخش بحث در خصوص این موضوع، شاید بهتر باشد توضیح کوتاهی در خصوص حاکمیت الکترونیکی ارائه شود. حاکمیت الکترونیکی گذشته از جزییاتی که می‌تواند آن را از مفاهیم مشابه تفکیک کند، به طور کلی به معنای استفاده و بهره‌برداری از تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات در راستای ارتقای توانایی‌های قوای مقننه، قضائیه و مجریه است. این افزایش توانایی قوای دولتی با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌تواند نتایجی به دنبال داشته باشد. یک دسته از این نتایج، تسهیل‌کننده روابط دولت با مردم و همچنین ارائه آسان‌تر، سریع‌تر و همگانی‌تر خدمات دولتی از طریق استفاده از فناوری الکترونیکی است. دسته دیگر مربوط به تسهیل روابط بخش تجاری با دولت و تسهیل روابط کسب و‌ کار است. و دسته سوم از این نتایج تسهیل‌کننده روابط بخش‌های مختلف دولت یا یکدیگر است. بر اساس این چارچوب ترسیم‌شده در ادامه به بررسی قوانین مصوب در جمهوری اسلامی ایران می‌پردازیم. به نظر می‌رسد از بین نتایج حاصله از برقراری اصول دولت الکترونیکی در ایران، فربه‌ترین و چشمگیرترین بخش حداقل در قوانین مصوب، مربوط به دسته

شماره 26 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

لایک می کنم پس هستم

آزادی بیان به عنوان یکی از حقوق و آزادی‌های بنیادین آدمی، ارزشی خاص در نظام حقوق بشر دارد. هر تلاشی برای افزایش مصداقی این آزادی‌ها بر اعمال و رفتار آدمی می‌تواند دست مستبدان را از شهروندانی که زبان سبز و عملکردی خلاف میل حکومت‌ها دارند؛ کوتاه‌تر کند. افزایش مصادیق تحت شمول آزادی بیان یا با کاستن محدودیت‌های بیان مورد حمایت قابل دسترسی است یا با توسعه مفهوم و به تبع آن مصادیق «بیان». در این مقاله تلاش شده است از طریقه دوم استفاده شود. مبنای کار به صورت کلی رای دادگاه تجدید نظری در ایالات ‌متحده است که پسند کردن صفحات فیس‌بوک را مصداقی از آزادی بیان می‌داند. به نظر می‌رسد در عصر رسانه‌های اجتماعی، موضوعات جدیدی در عرصه جامعه وجود دارد که حقوق ناگزیر از صحبت در مورد این موضوعات است.   اهمیت پرداختن به آزادی بیان در جهانی که حالا سخن از نسل سوم حقوق بشر به میان می‌آید، چه جای سخن از حق آزادی بیان است که در نسل اول آن قرار می‌گیرد؟ حقی که حالا دیگر حتی کمتر دیکتاتوری در جهان حاضر است بگوید آن را محترم نمی‌شمارد. به نظر می‌رسد در ابتدای تحقیق باید به این پرسش جواب داد و اهمیت بحث و گفت‌وگو از

شماره 26 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 82

نرم‌افزارهای زنانه، کلیشه‌ساز یا فرصت؟

«جنبش زنان از همان ابتدا با دیدی انتقادی و اغلب با خشم به آنچه آن را تبعیض جنسیتی در رسانه‌ها می‌گویند، واکنش نشان داده است.» ژانت بائر «ترفندهای زنانه»، «خانم زیبای خونه»، «چقدر خوشگلم»، «بانویار»، «دوران قاعدگی من»، «آشپزی خانم‌ها»، «تقویم بانووی»، «تقویم قاعدگی روزهای صورتی»، «تقویم زنان» و «بانو» هم اسامی چند نرم‌افزار «زنانه‎‌ای» است که با جست‌وجویی ساده می‌توان در کافه‌بازار پیدایشان کرد. نرم‌افزارهای تلفن همراه این روزها دائماً در حال رشد کمی و توسعه نفوذ در میان مردم هستند و کافه‌بازار یکی از جاهایی است که می‌توان این نرم‌افزارها را در آن جست‌وجو کرد. به عبارت دیگر بازار محلی برای عرضه و فروش برنامه‌های اندرویدی ا‌ست که به ‌طور ویژه به کاربران ایرانی سرویس‌دهی می‌کند. مروری به این نرم‌افزارها به ما می‌گوید تمرکز آنها بر وضعیت‌های خاص زنانگی چون دوران قاعدگی، لباس‌های زنان و تزیینات خانه و آشپزی است. همین موضوع باعث شده بوی کلیشه‌های جنسیتی از این نرم‌افزارها بلند شود. شاهد مثال ما برای این امر معرفی‌نامه‌هایی است که بابت این نرم‌افزارها نوشته شده است. مثلاً «با گسترش این اپلیکیشن‌ها در موضوعات زنانه، می‌توان به سادگی و ناخودآگاه از بروز اختلالات زنانه مطلع شد. استفاده از این اپلیکیشن‌ها علاوه بر زنان به مردان نیز توصیه می‌شود؛

شماره 25 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 86

دعوا بر سر فرکانس ۷۰۰

افراد پیگیر اخبار حوزه فناوری اطلاعات می‌دانند؛ چندی است در خصوص تخصیص باند ۷۰۰ مگاهرتز بین سازمان صدا و سیما و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، اختلافی پیش آمده است. به طور خلاصه باید گفت عقیده معاونت فناوری سازمان صدا و سیما این است که تخصیص جهانی باند ۷۰۰ مگاهرتز به پخش رادیوتلویزیونی و تفویض آن در ایران به سازمان صدا و سیما، به معنای این است که این سازمان باید مقررات‌گذاری و مدیریت این باند را در اختیار بگیرد و در مقابل، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات راجع به اختلاف نظرش با سازمان صدا و سیما در مورد آزادسازی باند فرکانسی ۷۰۰ تا ۸۰۰ مگاهرتز معتقد است:«۱۵ سال پیش تمام کشورهای دنیا تصمیم گرفتند با توجه به پخش دیجیتالی شبکه‌های تلویزیونی، باندهای فرکانس مازاد را به پروژه‌های دیگری اختصاص دهند. این موضوع در کنفرانس‌های اتحادیه بین‌المللی مخابرات نیز مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت زیرا تمام شبکه‌های تلویزیونی دنیا به سمت دیجیتالی شدن پیش می‌روند و از طرفی ارتباطات موبایلی هم توسعه می‌یابد. طیف فرکانس، منبعی کمیاب در کشورهای دنیاست که به سرعت پایان می‌گیرد و البته تنها چیزی است که خلق نمی‌شود. بنا بر چنین ماهیتی، تصمیم گرفته شد باند فرکانسی که در گذشته به (پخش آنالوگ

شماره 24 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 82

قواعدگذاری توسط بخش خصوصی از منظر حقوق عمومی

مساله تخصص است نه مالکیت

حقوق عمومی، رشته‌ای از حقوق است که روابط بین شهروندان با دولت و نیز نهادهای دولتی با یکدیگر را بررسی می‌کند. با عنایت به حضور جدی دولت در عرصه ارتباطات امروزین جامعه ما، نگاهی به این ارتباطات از عینک حقوق عمومی حائز اهمیت خواهد بود؛ عینکی که تعادل دو منفعت یعنی تمشیت امور عمومی در عین حفظ حقوق شهروندان را دنبال می‌کند. در دومین گزارش حقوق عمومی (گزارش نخست با موضوع مساله سلسله‌مراتب نهادهای حقوق فناوری اطلاعات در ایران در شماره پیشین منتشر شد) به مساله قواعدگذاری در حوزه ارتباطات توسط بخش خصوصی می‌پردازیم.  یکی از اولین و قدیمی‌ترین تقسیماتی که در مباحث مربوط به حقوق اداری و اساسی از آن سخن به میان می‌آید، تفکیک میان وظایفی است که دولت از باب «حاکمیت» بر عهده دارد و تنها در صلاحیت انحصاری دولت است و وظایفی که دولت از باب «تصدی» بر عهده داشته و قابل واگذاری به بخش خصوصی است. این تفکیکی است که میان آن دسته از کارکردهای دولت که از حیث استفاده یا عدم استفاده از قدرت عمومی از یکدیگر منفک می‌شوند، صورت پذیرفته ‌است. سال‌هاست این تفکیک از صحنه مباحث به‌روز حقوق اداری رخت بر بسته است چرا که بسیاری از حقوقدانان امروز بر این باورند

شماره 24 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 84

فیشینگ: درنگی جرم‌شناختی

صیادانی که برای رضای خدا ماهی نمی‌گیرند

فضای مجازی مانند هر فضای دیگری که زندگی اجتماعی انسان به آن راه یابد، بستری است برای بروز و ظهور تمام جلوه‌های زندگی بشری در شکل و گاه با محتوایی نو؛ اعم از خوب یا بد؛ از مراودات و تبادلات روزمره و دوستانه گرفته تا تبادلات علمی و اطلاعاتی و خبررسانی و از سرگرمی و تفریح گرفته تا انواع معاملات تجاری. پس نباید چندان دور از انتظار باشد که سر و کله‌ انواع رفتارهای مجرمانه نیز در آن راه یابد. گستردگی و تنوع کمی و کیفی رفتارهای مجرمانه در فضای سایبر از سویی و پیچیدگی‌ها و دشواری‌های فنی آن از سوی دیگر به گونه‌ای است که در غالب کشورها، واحدهای حرفه‌ای و به‌خصوصی و نیز نهادهای خاصی برای تامین امنیت شهروندان در این محیط ایجاد شده ‌است (تشکیل پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات «فتا»، تصویب قانون جرائم رایانه‌ای در سال ۱۳۸۸ و اخیراً تشکل شورای عالی فضای مجازی به عنوان نهادی فراقوه‌ای را باید از نمونه‌های این اقدامات در ایران به شمار آورد). یکی از مصادیق شایع و فراگیر جرائم رایانه‌ای، فیشینگ است؛ روشی نه‌چندان پیچیده اما زیرکانه که با شکستن حریم داده‌های محرمانه‌ شخص نظیر شماره حساب، گذرواژه یا کلمه‌ کاربری حساب‌های مختلف اینترنتی، عملاً می‌تواند تبعات کابوس‌‌واری

شماره 24 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 86

بررسی نقش فناوری اطلاعات در حقوق زنان

فضای اینترنت جنسیتی نیست

«مردم می‌خواهند رژیم را ساقط کنند!… زیباترین چیز در این اعتراضات این است که کسانی که در آن نقش داشتند به هیچ عنوان سیاستمدارها نبودند، بلکه همه ما بودیم، همه مصری‌ها.» این یکی از نوشته‌های «اسما محفوظ» مصری در ۲۶ ژانویه ۲۰۱۱ در صفحه فیس‌بوکش است. او یکی از زنانی بود که در انقلاب مصر نقش مهمی ایفا کرد و در عین حال در شبکه‌های اجتماعی بسیار فعال بود. اکنون چند سالی از روزی می‌گذرد که شبکه‌های اجتماعی تاثیر بسزایی در جنبش‌ها داشتند؛ شبکه‌های آنلاین و بدون مرز که همزمان هم محلی است و هم جهانی. در نخستین گزارش صفحه زنان و حقوق فناوری اطلاعات به سراغ این گروه‌ها رفتیم و تاثیر آن را بر حقوق زنان بررسی کردیم. گروه‌های ایجادشده در شبکه‌های اجتماعی و به خصوص شبکه‌های اجتماعی پیام‌رسان، چه تاثیری بر حقوق زنان داشته است؟ آیا باعث افزایش مشارکت زنان در دنیای واقعی شده یا برعکس، عاملی بوده برای منفعل و منزوی کردن آنان؟سه فعال حقوق زنان، پردیس عامری دکترای مطالعات زنان، شیما قوشه حقوقدان و وکیل پایه یک دادگستری و بنفشه جمالی فعال رسانه حوزه زنان برای پاسخگویی به این دغدغه‌ها در میزگردی که به صورت مجازی برگزار شد، شرکت کردند و به سوالات ما پاسخ دادند:

شماره 24 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 88

رقابت در بخش مخابرات به چه معناست؟

بازی با اعداد

حقوق اقتصادی یکی از رشته‌های نوپای دانشگاهی در ایران است که مساله اصلی آن تنظیم روابط بین فعالان اقتصادی است. روشن است که یکی از مهم‌ترین مسائل در این حوزه، مساله رقابت است. خصوصی‌سازی مخابرات و انحصار اپراتور سوم که حالا دارد در قالب برخی امتیازات مالک آن یعنی سازمان تامین اجتماعی هم رخ می‌نماید، موضوع رقابت در بخش مخابرات را جدی کرده است. به این بهانه نگاهی کردیم به معنای رقابت در بخش مخابرات؛ پله اول برای بررسی ابعاد و نمونه‌های این حوزه در ایران و جهان. تجارت کالا و رقابت در آن، اولویت اساسی در راستای رشد اقتصادی و تجارت آزاد در دهه‌های گذشته بود اما در حال حاضر زمینه‌های دیگری همچون تجارت در حوزه مالکیت فکری و خدمات نیز رشد گسترده‌ای داشته‌اند. بنا بر گزارش سازمان جهانی تجارت هم‌اکنون خدمات سریع‌ترین بخش رو به رشد اقتصاد جهانی، عامل دوسوم از تولید جهانی، یک‌سوم از اشتغال جهانی و نزدیک به ۲۰ درصد از تجارت جهانی است. یکی از بخش‌های مهم تجارت خدمات در ساختار جهانی، تجارت خدمات مخابرات است. در عصر حاضر مخابرات کلید بنیادین توسعه اقتصادی، و نیاز تمامی شیوه‌های تجارتی است. چرا که مخابرات و خدمات آن کارکردی دوجانبه دارند؛ علاوه بر آنکه این خدمت به

شماره 23 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 80

آیا می‌توان دغدغه‌های آینده حقوقی را یافت

حقوق لنگ و سیمرغ فناوری

سال‌های کمی دور – نمای خارجی در سال‌های پایانی دهه ۹۰ میلادی، بسیاری از مقالات علمی و کتب دانشگاهی در حوزه علوم انسانی، سعی داشتند با آینده‌نگری (یا دقیق‌تر بگوییم: آینده‌نگاری) از تاثیر توسعه اینترنت و تسهیل فضای تبادل اطلاعات بر حقوق و روابط بین‌الملل سخن بگویند. به عنوان نمونه می‌توان به نوشته‌های جاناتان آرونسون (Jonathan Aronson) رئیس و استاد دانشکده روابط بین‌الملل در دانشگاه کالیفرنیای جنوبی اشاره کرد؛ از جمله مقاله «انقلاب ارتباطات و اینترنت» که به فارسی نیز ترجمه و منتشر شده است.این استاد حقوق بین‌الملل در سال‌ها پیش سعی دارد نسبت به بررسی آثار ناشی از «توسعه اینترنت» و پدید آمدن «کسب و کار الکترونیکی» و مهم‌تر از آن «ارتباطات بی‌سیم» بر حقوق، اقتصاد، امنیت و اجتماع بنویسد. او به حد وسع خود چالش‌های ناشی از انقلاب اطلاعات بر سیاست، حکومت، جهانی شدن و روابط بین‌الملل را بحث می‌کند و دغدغه‌های خود را بیان می‌دارد. مقالاتی از این دست با رویکرد آینده‌نگری‌های تخصصی (نه تخیلی و بر اساس گمانه‌زنی بلکه بر مبنای آمار و مقدمات علمی) در میان نشریات دانشگاهی و تخصصی خارجی بسیار یافت می‌شود. آنچنان که گویی دغدغه و نگرش اندیشمندان علوم انسانی در آن جوامع – اگر نه پیشتر و جلوتر – لااقل هم‌دوش

شماره 23 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 81

شایعه در فضای مجازی، برخورد قانونی یا ساختاری؟

تنبیهی برای حرف‌های درگوشی

نوروز سال ۱۳۹۴ بدون شک یکی از نوروزهای به یادماندنی در تاریخ ایران خواهد بود. دلیل این مساله پرخبر بودن ایام ابتدای سال ۱۳۹۴ بود. از تجاوز نظامی عربستان به یمن گرفته تا حمله بازپس‌گیری تکریت عراق، دعوای آزاده نامداری با فرزاد حسنی و مرگ دو خبرنگار ایرانی و البته گل سرسبد این خبرها یعنی مذاکرات هسته‌ای و در روز سیزدهم، رسیدن به چارچوب تفاهم همکاری در قالب یک بیانیه مشترک. با این حال رشد استفاده از شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان در کنار نبود مطبوعات در ۱۵ روز عید و البته بی‌توجهی بخشی از مردم به صدا و سیما باعث شد بیش از هر زمان دیگری، خبرهای بی‌پشتوانه در این مدت به گوش برسد. این ماجرا خصوصاً در روز سیزدهم و به مناسبت سنت (؟) دروغ سیزده به اوج رسید. به این ترتیب در نبود رسانه‌های رسمی، شایعه توانست جای خبر را پر کند و جالب اینکه در آغاز سال، حتی برخی از این شایعات، رسانه رسمی مثل مطبوعات و سایت‌ها را هم پر کرد. سوال اصلی این است که در مقابل این شایعات چه باید کرد؟ قانون در این زمینه پیش‌بینی داشته است و اگر داشته، آیا راهکار جزایی قانونی راهکار مناسبی برای برخورد با این پدیده است که

شماره 23 حقوق فناوری حقوق فناوری صفحه 82

پاسخی به سه سوال درباره شورای عالی فضای مجازی

جایگاه مصوبات شورا کجاست؟

شورای‌عالی فضای مجازی در سال ۱۳۹۰ بر اساس حکم مقام معظم رهبری و به منظور مدیریت فضای مجازی ایران شکل گرفت. ریاست این شورا بر عهده رئیس جمهور است اما اعضای آن نه‌تنها در هیات دولت خلاصه نمی‌شوند بلکه از قوای مقننه و قضائیه نیز در آن عضویت دارند. اگرچه در سه سال گذشته مطالب مختلفی در بیان جایگاه حقوقی این نهاد منتشر شده اما به نظر می‌رسد باز هم می‌توان سوالاتی را از نظرگاه حقوقی درباره این نهاد طرح کرد. از سوی دیگر با توجه به برنامه‌های کاری و پروژه‌هایی که این نهاد در دست دارد، همواره این سوال مطرح می‌شود که تا چه حد این شورا می‌تواند در مسائل اجرایی دخالت کند؟ آیا توان اجرا هم دارد یا باید در حد سیاستگذار باقی بماند؟ جایگاه حقوقی شورای عالی فضای مجازی نخستین سوالی که ذهن هر حقوقدانی را به خود معطوف می‌کند این است که جایگاه این نهاد در نظم حقوقی ایران چیست؟ اهمیت شناسایی جایگاه شورای عالی فضای مجازی، به خاطر آثار ناشی از مصوبات آن است. جایگاه‌شناسی شورا می‌تواند جنس وظایف و مشی آن را نیز روشن کند.نمی‌توان ادعا کرد شورای عالی مجازی از حیث حقوقی نخستین نهاد از این جنس است،‌ شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز