نسخه فیزیکی

  • شهر کتاب مرکزی تهران – خیابان دکتر شریعتی – بالاتر از خیابان استاد مطهری – نبش کوچه کلاته – فروشگاه مرکزی شهر کتاب
  • شهر کتاب کاشانک نیاوران، کاشانک، نرسیده به سه راه آجودانیه
  • نشر ثالث خیابان کریم‌خان زند، بین خیابان ایرانشهر و ماهشهر، پلاک ۱۵۰
  • شهر کتاب سعادت آباد انتهای خیابان ایران‌زمین، جنب فرهنگسرای ابن‌سینا، شهر کتاب ابن‌سینا
شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چه شد که حق مالکیت معنوی در بحبوحه اینترنت ایرانی فراموش شد

گمشده در غبار

رعایت قانون کپی‌رایت در حوزه‌های مختلف از جمله حوزه نرم‌افزار و احترام به حق صاحب اثر در ایران معادله پیچیده‌ای است که حالا با رشد محتوای دیجیتالی این معادله پیچیده‌تر هم شده است. خلأهای زیادی برای عدم اجرای قانون کپی‌رایت در کشور دیده می‌شود. از بی‌رغبتی سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کشور با پیشینه‌ای نرم‌افزاری برای اجرای قانون مالکیت فکری در کشور گرفته تا به‌روز نبودن قضات قوه قضاییه برای برخورد با پرونده‌های شکایت شرکت‌های نرم‌افزاری. عدم ارتباط با قوانین بین‌المللی در این خصوص هم بی‌تاثیر بر رعایت نشدن قانون کپی‌رایت در کشور نبوده است. سابقه قانون‌گذاری در حوزه قانون کپی‌رایت کشور به حدود ۹۲ سال پیش بازمی‌گردد و در جدیدترین اقدام نیز قانون مالکیت فکری در مجلس در انتظار تصویب به سر می‌برد. به همین بهانه در پرونده این شماره ماهنامه نگاهی به اجرای قانون کپی‌رایت در کشور داشته‌ایم. در همین زمینه در گزارشی به مجموعه قوانینی که در سال‌های گذشته در حوزه رعایت کپی‌رایت در کشور به تصویب رسیده پرداخته‌ایم. همچنین در گزارشی که در بخش حقوق به چاپ رسیده، به‌صورت خاص لایحه اخیر مالکیت فکری را مرور کرده‌ایم و در میزگردی ویژه نیز با حضور بازیگران اصلی این حوزه اثرات اجرای قانون مالکیت فکری در کشور را مورد

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

هزارتوی بهارستان

در حال گوش دادن به آهنگی هستم و دوستم هم با شنیدن آن خوشش می‌آید و می‌گوید: «برای من هم ارسال کن.» اما وقتی به او توضیح می‌دهم که آهنگ را با شارژ ماهانه در یک سرویس اشتراک موسیقی خریده‌ام و به همین راحتی نمی‌توانم با او به اشتراک بگذارم پوزخندی می‌زند و می‌گوید: «واقعاً آهنگ‌هایی که گوش می‌دهی را می‌خری؟» من هم سری تکان می‌دهم که بله. نیشش بیشتر باز می‌شود و می‌گوید: «مثل اینکه مرفه بی‌درد هستی، با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت می‌توانی به راحتی و بدون هیچ پرداخت اضافی آهنگ را دانلود کنی.» می‌گویم پس حق صاحب اثر چه می‌شود، شانه‌اش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: «همه همین کار را می‌کنند!» در روایتی هم شاید حق با همین دوستم بود. داستان احترام به حق صاحب اثر یا به عبارتی حق کپی‌رایت قصه‌ای چنان ناشناخته در ایران است که رعایت آن توسط فرد یا افرادی هم باعث تعجب بخش بزرگی از جامعه می‌شود. دانلود غیرقانونی موسیقی، فیلم، کتاب، شکستن قفل نرم‌افزارهای مختلف، کپی آنها در نسخه‌های بی‌شمار و فروش‌شان با نازل‌ترین قیمت در ایران به یک امر کاملاً طبیعی تبدیل شده است. کمتر کاربری حاضر است برای دریافت این سرویس‌ها در کشور هزینه‌ای پرداخت کند. کافی است

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33
شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

میزگردی درباره حمایت از مالکیت فکری در عصر دیجیتالی

کاپی نکنید

از زمان تصویب قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای در سال ۱۳۷۹ انتقادات بسیاری درباره این قانون مطرح شد، از جمله اینکه آیا این قانون می‌تواند پاسخگوی صنعت پویای نرم‌افزار در عصر انقلاب دیجیتالی با این سرعت از تحولات باشد یا خیر. اما فارغ از حیطه نرم‌افزارهای رایانه‌ای، اساساً موضوع حمایت از مالکیت فکری سال‌هاست در کشور ما محل مناقشات جدی بوده و قوانین موجود برای آن نیاز به اصلاحات جدی دارد. از یک طرف بحث بر سر الحاق به کپی‌رایت و کنوانسیون‌های بین‌المللی و از طرف دیگر مشارکت نکردن بخش خصوصی برای تعیین الزامات حمایت از مالکیت فکری باعث شده تلاش برای تدوین و تصویب لایحه حمایت از مالکیت فکری با وجود گذشت بیش از ۱۵ سال به نتیجه نرسد. به همین بهانه میزگردی را با مدیریت مصطفی مسجدی‌آرانی ،دبیر بخش حقوق فناوری ماهنامه پیوست و با حضور دبیر کمیسیون تجارت الکترونیکی کمیته ایرانی اتاق بازرگانی بین‌الملل، رئیس مرکز مالکیت معنوی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور، رئیس گروه مالکیت فکری دفتر حقوقی و مالکیت معنوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین مدیر عامل برید سامانه نوین به عنوان یکی از شرکت‌های تولیدکننده نرم‌افزار برگزار کردیم تا ‌نظرات آنها را در زمینه حمایت از مالکیت فکری در

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

حقوق مالكيت فكري و تاثير آن بر حوزه نرم‌افزار

آیا حمایت‌های قانونی مفید و موثر هستند؟

مالکیت فکری در یک تعبیر عام و کلی شامل هر آنچه که حاصل تلاش و خلاقیت ذهنی انسان است می‌شود. مالکیت فکری در اقتصادهای مدرن موتور محرکه جامعه و مسیری برای رشد و توسعه است.۱ همزمان با کاربرد وسیع فناوری، پیشرفت اقتصاد علم و جهانی شدن، حقوق کپی‌رایت نیز تقریباً در همه زمینه‌ها و در دورترین نقاط جهان نمود یافته است. حقوق کپی‌رایت با مسائل متعدد اقتصادی، اجتماعی و حقوقی از قبیل شیوع سرقت آثار در رسانه‌های گوناگون، ناهماهنگی تجارت بین‌المللی مالکیت فکری، حریم خصوصی، آزادی بیان، مسائل مرتبط با قانون اساسی، دموکراسی و حتی دغدغه‌های حقوق بشری عجین شده است. گردش آزاد کالاها، خدمات و ثروت در فراسوی مرزها و لزوم همگرایی در حمایت موثر از مالکیت فکری، کنوانسیون‌های مهم و معتبر بین‌المللی را در این زمینه پدید آورده است۲ و در نهایت امروزه سازمان تجارت جهانی ۳ WTO به عنوان متولی اصلی تجارت‌های فرامرزی در سطح بین‌المللی، با موافقت‌نامه تریپس (TRIPS ) در این زمینه سرآمد است. در تمامی کنوانسیون‌ها و مقررات بین‌المللی که در این زمینه تدوین شده بر حمایت مفید، موثر و کارآمد از مالکیت‌های فکری تاکید شده و در این زمینه استانداردهایی بیان شده است و البته بنا بر اصل «سرزمینی بودن قوانین»، حمایت‌های خاص

شماره 54 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

مصنفان در برابر سارقان

قانون‌گذار ایرانی تا به حال چه تلاش‌هایی در جهت تدوین قوانین و مقررات در زمینه مالکیت فکری انجام داده است؟ برای پاسخ به این پرسش حقوق مالکیت فکری را طبق تقسیم‌بندی همیشگی آن به دو دسته حقوق مالکیت در حوزه تجاری و صنعتی و حقوق مالکیت آثار ادبی و هنری تقسیم می‌کنیم. حقوق مالکیت تجاری و صنعتی قانون موسوم به علامات صنعتی و تجاری مصوب ۱۳۰۴ اولین گام قانون‌گذار ایرانی به سمت حوزه مالکیت فکری آن هم از نوع تجاری و صنعتی است. این قانون با قانون ثبت علائم و اختراعات مصوب ۱۳۱۰ شمسی نسخ شد و خود آن قانون نیز در سال ۱۳۸۶ با قانونی به نام قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری منسوخ شد. در این زمینه قانون اصلی در حال حاضر همان قانون مصوب ۱۳۸۶ است اما در حوزه نشانه جغرافیایی، قانونی مصوب سال ۱۳۸۳ نیز وجود دارد. طبق ماده یک این قانون، نشانه جغرافیایی نشانه‌ای‌ است‌ که‌ مبداء کالایی‌ را به‌ قلمرو، منطقه‌ یا ناحیه‌ای‌ از کشور منتسب‌ می‌سازد، مشروط‌ بر اینکه‌ کیفیت‌ و مرغوبیت‌، شهرت‌ یا سایر خصوصیات‌ کالا اساساً قابل‌ انتساب‌ به‌ مبداء جغرافیایی‌ آن‌ باشد. در زمینه اختراعات البته کشور ما قانون دیگری در سال ۱۳۵۹ نیز به عنوان نخستین تلاش

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

آیا فضای کسب‌وکاری کشور آبستن تولد پنج یونیکورن است

اولین تک‌شاخ

«هیچ‌ زمانی نبوده که تک‌شاخ وجود نداشته باشه. ما همیشه زندگی می‌کنیم، ما به اندازه آسمان قدمت داریم و به اندازه ماه.» اغلب کسانی که کودکی یا نوجوانی‌شان در دهه ۶۰ سپری شده این دیالوگ‌های زیبای کارتون دوست‌داشتنی «آخرین تک‌شاخ» را به یاد دارند، تک‌شاخی که اشمندریج تردست او را از قفس جادوگر پیر آزاد کرد و با او راهی سرزمین هاگارد، مظهر تاریکی، ‌شد تا گاو سرخ سلطان هاگارد را شکست دهد و بقیه تک‌شاخ‌ها را از دست او برهاند. سلطان هاگارد، شیفته زیبایی و درخشش تک‌شاخ‌ها، همه آنها را تصاحب کرده بود. اما تک‌شاخ داستان بعد از حمله به گاو پلید در نهایت او را به سمت دریا روانه ‌کرد. موجی از یونیکورن‌ها به ساحل آمدند و دژ هاگارد فرو ریخت. این داستان تاثیرگذار کودکانه شاید نمادی باشد از رویاپردازی و برنامه‌ریزی برای استارت‌آپ‌هایی ایرانی که بیش از یک میلیارد دلار ارزش‌گذاری شده‌اند و حالا دولت وعده داده است تا چند سال آینده چند نمونه از آنها بر ساحل کسب‌و‌کار ایرانی دیده شود. ولی چقدر ما به این موجودات افسانه‌ای نزدیکیم؟ جنگل تک‌شاخ‌ها یونیکورن‌ها، این موجودات خیال‌انگیز که نماد کامیابی، توانگری، پاکی و زیبایی هستند و روزگاری فقط یک افسانه تلقی می‌شدند و هر کسی قابلیت دیدن آنها

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات:

مخالفیم صندوق صدقات راه بیندازیم

اگر تا چند سال پیش فضای ایجادشده برای فعالیت استارت‌آپ‌های ایرانی و فعالیت‌های مختلف در این زمینه از دید بسیاری از مدیران و کارشناسان حبابی بود که به زودی می‌ترکد، اما حالا شرایط به جایی رسیده که بسیاری پیش‌بینی می‌کنند در پنج سال آینده ایران چند یونیکورن موفق خواهد داشت. وزیر ارتباطات هم از جمله این افراد است که معتقد است چشم‌انداز دوران صدارتش در وزارت ارتباطات ایران ایجاد فضا برای خلق پنج یونیکورن است. البته در گفت‌و‌گویی که با محمدجواد آذری جهرمی انجام دادیم او تاکید کرد که داشتن پنج یونیکورن در دوران وزارتش یک وعده نیست و یک چشم‌انداز است. او در این گفت‌وگو تاکید کرد که می‌خواهد برعکس وزیران پیشین به جای ثبت یک دستاورد ارتباطی در کارنامه کاری‌اش، یک دستاورد در حوزه فناوری اطلاعات را به نام خود ثبت کند. با جهرمی در دفترش در ساختمانی که پیش از او ۱۰ وزیر در آن مسئولیت مدیریت وزارت ارتباطات را عهده‌‌دار بوده‌اند به گفت‌وگو نشسته‌ایم که می‌خوانید. شما در مراسم معارفه خود در وزارت ارتباطات وعده دادید که در چهار سال وزارت‌تان پنج شرکت بین‌المللی یا یونیکورن خواهیم داشت. بر اساس چه شرایط و تحقیقاتی چنین وعده‌ای را مطرح کردید؟ این یک وعده نبود بلکه چشم‌انداز ما

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

معاون علمی و فناوری ریاست‌جمهوری:

استارت‌آپ‌ها نیاز به متولی ندارند

ساختمان پر از گل و گیاه معاونت علمی و فناوری ریاست‌جموری، در یکی از کوچه‌های دنج خیابان شیخ‌بهایی شمالی، جایی است که بعد از ماه‌ها پیگیری موفق می‌شویم با سورنا ستاری مصاحبه کنیم. مصاحبه‌ای درباره اکوسیستم استارت‌آپی کشور و نقش معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری در تولد یونیکورن‌های این اکوسیستم. برخلاف باور بسیاری که این معاونت را یکی از ضلع‌های تولی‌گری اکوسیستم استارت‌آپی کشور تلقی می‌کنند، ستاری در این گفت‌وگو تاکید می‌کند استارت‌آپ‌ها نیازی به متولی ندارند و خودشان می‌توانند سیستم را مدیریت کنند. هرچند این معاون رئیس‌جمهور یکی از مقدمات رسیدن به یونیکورن‌ها را ایجاد اکوسیستم مناسب کسب‌وکاری و نه تزریق پول به بازار عنوان می‌کند، اما انتقادی جدی نسبت به تعدد نهادهای متولی این حوزه نیز دارد. موضوعی که خروجی آن تاکنون چیزی جز موازی‌کاری و متضرر شدن کسب‌وکارهای موجود نبوده و می‌تواند مانعی جدی بر سر راه یونیکورن‌ها باشد. در ادامه شرح این گفت‌وگو را می‌خوانید. دولت دوازدهم امیدوار است تا پایان این دوره در حوزه استارت‌آپ‌ها سه تا چهار تک‌شاخ در کشور داشته باشیم. به نظر شما با توجه به واقعیت‌های این حوزه، تا چه اندازه این هدف دست‌یافتنی است؟ سالی که من وارد معاونت علمی و فناوری شدم پروژه‌ای مطالعاتی به دانشجویان استنفورد و کسانی

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مدیرعامل گروه مالی فیروزه:

بیایید به جام جهانی برویم

اگر تا ۱۷ سال پیش پنج شرکت برتر دنیا از نظر حجم سودآوری شرکت‌های نفتی و گازی، خدمات مالی و بانکی، خرده‌فروشی و خودروسازی بودند، حالا نام شرکت‌های آی‌تی در بین پنج شرکت برتر دنیا خودنمایی می‌کند. غول‌های تکنولوژی حالا افسار دنیای تجارت را در اختیار گرفته‌اند و به نظر نمی‌رسد به این زودی‌ها شرکتی در حوزه دیگر بتواند آنها را پایین بکشد. بسیاری از شرکت‌های استارت‌آپی، نیز با الگو قرار دادن مسیر این شرکت‌ها سعی در تکرار داستان موفقیت این غول‌های تکنولوژی دارند. از چند سال پیش در ایران نیز به دنبال ایجاد موج فعالیت شرکت‌های استارت‌آپی تب شکل‌گیری این شرکت‌ها در کشور بالا گرفت. بسیاری شروع فعالیت شرکت‌های استارت‌آپی را یک حباب می‌دانستند، اما حالا شرکت‌های استارت‌آپی بزرگی داریم که پیش‌بینی می‌شود در چند سال آینده به یونیکورن‌های بازار ایران تبدیل شوند. پیش‌بینی داشتن پنج یونیکورن در پنج سال آینده از برنامه‌هایی است که وزارت ارتباطات دولت دوازدهم در پی به واقعیت تبدیل کردن آن است. در حالی که بسیاری با وجود موانع پیش روی کسب‌وکارهای استارت‌آپی رسیدن به این هدف را غیرممکن می‌دانند اما گروهی هم هستند که معتقدند این وعده کاملاً امکان‌پذیر است. رامین ربیعی، مدیرعامل گروه مالی فیروزه و رئیس هیات‌مدیره سرمایه‌گذاری توسعه صنعتی ایران،

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

معرفی گروه مالی فیروزه

نزدیک به ۱۳ سال پیش با وجود اینکه شرکت‌ها و بانک‌های بزرگ اروپایی در ایران فعالیت جدی خود را شروع کرده‌ بودند اما همچنان بازار ایران هیچ سرمایه‌گذار خارجی‌ای را به خود جذب نکرده بود و حتی در بانک‌های بین‌المللی یک صندوق سرمایه‌گذاری به نام ایران وجود نداشت. همین شرایط بهانه‌ای شد تا رامین ربیعی به همراه روزبه پیروز، از جمله ایرانیان مقیم لندن، به فکر راه‌اندازی ابزار مالی‌ای باشند که امکان ورود سرمایه خارجی به کشور را فراهم کند. آنها مقدمات طراحی این محصول را چیدند و حتی شریک سوئیسی هم برایش پیدا کردند، اما همه‌ چیز آن‌طور که این دو انتظار داشتند پیش نرفت. پایان دولت محمد خاتمی و روی کار آمدن دولت نهم و به دنبال آن اتفاقات مختلفی که رخ داد زمینه را برای خروج شرکت‌ها و بانک‌های اروپایی از ایران فراهم کرد. البته این پایان کار این دو نبود، چرا که در نهایت آنها با تاسیس گروه مالی فیروزه و راه‌اندازی دفتر آن در تهران توانستند در اوایل سال ۸۶ محصول مالی خود را تولید کنند. محصولی که برای اولین بار به سرمایه‌گذاران اروپایی این فرصت را داد تا به بازار بورس تهران دسترسی و امکان سرمایه‌گذاری در کشور را داشته باشند. این شرکت طی

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 46

عضو هیات‌ علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف:

جهش بازار نیازمند اصلاح ساختار حقوقی است

ازدحامی آشنا در راهروهای دانشکده اقتصاد در جریان است. نزدیک شدن زمان امتحانات پایان ترم همزمان با برگزاری انتخابات انجمن علمی دانشکده همهمه‌ جالبی به سالن بخشیده است. در میان این همهمه چند دانشجو روی صندلی‌ها آسوده نشسته‌ و با اشتیاق درباره کسب‌وکار جدیدی که قرار است راه بیندازند حرف می‌زنند، کسب‌وکاری که شاید اگر بخت با آنها یار باشد، بتواند اسم و رسمی پیدا کند و کسی چه می‌داند، شاید یکی از آن پنج تک‌شاخی شود که دولت وعده ظهور آنها تا سه سال دیگر را داده است. از میان ازدحام دانشجویان می‌گذریم و در طبقه اول دانشکده پس از گذشتن از راهروهای هزارتو به سراغ دکتر علی ابراهیم‌نژاد می‌رویم تا با او درباره وضعیت اکوسیستم استارت‌آپی کشور و پتانسیل بازار ایران برای تولد یونیکورن‌ها گفت‌وگو کنیم. او که رتبه ٢٠ کنکور ریاضی و فارغ‌التحصیل مهندسی مکانیک از دانشگاه صنعتی شریف است به دلیل علاقه به مباحث مالی تحصیلات خود را در همین زمینه ادامه داده، پس از گرفتن مدرک دکترای مالی از دانشگاه Boston College آمریکا و فعالیت در شرکت مشاوره مالی اقتصادی Cornerstone Research حالا عضو هیات علمی دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه شریف شده و مباحث تامین مالی را تدریس می‌کند. راه‌اندازی حداقل پنج یونیکورن و

شماره 53 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 48

استارت‌آپ‌ها چگونه ارزش‌آفرین شدند

۹ سال پیش شرکت اوبر (Uber) وجود نداشت. در سال ۲۰۰۹ این شرکت توانست ۲۰۰ هزار دلار سرمایه جذب کند. در سال ۲۰۱۱ در حالی که تنها در شهر سان‌فرانسیسکو سرویس حمل و نقل ارائه می‌کرد توانست ۴۶ میلیون دلار سرمایه جذب کند. در سال ۲۰۱۳ گوگل ارزش اوبر را سه و نیم میلیارد دلار برآورد و ۲۵۸ میلیون دلار در آن سرمایه‌گذاری کرد. در سال ۲۰۱۵ اوبر در حدود ۵۰ میلیارد دلار ارزش‌گذاری شد. طی ۹ سال اخیر اوبر در ۱۴ مرحله سرمایه‌ای به مبلغ ۱۱ و نیم میلیارد دلار از سرمایه‌گذارانی از اطراف و اکناف دنیا، از عربستان گرفته تا چین و ژاپن، جذب کرده‌ است. در سال ۲۰۱۶ درآمد خالص این شرکت شش و نیم میلیارد دلار بوده،‌ در حالی که در ۶۳۳ شهر در بیش از ۶۰ کشور دنیا سرویس می‌دهد. جدیدترین ارزش‌گذاری‌ها ارزش اوبر را ۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده‌اند. روایت بالا کاملاً دقیق و درست است و به همین دلیل میلیون‌ها جوان به دنبال راه انداختن یک استارت‌آپ هستند تا یک‌شبه ره صدساله بروند. این روزها در ایران هم بسیاری به دنبال رشد سریع استارت‌آپ‌های ایرانی هستند. از مدیران دولتی گرفته تا سرمایه‌گذاران و جوانان جویای نام همه منتظر ظهور یونیکورن‌های ایرانی هستند. چنین

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

نسل جدیدی از ورزش پدید آمده است

ورزشکاران دیجیتالی

تا همین چند سال پیش کمتر رشته ورزشی‌ای پیدا می‌شد که به فعالیت ذهنی بیشتر از فعالیت فیزیکی اهمیت بدهد. شاید اساساً تصور غالب این‌گونه بود که فقط تبدیل انرژی جنبشی به انرژی فیزیکی در زمان انجام یک فعالیت ورزش محسوب می‌شود. اما امروزه با ظهور تکنولوژی‌های جدید و حضور ابزارهای دیجیتالی که هر کدام گوشه‌ای از زندگی بشر را تحت کنترل خود درآورده‌اند گویا واژه ورزش نیز تعریف جدیدی در دایره واژگان یافته است. وقتی دو نفر یا دو تیم در پشت سیستم‌های رایانه‌ای یا کنسول‌های بازی نشسته‌اند در مرکز یک استادیوم ورزشی قرار دارند و عده‌ زیادی نیز در اطراف مشغول تماشای مانیتور بزرگی از «بازی کردن» نفرات مرکز میدان هستند، این همان چیزی است که به ورزش‌های الکترونیکی یا ESport تعبیر می‌شود. در سال‌های آینده محبوبیت ورزش‌های الکترونیکی سیر صعودی خواهد داشت، به طوری که طرفداران آن از ۱۴۸ میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ به ۲۱۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۹ خواهند رسید. این ورزش از نظر کسب‌وکاری نیز در وضعیت امیدوارکننده‌ای به سر می‌برد؛ درآمد آن در سال ۲۰۱۶ بالغ بر ۴۹۳ میلیون دلار بوده است. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۱۹ این درآمد به ۱/۱ میلیارد دلار برسد. وضعیت ورزش الکترونیکی در ایران ناشران بازی‌ها، برندهای

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چگونه حقایق صادرات نرم‌افزار پشت ادعاهای بزرگ گم شدند

رویاهای طلایی

تئوری‌پردازان توسعه در ایران سال‌هاست ناباورانه تلاش دارند روند توسعه در ایران را به گونه‌ای صورت‌بندی کنند که بتوان آن را برای آینده پیش‌بینی کرد. اینکه چه شد ایران از کشورهای همگام خود سال‌ها و دهه‌ها عقب ماند و نتوانست با همان سرعتی که آنها پیش رفتند جلو برود همچنان موضوع بحث است. در شاخص‌های مختلف توسعه هر بار کشوری به عنوان الگوی ایران معرفی می‌شود؛ از ژاپن و کره گرفته تا چین و هند، اما هیچ‌کدام نتوانسته‌اند الگوی مناسبی برای ایران باشند. وقتی بحث نرم‌افزار به میان می‌آید گاهی هند الگوی ایران است و گاهی پاکستان و ایرلند، اما آیا واقعاً ما در این زمینه می‌توانیم پا جای پای کشورهایی مانند هند بگذاریم؟ شاید یکی از دلایلی که هنوز نتوانسته‌ایم در زمینه تولید و صادرات نرم‌افزار گام‌های موثری برداریم ناتوانی در تخمین شرایط موجود است. صادرات نرم‌افزار از آن دست موضوعاتی است که سال‌هاست درباره آن صحبت می‌شود و همه- غیر از مدعیان آن- با تعجب به کل داستان نگاه می‌کنند. ما چه تولیدات نرم‌افزاری‌ای داریم که بخواهیم به دنیا صادر کنیم؟ افزایش هرساله اکنون مدت‌هاست که که محمدرضا طلایی، پرچمدار صادرات نرم‌افزار و رئیس فدراسیون ICT اتاق بازرگانی، در یک آتش‌بس نسبی با بقیه بازار فناوری اطلاعات به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37
شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار:

درآمد صادرات را کتمان می‌کنیم وگرنه باید ضرر بدهیم

آمار صادرات چندصد میلیون دلاری نرم‌افزار به کشورهای مختلف در دو دهه اخیر همیشه مورد مناقشه بوده است. گروهی از تولیدکنندگان قدیمی و شناخته‌شده نرم‌افزار هیچ‌گاه آمارهای اعلام‌شده در این خصوص را قبول نداشته و اعلام کرده‌اند که با توجه به وضعیت اقتصادی و روابط بین‌المللی ایران صادرات در این بخش بزرگ‌نمایی شده است. اما در مقابل اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار، از نهادهای اصلی منتشرکننده آمار در این حوزه، اعلام می‌کند با توجه به نیروی انسانی توانمند و محصولات تولیدشده با ارزش افزوده متفاوت این میزان صادرات کاملاً واقعی است. محمدرضا طلایی، رئیس این اتحادیه، از مدافعان اصلی آمار صادرات نرم‌افزار در کشور است. او می‌گوید با وجود تمامی موانع و مشکلاتی که صنعت صادرات نرم‌افزار در ۱۶ سال گذشته با آنها دست و پنجه نرم‌ کرده، سال گذشته صادرات در این بخش بر اساس آمار غیررسمی ۵۰۰ میلیون دلار بوده است. او نبود آمار رسمی صادرات نرم‌افزار در سال‌های اخیر را هم به افزایش مشکلات صادرکنندگان این بخش با سازمان امور مالیاتی ارتباط می‌دهد. با طلایی، به دلیل مسافرت خارج از کشور، به کمک واتس‌اپ گفت‌و‌گویی کرده‌ایم که می‌خوانید: شاید بهتر باشد اولین سوال را از وضعیت صادرات نرم‌افزار ایران شروع کنیم، آخرین آمار در این خصوص به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

صادرات نرم‌افزار در ایران با چه چالش‌هایی مواجه است

دو دهه تلاش بی‌ثمر

مارک آندریسن (Marc Andreessen)، سرمایه‌گذار، کارآفرین و مهندس نرم‌افزار آمریکایی، در سال ۲۰۱۱ مقاله‌ای در وال‌استریت ژورنال منتشر و در آن اعلام کرده بود: «نرم‌افزار در حال بلعیدن دنیاست.» آندریسن که طراح موزاییک (Mosaic) و نت‌اسکیپ (Netscape) (از اولین مرورگرهای وب در اوایل دهه ۱۹۹۰ میلادی)، سرمایه‌گذار لینکدین (LinkedIn) و از پیشگامان ایجاد بنگاه‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر است بعداً در سال ۲۰۱۶ طی گفت‌وگویی با نشریه فوربس (Forbes) مدعی شد که «نرم‌افزار در حال برنامه‌ریزی دنیاست.» این عبارات نشان‌دهنده اهمیت نرم‌افزار در دنیای کنونی است. نرم‌افزار که به باور بسیاری پیچیده‌ترین ابداع بشری است تبدیل به صنعت پردرآمد و پررونقی شده که کشورها متناسب با توانایی‌ها و شرایط خود در آن سرمایه‌گذاری و برای صادرات آن برنامه‌ریزی می‌کنند. اساساً برنامه‌ریزی‌های لازم در سطح ملی لازمه توسعه و صادرات نرم‌افزار است. کشورهایی مانند هند و ایرلند که به نوعی سرآمد این حوزه محسوب می‌شوند با برنامه‌ریزی‌های لازم در دهه ۱۹۸۰ توانسته‌اند نتایج مطلوبی در دهه‌های بعدی به دست‌ آورند و سهم قابل توجهی از این بازار را در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ کسب کنند. به عنوان نمونه حجم کل صادرات نرم‌افزار هند (شامل خدمات رایانه‌ای و خدمات مبتنی بر فناوری اطلاعات)، از دو میلیارد و ۴۸۴ میلیون روپیه در سال ۲۰۱۱ به

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

مدیرعامل شرکت مهندسی نرم‌افزار رایورز:

برای صادرات نرم‌افزار نمی‌توان گمانه‌زنی کرد

با یک جست‌وجوی ساده در اینترنت می‌توان به آمارهای مختلفی از صادرات نرم‌افزار ایران در سال‌های گذشته رسید. صادراتی که از ۸۰ میلیون دلار به صورت رسمی شروع شده و حالا بر اساس اظهارات اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان نرم‌افزار به رقم غیررسمی ۵۰۰ میلیون رسیده است. طی سال‌های گذشته هیچ‌گاه کشورهای مبداء صادرات نرم‌افزار ایرانی مشخص نبوده، علاوه بر این هیچ‌گاه مشخص نبوده که چه شرکتی چه محصولات نرم‌افزاری را به خارج از مرزهای کشور صادر کرده است. در حالی که اتحادیه صادرکنندگان نرم‌افزار دلایل خاص خودش را برای شفاف نبودن در این خصوص دارد، اما پرویز رحمتی، مدیرعامل شرکت نرم‌افزاری رایورز، معتقد است در مورد صادرات نرم‌افزار نمی‌توان با گمانه‌زنی صحبت کرد. او همچنین بر این باور است که سود و مزایای حاصل از صادرات برای شرکت‌های نرم‌افزاری آن‌قدر بالاست که کتمان کردن درآمد به خاطر پرداخت نکردن مالیات معنایی نخواهد داشت. با توجه به فعالیت چندساله‌ای که در حوزه تولید نرم‌افزار داشته‌اید، وضعیت صادرات در این بخش را به چه صورت می‌بینید؟ اصولاً صادراتی به نام صادرات نرم‌افزار در کشور انجام می‌شود؟ قطعاً اگر هر تعاملی با بازارهای هدف خارجی داشته باشیم که منجر به درآمدزایی ارزی شود، این فعالیت در ردیف صادرات تلقی می‌شود. ما صادرات نرم‌افزار

شماره 52 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

ملاحظاتی چند در مورد صادرات نرم‌افزار

ماهیان کوچک در حوض

به جز چند کشور با بازارهای بسیار بزرگ (مثل چین و آمریکا)، محصور ماندن در مرزهای ملی و بهره‌برداری فقط از بازارهای محلی باعث محدود شدن رشد شرکت‌ها می‌شود. چنین شرکت‌هایی را اصطلاحاً «ماهیان کوچک در حوض» می‌نامند. همان‌گونه که هیچ‌گاه نمی‌توان نهنگ‌ها را در جایی غیر از اقیانوس مشاهده کرد، شرکت‌های بزرگ نیز تنها در بازارهای بزرگ بین‌المللی قابل مشاهده هستند. از همین رو صادرات نه یک انتخاب لوکس بلکه یک ضرورت و الزام برای شرکت‌هایی است که می‌خواهند ماهی کوچک نباشند. به همین ترتیب هر کشوری که به دنبال پویایی اقتصاد و رشد زیاد آن است بازار خود را به بازارهای بین‌المللی وصل کرده و تلاش می‌کند جزئی از چرخه‌ بین‌المللی گردش کالا، خدمات و پول شود و در این چرخه نقطه‌ انتهایی (یعنی مصرف‌کننده‌ صرف) نباشد. بدین ترتیب در سطح ملی نیز صادرات نه یک گزینه بلکه یک ضرورت است. از طرف دیگر جهان به سمت دیجیتالی شدن پیش می‌رود. در فرایند دیجیتالی شدن نرم‌افزار مهم‌ترین عنصر است. بدین ترتیب مهم نیست ما کجا هستیم و چه می‌کنیم، در هر حالت کار ما وابستگی زیادی به نرم‌افزار دارد. این بدان معنی است که امروز کالاها و خدمات نرم‌افزاری در همه‌ شئون زندگی بشر نفوذ کرده‌اند و از

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

آیا اینترنت همراه برای همیشه نسخه اینترنت ثابت را در ایران خواهد پیچید؟

گمراهی ثابت

نیمه اول دهه ۸۰، زمانی که هنوز داشتن یک خط تلفن همراه برای بسیاری از مردم ایران آرزو بود، اینترنت پرسرعت در کشور عرضه شد. پیش از آن نیز اینترنت دایال‌آپ در حد و اندازه‌های خود کاربرانی داشت. زمانی که شرکت‌های ندا (PAP) توانستند پروانه فعالیت بگیرند انتظار می‌رفت تعداد مشترکان اینترنت در کشور به شکل چشمگیری افزایش یابد؛ اما چنین نشد. تا پیش از آنکه شرکت مخابرات ایران بتواند وارد این عرصه شود تمامی شرکت‌های PAP روی‌هم‌رفته کمتر از دو میلیون مشترک ADSL داشتند. آمدن مخابرات هم گرچه تکانی به بازار داد، اما باز هم نتوانست معضل دسترسی در کشور را حل کند. به گونه‌ای که بیش از یک دهه بعد از عرضه اولین اشتراک‌های اینترنت پرسرعت، هنوز تعداد مشترکان این فناوری به ۹ میلیون نفر نرسیده‌اند. در این میان تلفن همراه با همه مشکلاتی که بر سر راهش بود اکنون بیش از ۴۰ میلیون مشترک اینترنت پرسرعت دارد. در این سال‌ها برای حل معضل دسترسی به اینترنت ثابت در کشور اقداماتی صورت گرفته است. پروانه وایمکس و ایرانیان‌نت داده شده و تعرفه‌ها تا سر حد امکان پایین آمده‌اند، اما باز هم اتفاق درخوری رخ نداده است. چنین شد که با آمدن اینترنت همراه مردم به سمت آن گرایش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دوباره به سراغ فناوری های بی سیم برویم

هر روز شاهد تنوع و پیشرفت امکانات گوشی‌های هوشمند هستیم. گسترش ضریب نفوذ این گوشی‌ها تا حدی رسیده که دیگر کمتر کسی را می‌توان یافت که از گوشی‌های قدیمی استفاده کند، گوشی‌هایی که فقط امکان مکالمه صوتی و ارسال پیامک را داشتند. استفاده از گوشی هوشمند به طور غیرمستقیم منجر به برقراری ارتباط با شبکه اینترنت از طریق فناوری‌های باندپهن بی‌سیم مانند ۳G و ۴G شده است. روند رو به رشد کاربران این فناوری‌ها بسیاری را به این باور رساند که همان‌طور که استفاده از تلفن ثابت جای خود را به تلفن همراه داد، نسل جدید نیز تمایل دارد از اینترنت شخصی روی گوشی تلفن همراه برای رفع نیازهای ارتباطی خود استفاده کند. اما تحقیقات چیز دیگری می‌گویند: اشخاص حداکثر در ۳۰ درصد اوقات شبانه‌روز از اینترنت تلفن همراه استفاده می‌کنند و بیشتر مصرف آنها روی ارتباطات باندپهن ثابت اینترنت در خانه، محل کار یا یک مکان عمومی است. همان‌طور که فناوری‌های ارتباطات باندپهن همراه پیشرفت کرده‌اند و سرعت بیشتری را در اختیار کابران خود قرار می‌دهند، فناوری‌های ارتباطات باندپهن ثابت نیز توسعه یافته‌اند و سعی در افزایش کیفیت و سرعت ارتباط دارند. انواع مختلفی از این فناوری‌ها در کشورهای مختلف عرضه شده ولی در ایران هنوز ADSL رایج‌ترین روش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

بقای اینترنت ثابت در گرو اصلاح نظام تعرفه‌گذاری است

کشور ما با آمدن سرویس‌ دایال‌آپ بود که با اینترنت آشنا شد. به دنبال آن سرویس ADSL توسط شرکت‌های بخش خصوصی راه‌اندازی شد، اما توسعه آن کم و بیش با مقاومت مخابرات برای دادن امکانات یا هر نوع همکاری جدی همراه بود. البته این مقاومت مخابرات زیاد طول نکشید و خودش نیز دست به ارائه سرویس ADSL زد. رشد سرویس‌های ADSL با افزایش بازیگران آن قابل توجه بود و حالا طبق آمارهای غیررسمی حدود هشت میلیون کاربر ADSL در کشور وجود دارد. اما رشد کاربران این شبکه طی سال‌های‌ اخیر با کندی مواجه بوده است. با استفاده روزافزون مردم از اینترنت همراه و ظهور تکنولوژی‌های جدید مانند FTTx، VDSL، TD-LTE و… که سرعت و کیفیت ارتباطات آنها بسیار بالاتر است نیاز به ارتقای شبکه زیرساخت زمینی کشور بیش از پیش احساس می‌شود. شبکه ملی ارتباطات در بستر اصلی خود با هزینه مردم کشور ساخته شده است و ایجاد تعداد زیادی از شبکه‌های ارتباطی زمینی چیزی جز اسراف سرمایه‌های ملی نخواهد بود. به نظر می‌رسد ارتقای این شبکه باید به صورت پروژه‌ای ملی و با سرمایه‌گذاری همه بازیگران این صنعت صورت بگیرد و امکان استفاده مشترک از آن برای تمام بازیگران فراهم شود. در این حالت بسیاری از هزینه‌های غیرضروری کاهش

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات:

مشکل اصلی توسعه اینترنت ثابت سرمایه‌گذاری است

شرکت‌های فعال در بازار اینترنت ثابت بر این باورند که به دلیل سیاست‌گذاری‌های اشتباه در این حوزه آنها در زمان شروع به کارشان امکان رشد و توسعه نداشته‌اند و حالا هم به دلیل ورود اپراتورهای تلفن ‌همراه و ارائه دیتا با قیمت بسیار پایین امکان رقابت در بازار را از دست داده‌اند. از سوی دیگر پروانه‌های FCP نیز کمکی به خروج این شرکت‌ها از بن‌بست توسعه شبکه‌شان نکرده و حتی محدودیت‌های جدیدی پیش روی آنها گذاشته است. در مقابل اما مدیران وزارت ارتباطات اعلام می‌کنند که مشکل اصلی توسعه نیافتن اینترنت ثابت، نه قانون‌گذاری و نه قیمت پایین دیتای موبایل در کشور، که نبود سرمایه‌گذاری کافی در این حوزه است. در مورد معضلات اصلی توسعه نیافتن اینترنت ثابت در کشور با محمدجواد آذری جهرمی به گفت‌وگو نشستیم که در زیر می‌خوانید: وزارت ارتباطات به صورت مشخص چه برنامه‌ای برای توسعه اینترنت ثابت در کشور دارد؟ در برنامه ششم توسعه و برنامه اقتصاد مقاومتی یک عنوان برنامه بسیار مهم دیده شده و آن هم رسیدن به سرعت متوسط ۲۰ مگ برای مصارف خانگی است. طبیعتاً در شرایط مناسب روی تکنولوژی ADSL امکان ارائه سرویس بیشتر از ۱۶ مگ بیت بر ثانیه وجود ندارد. این به مفهوم پشت سر گذاشتن ADSL در

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

اینترنت ثابت به آخر خط نرسیده است

بر‌اساس آماری که دفتر بررسی‌های فنی اقتصادی وزارت ارتباطات از آخرین وضعیت توسعه کشور در شاخص‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات منتشر کرده است ۴۱ میلیون و ۵۷ هزار و ۷۴۶ نفر در ایران مشترکان اینترنت باندپهن سیار (موبایل) هستند و تنها ۱۰ میلیون و ۲۸۱ هزار و ۴۲۳ نفر از اینترنت پرسرعت ثابت استفاده می‌کنند. مقایسه این آمار شاید در نگاه اول ما را به این نتیجه برساند که شکاف عمیقی بین تعداد کاربران اینترنت ثابت و سیار به وجود آمده است، در حالی که آمار مربوط به استفاده‌کنندگان اینترنت ثابت مربوط به تعداد مشترکان خط است نه تعداد کاربران آن. برای محاسبه تعداد کاربران آن لازم است این عدد در بُعد خانوار در خصوص مشترکان خانگی و متوسط شاغلان تخصصی در موسسات و نهادها و بنگاه‌ها ضرب شود. بنابراین آمار مربوط به استفاده‌کنندگان اینترنت ثابت به این سادگی قابل مقایسه با تعداد مشترکین اینترنت سیار که با تعداد کاربران آن برابری می‌کند نیست. البته نمی‌توان منکر این واقعیت شد که بازار مصرف کاربران عادی اینترنت (به ویژه جوانان) به سوی موبایل و گوشی‌های هوشمند سوق پیدا کرده است. اما نکته‌ای که در این بین نباید به آن بی‌توجه بود این است که چنین مساله‌ای تنها مختص ایران نیست. امروزه

شماره 51 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

میزگرد بررسی وضعیت فعلی و آینده بازار ADSL در ایران

فصل مهاجرت ثابت بدون همراهی

فناوری‌هایی که ارتباط ما با شبکه اینترنت را برقرار می‌کنند مدام در حال تغییر هستند. تا همین چند سال پیش سیستم دایال‌آپ با آن بوق گوش‌خراش مودم‌هایش بود که به هزار زور و زحمت ما را به دنیای رنگارنگ اینترنت وصل می‌کرد. بعد از آن اینترنت‌ پرسرعت آمد و ما را با معنای واقعی پدیده دانلود کردن آشنا کرد. اینترنت پرسرعت موبایل هم که به کلی بازی را تغییر داد. علاوه بر سرعت، راحتی استفاده از آن کاربران بسیاری را به خود جذب کرد. برخلاف بسیاری از کشورهای دنیا این میزان رشد کاربر اینترنت موبایل در ایران لطمه جدی‌ای به بازار اینترنت ثابت زده است، تا جایی‌ که برخی صحبت از مرگ این بازار می‌کنند. در میزگردی که با حضور برخی از بازیگران و صاحب‌نظران حوزه ارتباطات ثابت کشور برگزار کردیم به بررسی وضعیت فعلی و دلایل رکود این بازار پرداختیم. احمدرضا نخجوانی، مدیرعامل شاتل، محدودیت تکنولوژی ADSL و اشباع بازار ثابت را عامل ریزش مداوم کاربران اینترنت ثابت می‌داند. مجید رئیسی، معاون فنی پارس‌آنلاین، علاوه ‌بر اشباع بازار از پایین بودن قیمت‌های اینترنت موبایل و تعدد بازیگران حوزه ثابت انتقاد می‌کند. احمد علمایی، مدیرکل تنظیم مقررات شرکت مخابرات ایران، کاهش تقاضا برای ADSL را با مردن آن یکی نمی‌داند

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

پرونده‌ای برای تشکل‌سازی در بازار فناوری اطلاعات ایران و سرنوشت سازمان نظام صنفی رایانه‌ای

پایان دموکراسی

تاسیس سه تشکل جدید طی چند هفته در حوزه فناوری اطلاعات در تابستان امسال به تدریج اخبار را از حالت خبری خارج کرد و به آن کمی رنگ‌مایه طنز داد. ابتدا جمعی شورشی از منتقدان کمیسیون نرم‌افزار سازمان نظام صنفی رایانه‌ای که در میان آنها چند چهره آشنا و قدیمی هم به چشم می‌خورد انجمن کارفرمایی شرکت‌های نرم‌افزاری را با تخلص «آشنا» تاسیس کردند که آب ‌سردی بر پیکر بزرگ‌ترین تشکل مدعی ریاست سازمان ریخت. در گروه‌های تلگرامی و جمع‌های خودمانی این نیم دوجین اعضای هیات مدیره جدید با تلخ‌ترین زبان‌ها خائن و خوارج خوانده شدند. هنوز گرد و غبار تسویه‌‌حساب‌های قدیمی فرو ننشسته بود که اتحادیه کشوری کسب و کارهای مجازی در میان بهت ریش‌سفیدان سازمان تاسیس شد که می‌شد نام مدیران کسب و کارهای جوانی مانند دیجی‌کالا و اسنپ را در میان هیات مدیره نامتقارنش دید. بسیاری دست یکی از صندوق‌های ذی‌نفوذ را که رقابتی تاریخی با سازمان دارد پشت دبیرخانه این تشکل بسیار حیاتی می‌دیدند، هرچند قابل انکار نیست پشتوانه آنها قانون یک قرنی اصناف و در همان قدم اول توانمند‌تر از سازمان پرسر و صدا، دست‌کم روی کاغذ، بودند. نطفه این تشکل درست زیر چشمان سازمان در کمیسیون الکن تجارت الکترونیکی‌اش بسته شده بود و آنها

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

رویای متحد کردن صنف فناوری اطلاعات ایران و سه چالش سازمان نظام صنفی رایانه‌ای

بند‌ زدن چینی هزارتکه

تالار نگاه، بولوار میرداماد تهران، ۱۳ خرداد ۱۳۷۴- جو برخلاف انتظار بسیار مثبت بود. تمام تنش‌ها مربوط به دیشب بود که تا پاسی از نیمه‌شب دو تشکل رقیب در دفتر مدیرعامل مرکز تحقیقات صنایع انفورماتیک، محمدباقر اثنی‌عشری، تا دیروقت بر سر جزئیات اساسنامه انجمن متحد جنگیده بودند و حالا شورای تولیدکنندگان و انجمن شرکت‌های کامپیوتری که اولی ذاتاً نیمه‌دولتی با گرایشی سخت‌‌افزاری و دیگری ذاتاً خصوصی با تمایلی نرم‌افزاری بود توافق کرده بودند با ترکیبی سه به دو هیات مدیره جدید را تشکیل دهند و تشکل خودشان را منحل کنند. این اقدام نتیجه مناعت و بزرگ‌منشی انجمن شرکت‌های کامپیوتری در تشکیل یک بدنه یکپارچه صنفی بود. تالار نگاه با آن دالان بزرگ سبزش آن روز نمی‌دانست ولی داشت بخشی از تاریخ فناوری ایران را می‌ساخت. دو تشکل رقیب پس از یک سال جدل به توافق رسیده بودند اختلافات‌شان را کنار بگذارند و با هم متحد شوند تا پس از یک سال پرتنش انجمنی تاسیس کنند که بتواند واقعاً حافظ منافع بازار فناوری اطلاعات و بازیگرانش اعم از سخت‌افزاری و نرم‌افزاری باشد. چهره‌ای که از سمت خصوصی‌ها مطرح شد مسعود مرتضوی، مردی با سیمایی بی‌تفاوت، از بنیان‌گذاران شرکت پویا و اولین رئیس انجمن بود که تا امروز هم در جمع ریش‌سفیدان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

نگاهی از منظر حقوق عمومی و سیاست‌گذاری به تشکیل صنوف متعدد در صنعت فناوری اطلاعات کشور

دردی به نام تورم صنفی

وضعیتی که این روزها در نظام فناوری اطلاعات کشور با آن مواجه هستیم نوعی صنف‌گرایی افراطی است. هر چند وقت یک بار نیز می‌شنویم که صنف جدیدی در این زمینه آغاز به کار کرده است و می‌توانیم بگوییم در حال حاضر با تورم صنف در این صنعت روبه‌رو هستیم. حال می‌خواهیم ببینیم چنین وضعیتی از منظر حقوقی چه معایب و احتمالاً چه محاسنی دارد. قبل از آغاز بحث باید گفت مطالبی که در این یادداشت خواهید خواند به طور عمده برداشتی از مدخل صنف‌گرایی، در کتاب «کلیدواژه‌ها در سیاست و حقوق عمومی» نوشته «اندرو هیوود» است و در ایران توسط اردشیر امیرارجمند و سید باسم موالی‌زاده ترجمه شده و در انتشارات امیرکبیر به چاپ رسیده است. تعریف و مبانی صنف‌گرایی یا رسته‌گرایی یا Corporatism وسیله‌ای برای مشارکت دادن صاحبان منافع سازمان‌یافته در فرایندهای حکومت است. مبانی اصلی صنف‌گرایی عبارت‌اند از: پذیرش و اذعان به اهمیت سیاسی شکاف‌ها و اختلافات کارکردی یا اجتماعی اقتصادی در جامعه و اینکه این شکاف‌ها و اختلافات از طریق نهادهایی که منافع عالی ملی را تعیین می‌کنند قابل رفع و آشتی است. گفته‌اند صنف‌گرایی در ایتالیای عهد موسولینی ریشه گرفت و همزاد با قرائت فاشیستی از نظریه اجتماعی کاتولیکی بود. محاسن صنف‌گرایی بدون شک دارای محاسن

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

تشکل‌های صنفی حوزه فناوری اطلاعات نیازمند نگاهی نو

شرایط جدید حاکم بر صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات آنچه در فضای فعلی صنعت فناوری اطلاعات می‌گذرد کاملاً بیانگر تغییر زمین بازی در این صنعت است. صنعت فاوا در حال حاضر به سرعت بزرگ می‌شود و کنشگران این حوزه به شدت در حال افزایش است. عواملی که باعث بروز شرایط جدید در این صنعت می‌شوند به طور خلاصه عبارت‌اند از: ورود خیل عظیم فارغ‌التحصیلان فناوری اطلاعات و ارتباطات طی سالیان اخیر تعداد قابل توجهی از نیروی کار فارغ‌التحصیل این حوزه وارد بازار کار شده‌اند و این روند کماکان رو به گسترش است. به مرور این نیروی عظیم به یکی از کنشگران مهم در این عرصه تبدیل خواهند شد. رشد شرکت‌های استارت‌آپی خود بیانگر اهمیت این نیروی عظیم هستند. پتانسیلی که این نیروی عظیم وارد صنعت می‌کند باعث تغییرات زیادی در پارادایم‌های سنتی در این بازار خواهد شد. وجود این نیروها علاوه بر اینکه بازار کار را تحت شعاع قرار می‌دهد باعث آشنایی هر چه بیشتر مردم با فناوری اطلاعات می‌شود و میزان تقاضا در این بازار را افزایش می‌دهد. تغییر مصرف‌کنندگان عمده از سازمان‌ها و دولت به مردم با گسترش شبکه اینترنت پهن‌باند، شبکه تلفن همراه و افزایش میزان استفاده از گوشی‌های هوشمند، تبلت‌ها و… مردم به یکی از استفاده‌کنندگان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی نهادسازی صنفی در فناوری اطلاعات و ارتباطات

دموکراسی یا دموقراضه *

تشکیل انجمن‌ها و تشکل‌های موازی در حوزه فناوری موضوع تازه‌ای نیست و سال‌هاست به مناقشه‌های درون‌صنفی دامن زده است. دیدگاه‌های مختلفی درباره ریشه‌های‌ این موضوع وجود دارد، دولت این وضعیت را به یکصدا نبودن فعالان صنف نسبت می‌دهد و در مقابل، تشکل‌های تازه‌‌تاسیس علت را ناکارآمدی ساختار سازمان نظام صنفی رایانه‌ای می‌دانند. تشکیل سه تشکل صنفی تنها در یک ماه اخیر بهانه‌ای شد تا در میزگردی با حضور فعالان قدیمی و جدید صنف به بررسی این ریشه‌ها و وضعیت نهادسازی صنفی در فناوری اطلاعات بپردازیم و گواه شدت ماجرا همین که هیچ‌کدام از افراد دور میز نه به نمایندگی از تشکلی که در آن نقش کلیدی دارند که به عنوان کارشناس به این میزگرد دعوت شده‌اند و شاید دور یک میز جمع ‌کردن این افراد بدون چنین پیش‌شرطی حتی ممکن هم نبود. باقر بحری، رئیس هیات مدیره گروه شرکت‌های آتنا و نایب رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای، هرچند با تشکیل این انجمن‌ها و تکثر صداها مخالف نیست، اما نسبت به این‌همانی این نهادها انتقاد دارد. سهیل مظلوم مدیرعامل منش، با وجود تمام انتقاداتی که به ساختار فعلی سازمانی که خودش یکی از معماران آن بوده دارد، راه‌حل را نه در تشکیل نهادهای جدید بلکه در اصلاح قوانین و ساختار سازمان

شماره 50 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

در خود فروماندگی

صنف یا رسته انجمنی است که از سوی گروهی از افراد دارای یک حرفه و پیشه تشکیل می‌شود تا از این راه به بهبود کیفیت و بالا بردن سطح کیفی مجموعه واحدها، در کنار تعیین تدابیری برای مقابله با تخلفات و همچنین انجام وظیفه اطلاع‌رسانی درباره اتفاقات حوزه‌های مرتبط با حرفه مورد نظر، یاری رساند. امروزه صنعت فناوری اطلاعات و ارتباطات اقیانوسی از شاخه‌ها با دغدغه‌های مختص خود را شامل می‌شود که با یک دهه قبل تفاوت‌های جدی دارد. این تفاوت‌ها را نمی‌‌توان به سادگی به بخش‌هایی نظیر سخت‌افزار و نرم‌افزار، همچون دهه‌های گذشته، تقسیم‌بندی کرد. تفاوت جدی این دغدغه‌ها نیاز به تشکیل تشکل‌های تخصصی را که به صورت جامع مسائل، مشکلات و نیازهای توسعه‌ای خود را در آن به بلوغ برسانند و در قالبی یکپارچه برای نیل بدان‌ها بکوشند پدید آورده است. صنعت نرم‌افزار به عنوان محور و موتور توسعه کشور دارای گستره وسیعی از ذی‌نفعان از نرم‌افزارهای کاربردی، نرم‌افزارهای سازمانی، بازی‌های رایانه‌ای، نرم‌افزارهای بانک مجازی و بانکداری الکترونیکی، نرم‌افزارهای ارزش افزوده، نرم‌افزارهای تجارت الکترونیکی، نرم‌افزارهای سلامت الکترونیکی، پورتال‌ها و… است. اینکه تصور شود به روش دهه‌های گذشته می‌توان کمیسیونی متشکل از ۱۵ نفر تشکیل داد و تمام این دغدغه‌ها را بدون مشارکت فعال همه این بخش‌ها بهبود بخشید

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

میزبانی داده‌‌های اینترنتی در داخل کشور، تاثیرات سیاسی خود را نشان داد

CDN سه حرفی وزیرساز

صدای طبل‌ها از خیلی وقت پیش بلند شده بود. شاید از همان روزها که هنوز نام محمود واعظی به عنوان اصلی‌ترین گزینه برای پست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت دوازدهم مطرح بود. از همان روزها می‌شد نشانه‌هایی از رقابت برای جانشینی او دید. اما موضوع زمانی جدی شد که دست‌های واعظی به نشانه خداحافظی بالا رفت. همان زمان که او افتتاح پروژه‌های بزرگ و کوچک بخش خصوصی را آغاز کرد و در سخنرانی‌هایش تاکید کرد آنچه انجام شده، نه حاصل کار او، که نتیجه تلاش کل تیم همراهش است و در تمامی این افتتاح‌های هرروزه حضور جوان‌ترین معاون وزارت ICT و غیبت مردان قدیمی کاملاً به چشم می‌آمد. در مقابل غیبت همیشگی برات قنبری و حضور گه‌گاهی نصرالله جهانگرد، این محمدجواد آذری جهرمی بود که دوشادوش وزیر شاهد روبان بریدن‌ها و رونمایی‌های پایان دوره واعظی بود. اما در نهایت، آنچه کار را به نفع جهرمی یکسره کرد نه این همراهی‌ها که جنجال بر سر یک موضوع به ظاهر فنی بود. نمایشگاه الکامپ- همان‌جایی که با نوستالژی دوران طلایی تکفا گره خورده است- به ظاهر قلمرو همیشگی نصرالله جهانگرد است. خاطره خوش الکامپ دهم هنوز در ذهن اهالی صنف آی‌تی زنده است و البته جهانگردی که همه‌کاره دولت آن

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33
شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

عوام‌زدگی، تلگرام و CDN

یکی از مشکلات علوم انسانی، هنر و به طور کلی علومی که برخورد نزدیک و مستقیم با توده مردم دارند عوام‌زدگی موضوعات مطرح در آن حوزه است. مشکلی که انتظار می‌رود علوم دقیقه (exact sciences) از جمله علوم کامپیوتر، به خصوص در بخش‌های تخصصی خود، از ابتلا به آن در امان باشند. یکی از تفاوت‌های مهم کشور عزیزمان فضای تصمیم‌گیری غیرتخصصی آن است. در واقع در بسیاری از حوزه‌ها تصمیم‌گیری در لایه‌هایی انجام می‌شود که فرد یا افراد تصمیم‌گیرنده از تخصص کافی و مرتبط برخوردار نیستند و در نتیجه لزوم استفاده یا حرکت به سمت فناوری‌های روزآمد را یا متوجه نمی‌شوند یا غلط متوجه می‌شوند یا در اکثر مواقع بسیار دیر و زمانی که کاملاً کار از کار گذشته و تکنولوژی‌های دیگر جایگزین شده‌اند متوجه خواهند شد و به فکر استفاده از آن تکنولوژی‌هایی که دیگر قدیمی شده‌اند خواهند افتاد. علی شریعتی در یکی از سخنرانی‌های خود تحت عنوان «علی تنهاست» به موضوع عوام‌زدگی اشاره‌ای می‌کند و یکی از سموم عوام‌زدگی را نه تنها ارزیابی سطحی عوام از یک موضوع یا یک شخص بلکه ارزیابی معکوس می‌نامد. شریعتی در مثال جالبی می‌نویسد: «‫آقای گورویچ- یکی از استادان من- که جامعه‌شناس معروفی است می‌گفت: من هفتاد سال در جامعه‌شناسی با مکتب

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

مدیرعامل پارس‌آنلاین:

اگر سی‌دی‌ان‌ها بیایند، صنعت دیتاسنتر متحول می‌شود

پارس‌آنلاین یکی از سه شرکتی بود که تقریباً یک دهه پیش توانست در کنار ارائه خدمات اینترنت پرسرعت، پروانه فعالیت در حوزه دیتاسنتر را نیز از سازمان فناوری اطلاعات بگیرد. بلافاصله بعد از گرفتن این پروانه، شرکت پارس‌آنلاین شروع به ایجاد مرکز داده در پارک فناوری پردیس کرد، مرکزی که هرچند به باور مدیران این شرکت از نظر فنی تجهیزات و زیرساخت یکی از بهترین مراکز داده‌ کشور بود و ظرفیت بالایی هم برای میزبانی داشت، اما به دلیل مشکلاتی که در تامین برق آن منطقه رخ داد نتوانست آن‌گونه که انتظار می‌رفت توسعه پیدا کند. بعد از یک دهه فعالیت در حوزه دیتاسنتر، حالا پارس‌آنلاین یکی از مهم‌ترین بازیگران این حوزه است و در دو نقطه یعنی پارک فناوری پردیس و خیابان خرمشهر تهران چند صد رک دیتاسنتر دارد. از همین رو به سراغ عبدالله فاتح، مدیرعامل و مجید رئیسی، معاون فنی این شرکت، رفتیم و با آنها درباره چالش‌های این بازار گفت‌وگویی انجام دادیم، چالش‌هایی که به نظر می‌رسد چندان هم غیرقابل حل نبوده و نتوانسته‌اند پارس‌‌آنلاین را از برنامه‌ریزی برای احداث یک دیتاسنتر بزرگ و منطبق با استانداردهای بین‌المللی منصرف کنند. ظرفیت دیتاسنتر پردیس چقدر است؟ فاتح: ۳۵۰ رک ظرفیت دارد. البته فضا برای ۱۲۰۰ رک وجود

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مشکلات ایجاد دیتاسنترهای بزرگ در ایران

نان، عشق، موتور برق

سال‌ها پیش قرار بود همه اطلاعات وزارتخانه‌ها، ارگان‌ها و نهادهای دولتی ایران در داخل کشور میزبانی شوند. برای این کار پروژه‌ای با عنوان «شارع ۲» تعریف شد که هر چند گویا به نتیجه هم رسید، اما سرنوشت آن مانند بسیاری از پروژه‌های دولتی بود. اکنون دیگر نه از «شارع ۲» اثری وجود دارد و نه ارگانی به دنبال آن است. دولتی‌ها یا خود دیتاسنتر اختصاصی دارند یا به سراغ خصوصی‌هایی رفته‌اند که این ماندن و پیشرفت را بلد هستند. با این حال، میزبانی داده‌ها در داخل کشور هنوز بسیار نوپا بوده و در ابتدای راه قرار دارد. گرچه ده‌ها شرکت مدعی هستند که در این بخش فعالیت می‌کنند، اما می‌توان گفت مجموع ظرفیت این شرکت‌ها به دو هزار «رک» نمی‌رسد. هرچند شرکت‌های بخش خصوصی هر بار با راه‌اندازی چند رک ادعاهای بزرگی مانند توانایی میزبانی اطلاعات شرکت‌هایی مانند گوگل و مایکروسافت را مطرح می‌کنند، اما واقعیت این است که این شاخه از صنعت ICT در کشور هنوز با اوج فاصله بسیاری دارد. شرکت‌های مطرح فعال در زمینه دیتاسنتر از سال‌ها قبل فعالیت خود را آغاز کرده‌اند که البته می‌توان گفت تنها در چهار سال اخیر بود که با حل شدن معضل پهنای باند در کشور دیتاسنتر نیز اهمیت پیدا کرد.

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

عضو هیات مدیره شرکت ارتباطات زیرساخت:

هر کسی نمی‌تواند زیر سر خود یک دیتاسنتر داشته باشد

نقشه شبکه فیبر نوری روی دیوار اتاقش جا خوش کرده است. متوجه نگاه‌های کنجکاو ما می‌شود و به مسیرهای پرنور متعددی که از دریای عمان و خلیج فارس عبور کرده‌اند اشاره می‌کند. بعد از شرح جزئیات مختصری از آن با افسوس می‌گوید: «این مسیرها می‌توانست از خاک ایران گذر کند.» بهزاد اکبری در کارنامه خود طراحی بسیاری از پروژه‌های مهم زیرساختی کشور را به ثبت رسانده است. با نگاهی به این کارنامه به خوبی می‌توان تسلط او بر وضعیت زیرساختی کشور را درک کرد. طراحی شبکه IP/MPLS و مرکز داده شرکت ارتباطات سیار، طراحی شبکه IP/MPLS کشور، مرکز داده باغ موزه دفاع مقدس و مرکز داده پشتیبان مجلس شورای اسلامی تنها بخش‌هایی از سوابق او هستند. اکبری که عضو هیات علمی دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر دانشگاه تربیت مدرس است همزمان با آمدن آذری جهرمی به مدیریت شرکت ارتباطات زیرساخت، به عضویت هیات مدیره این شرکت نیز درآمد. با او درباره وضعیت دیتاسنترها و انتقال اطلاعات به ایران گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: از اواسط دهه ۸۰ بحث دیتاسنترها و انتقال اطلاعات به کشور خیلی جدی شد و صحبت از پروژه‌ای به نام شارع ۲ بود… بله، پروژه شارع ۲ در مخابرات ایران شروع شده بود. مخابرات ایران

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

دیتاسنترها در کدام نقطه فناوری ایستاده‌اند

جادوی دیتاسنتری

با هر جست‌وجو در گوگل، با هر کلیک در اینترنت و با هر اشتراک‌گذاری فایل، عکس یا موسیقی، حجم عظیمی از داده به جریان می‌افتد که فضایی را در دیتاسنتر اشغال می‌کند و به واسطه آن انرژی مصرف می‌شود. طی هر ۶۰ ثانیه در اینترنت گوگل بیش از چهار میلیون سوال یا کلمه را جست‌وجو می‌کند، کاربران یوتیوب بیش از ۷۲ ساعت فیلم بارگذاری می‌کنند، ۲۰۴ میلیون ایمیل فرستاده می‌شود، کاربران فیس‌بوک حدود ۴۶/۲ میلیون قطعه محتوا به اشتراک می‌گذارند و کاربران اپل حدود ۴۸ هزار اپلیکیشن دانلود می‌کنند (بر اساس آمار سال ۲۰۱۴). مری وتمن، بنیانگذار Parhelion، می‌گوید: «تعداد تعاملات اجتماعی ما در توییتر، فلیکر و همه این برنامه‌ها به سرعت در حال افزایش است، اما این تنها بخش کوچکی از ماجراست.» با وجود این واقعیت که دیتاسنترها نقش مهمی در پشتیبانی زندگی دیجیتالی ما دارند و کسب و کارهای بسیار از جمله غول‌های فناوری مثل گوگل، مایکروسافت و فیس‌بوک از این مراکز محاسباتی استفاده می‌کنند، ویژگی حیاتی دیتاسنترها از دید کاربران نهایی پنهان مانده است. دموکرات شدن فناوری در سال‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ سیستمی اصلی وجود داشت که نوعی سیستم اشتراکی بود. این سیستم‌ها گران و بزرگ بودند و شرکت‌های معدودی می‌توانستند از عهده هزینه آنها برآیند. علاوه

شماره 49 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

امکان‌سنجی انتقال ترافیک تلگرام به ایران

سود همگانی

با مسدود شدن بسیاری از شبکه‌های اجتماعی و راهکارهای اشتراک گذاری ویدئو از جمله یوتیوب، توییتر و فیس‌بوک و بلافاصله پس از اختلال‌های گسترده روی شبکه وایبر هجوم باور نکردنی کاربران ایرانی به تلگرام کشور را با پدیده جدیدی مواجه کرد. پدیده‌ای که به دلیل در دسترس نبودن سایر راهکارها، علاوه بر ابزاری برای گفت‌وگو، تبدیل به محل اشتراک‌گذاری ویدئو، اشتراک‌گذاری ایده‌ها و حتی محلی برای ذخیره‌سازی فایل‌ها شخصی یا گروهی شد. این امر باعث شد تلگرام خیلی زود بتواند با اختلاف بسیار زیاد بیشترین سهم را از ترافیک اینترنت کشور اشغال کند. امری که باعث شد هر گونه رفتار و تصمیم‌گیری‌ای درباره این شبکه اجتماعی از حساسیت خاصی برخوردار شود. طبق آخرین اعلام وزیر محترم فناوری اطلاعات و ارتباطات کل پهنای باند بین‌المللی کشور حدود ۷۴۳ گیگابیت بر ثانیه است. همچنین آذری جهرمی، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در مصاحبه‌ای تلویزیونی سهم تلگرام را حدود ۱۵ درصد از کل ترافیک بین‌الملل اعلام کرد، در واقع چیزی حدود ۱۱۰ گیگابیت بر ثانیه. رصد ترافیک چند سرویس‌دهنده اینترنتی نیز تا حدودی این اعداد را تایید می‌کند. اگرچه تلگرام اعلام کرده در مرحله اول قصد دارد تنها محتوای کانال‌های بالای صد هزار نفری را روی شبکه CDN بیاورد، اما با پیش‌بینی استفاده و

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پرونده بررسی وضعیت بازی‌های رایانه‌ای و موبایلی در ایران

بازیکن هست بازیگر نیست

پیشینه ورود بازی‌های رایانه‌ای به ایران به دهه ۷۰ برمی‌گردد. درست همزمان با دورانی که کامپیوترها از ردای یک کالای صرفاً اداری خارج شدند و به عنوان همبازی بالقوه پا به خانه‌هایمان گذاشتند. با آمدن بازی‌های مولتی‌پلیر محل بازی شیفتگان این دنیای هیجان‌انگیز از خانه خارج شد و به گیم‌نت‌ها تغییر پیدا کرد. جایی که دهه شصتی‌ها می‌توانستند تلخی‌های دوران جنگ و تمام دلخوشی‌هایی نداشته را با ساعت‌ها بازی کردن جبران کنند. از همان زمان در نبود مراجع قانونی ناظر و قانون حمایت از مالکیت معنوی، بازار بازی‌های رایانه‌ای به صورت غیررسمی و غیرقانونی فعالیت خود را شروع کرد. هرچه بود بازی‌های خارجی بود که به طور زیرزمینی دست به دست می‌شد. آن دسته از کسانی که سودای تولید بازی را در سر می‌پروراندند هم نه امکان ساخت آن را داشتند و نه جرات ورود به بازاری را که هنوز حتی به رسمیت شناخته نشده بود. بسیاری از آنها در حد ایده خام باقی ماندند و سرمایه‌گذاران روی خوش به آنها نشان نمی‌دادند. آن دسته هم که کج دار مریز محصولی را تولید کردند به دلیل تفاوت زمین تا آسمان کیفیت محصول‌شان با بازی‌های خارجی مورد استقبال چندانی واقع نشدند. سال ۸۵ بود که بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای برای مقابله

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

کافه‌بازار و بازی‌سازی ایرانی؛ از تولد تا بلوغ

در یک دهه اخیر با سیطره یافتن گوشی‌های هوشمند بر بازار تلفن‌های همراه، امکان عرضه بازی‌های متنوع و باکیفیت روی این بستر فراهم شد. این اتفاق صنعت بازی‌سازی را در دنیا متحول کرد، زیرا اندازه بازار مصرف‌کننده محصولی به نام بازی ویدئویی چندین برابر شد. حالا دیگر مخاطبان بازی‌های ویدئویی فقط به نوجوانانی که روی رایانه شخصی یا کنسول بازی خود ساعت‌ها بازی می‌کردند محدود نمی‌شد و هر کسی می‌توانست در اوقات فراغت، هرچند کوتاه، با انجام یک بازی موبایلی خود را سرگرم کند. همزمان با این اتفاقات تحریم‌های اقتصادی علیه ایران در حال اوج گرفتن بود و پلتفرم‌های بین‌المللی عرضه اپلیکیشن‌‌ها و بازی‌های موبایل دسترسی کاربران ایرانی را محدود کرده بودند. در چنین فضایی کافه‌بازار به‌عنوان یک پلتفرم ایرانی عرضه اپلیکیشن در بستر موبایل شروع به کار کرد و توانست به‌ سرعت توجه کاربران و همچنین توسعه‌دهندگان داخلی را به ‌خود جلب کند. در این زمان صنعت بازی‌سازی در ایران کاملاً نوپا بود و به ‌شدت با چالش‌های حوزه نشر آثار فرهنگی و ضعف‌های قانونی در حمایت از این آثار دست و پنجه نرم می‌کرد. چالش‌هایی که به‌ نظر می‌رسد مانع اصلی بر سر راه رشد و شکوفایی این صنعت در کشور بودند. با جا افتادن کافه‌بازار به ‌عنوان

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

مدیرعامل گیم کانکشن:

شرط قدرتمند بودن، رویارویی با دنیای واقعی است

گیم‌کانکشن به عنوان کنوانسیونی برای صنعت بازی که در سال ۲۰۰۱ تاسیس شده تاکنون توانسته با برگزاری رویدادهای سالانه ابتدا در لیون و حالا در پاریس و سان‌فرانسیسکو، به یک رویداد کسب ‌و کاری با حضور بیش از ۲۷۰۰ شرکت‌کننده از ۶۰ کشور تبدیل شود. در حاشیه رویداد TGC فرصتی فراهم شد تا با پیِرکارد، مدیرعامل فعلی گیم‌کانکشن و مدیر سابق لیون‌گیم، گفت‌وگویی کنم و به عنوان مدیرعامل نهادی که مهم‌ترین رویدادهای صنعت بازی را در دنیا برگزار می‌کند نظرش را درباره صنعت بازی ایران بدانم. یک موسیو خوش‌برخورد و سردماغ است که با اشتیاق به سوالاتم جواب می‌دهد. قامتش آن‌قدر بلند است که برای شنیدن صدای من (که در همهمه سالن همایش‌های صدا و سیما کار آسانی هم نیست) به جای خم شدن ترجیح می‌دهد پاهایش را ۹۰ درجه باز کند شاید کمی به منبع صدا نزدیک‌تر شود. بزرگ‌ترین نقطه قوت صنعت بازی ایران از دید شما چیست؟ از دو جهت این صنعت دارای پتانسیل خوبی است. اول از جنبه سرمایه‌گذاری در بازار ایران حائز اهمیت است، چون ایران بازار بسیار قابل توجهی است. یک جمعیت ۸۰ میلیون نفری در این کشور وجود دارد که ۲۳ میلیون نفر آنها اهل بازی رایانه‌ای هستند. این آمار درخشانی است. به دلیل

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

وزنه واردات غیرقانونی و قانونی لوازم بازی بیش از صادرات

۹۵ درصد بازار بازی در دست محصولات غیرایرانی

هنر صنعت رسانه بازی‌های دیجیتالی مانند سایر صنایع دیجیتالی راه‌های فراوانی برای جهانی شدن پیش روی خود دارد. راه‌هایی که برخی قانونی و برنامه‌ریزی‌شده توسط دولت‌ها پیش پای فعالان این عرصه گذاشته می‌شود و برخی نیز به صورت خودجوش و به نوعی با دور زدن‌ها توسط افراد فعال در این حوزه باز می‌شود. از زمانی که کنسول‌های بازی مانند آتاری، نینتندو، میکرو و سگا در ایران در میان بچه‌های دهه ۶۰ جای خود را باز کردند تاکنون که کنسول‌های نسل جدید PS با تکنولوژی‌های جدید VR با قیمت‌های بالا به بازار ایران راه یافته‌اند، همواره وزنه واردات غیرقانونی و قانونی این لوازم و بازی‌ها بیشتر از وزنه صادارت آنها بوده است. تا آنجا که در گزارش مرکز تحقیقات بازی‌های دیجیتالی در سال ۹۴ بیان شده که ۹۵ درصد بازار سخت‌افزار و نرم‌افزار بازی در دست محصولات غیرایرانی است. البته باید گفت که در این سال‌ها با برخی تولیدات خوب محصولات ایرانی نیز مواجه بوده‌ایم و با فراگیر شدن بازی‌های موبایلی این خوب شدن ساخت بازی‌های ایرانی سیر صعودی داشته است و در این میان چند ده یا شاید چند صد محصول به بازارهای دیجیتالی خارج از کشور راه یافته است. اما همواره مشکل وارد کردن پول، ثبت شرکت و بلوکه

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

صنعت بازی‌سازی ایران، رویا یا واقعیت؟

بیش از ۱۰ سال است که شرکت‌های متعددی در ایران به بازی‌سازی مشغول‌اند، با این حال، هنوز به این پرسش که آیا ما در کشورمان دارای صنعت بازی‌سازی هستیم نمی‌توان به راحتی پاسخ داد. در ادامه این مطلب نیازمندی‌های یک صنعت به علاوه وضعیت تولید بازی‌های ویدئویی در کشورمان را بررسی می‌کنیم. صنعت بازی‌سازی از حداقل شش لایه تشکیل می‌شود که هر کدام نقش مهمی در چرخاندن چرخ صنعت و پایداری آن دارند. سرمایه‌گذاری و ناشران با شروع فعالیت‌های بازی‌سازی در کشورمان، عمده هزینه‌های بازی‌سازی توسط خود شرکت‌های بازی‌ساز تامین می‌شد. با روی کار آمدن بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های در حال ساخت در دستور کار این نهاد قرار گرفت و بازی‌های متعددی با کمک مالی این نهاد تولید شدند، اما با تغییر مدیریت بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای و در پنج سال گذشته، این نوع سرمایه‌گذاری متوقف و در حال حاضر، سرمایه‌گذاری برای تولید بازی‌های ویدئویی توسط تعداد اندکی از نهادهای دولتی یا خصوصی صورت می‌گیرد ولی حجم آن بسیار اندک است. نقش شرکت ناشر نیز همواره در این سال‌ها مورد نیاز بوده است، شرکتی که بتواند برای محصول از ابتدای تولید تا رساندن آن به دست مخاطب و دریافت بازخورد و بهینه کردن فرایندهای تولید بعدی برنامه‌ریزی

شماره 48 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی وضعیت تولید بازی‌های رایانه‌ای در ایران

بازی ایرانی روی میز جراحی

تنها چند روز بعد از برگزاری اولین رویداد بین‌المللی صنعت بازی در کشور، ماهنامه پیوست میزگردی ترتیب داد تا وضعیت این صنعت نیمه‌جان را که حالا سودای قدم گذاشتن به بازار بین‌المللی را هم در سر می‌پروراند با حضور برخی از صاحب‌نظران و فعالان این حوزه بررسی کند. هر یک از حاضران این میزگرد به شرح کاستی‌های این صنعت و راه نجات آن پرداختند. بهروز مینایی، رئیس سابق بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای، که به خوبی با الفبای این صنعت آشناست از جایگاه دولتی این بنیاد، ابهام در وضعیت بودجه و برنامه‌ریزی برای آن انتقاد کرد. حسن کریمی قدوسی که در سه سال گذشته بر صندلی ریاست بنیاد تکیه زده نمره متوسطی به تلاش‌های بنیاد برای ساخت صنعت بازی داد و حفظ تعامل با دولت را به نفع آن دانست. امیرحسین فصیحی، مدیرعامل فن‌افزار، از خود بازی‌سازان دل خوشی نداشت و از نبود سرمایه و پایین بودن کیفیت بازی‌ها گلایه می‌کرد و محمدمهدی بهفرراد، مدیرعامل مدریک، از کامل نبودن اجزای صنعت بازی و بی‌ثباتی آن گفت. امین امیر شریفی، مدیرعامل جدید کافه‌بازار، هم به ضعف آموزش بازی اشاره کرد و موضوع گرفتن عوارض از بازی خارجی را نه راهکار بلکه عاملی برای افزایش قاچاق برشمرد. بنیاد ملی بازی‌های رایانه‌ای تا چه

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

بررسی کارنامه و گزینه‌های آتی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

نوشتند اطلاعات؛ خواندند ارتباطات

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات هیچ گاه یک وزارت کلیدی نبوده است. حتی توسعه واژگون‌گر اینترنت و تاثیر شبکه‌های اجتماعی و آشوب‌های موبایل هم نتوانسته باز این نهاد تصمیم‌گیر و اجرایی را به بازیگری تبدیل کند که وقتی کار به چیدن کابینه می‌کشد از همان اول نگاه و خط‌مشی مشخصی برای انتخاب وزیرش وجود داشته باشد. اغلب، چنان‌که در دوره پیشین هم اتفاق افتاد، استخوان‌بندی اصلی کابینه شامل وزارتخانه‌های کلیدی مانند وزارت امور خارجه کشور و اطلاعات چیده می‌شود و در نهایت اگر در سهم‌خواهی‌های جناح‌های برنده و بازنده لازم بود وزارتی دست به دست شود تا به همه صندلی برسد، وزیر ارتباطات هم به عنوان وجه‌المصالحه به طرفین یا افراد داده می‌شود. امسال اما این ماجرا کمی فرق دارد. تاثیر محسوس پهنای باند بر نتیجه انتخاباتی که در آن عملاً صدا و سیما از دور خارج شد نشان داد در پایان چهار سال دولت یازدهم به هدفی که برای این موضوع برگزیده بود رسیده و به قول خود شیخ دیپلمات هر کدام از این گوشی‌ها برای خودش یک صدا و سیماست. توسعه پهنای باند، اینترنت همراه و کنترل فیلترینگ منجر به نوزایی محتوای مستقل در فضای مجازی ایران شد، اما در نهایت امروز بسیاری از کسب و کارهای کلیدی

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

میزگرد بررسی کارنامه وزارت ارتباطات در دولت یازدهم و راهکارهای آینده آن

دست‌های پشت موج‌ها

درست در آستانه چینش کابینه دوازدهم، این میزگرد پیوست با موضوعی برگزار شد که در بطن خود بسیار فراتر از یک دورهمی ساده برای بررسی وزارت ارتباطات پیشین و حتی رفتن به سمت آینده بود. در این نشست جنجالی که حتی گوشه‌‌هایی از آن که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد حاشیه‌هایی برانگیخت، هر شش نفر حاضران پرده‌‌های جدیدی از نمایش پیچیده وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را نشان دادند که به آن ارزشی دوچندان برای مطالعه می‌بخشد: برات قنبری، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و پرنفس‌ترین دونده سیاست‌گذاری فناوری اطلاعات و ارتباطات از زمان پیروزی انقلاب تاکنون، به صراحت از نداشتن برنامه در وزارت ICT، درگیری میان معاونان و دلایل مهجور ماندن فناوری در کشور حرف زد. ناصرعلی سعادت، رئیس سازمان نظام صنفی، وزارتخانه مربوطه را اساساً فاقد قیومیت بر فناوری اطلاعات خواند و مسعود صفاری، برنامه‌ریز و دبیر سابق شورای عالی انفورماتیک، هم صحه گذاشت وزارت ارتباطات توان و تمایل تمرکز بر حوزه آی‌تی در کنار ارتباطات را ندارد و این مسند شایسته سازمان برنامه بوده. امیرحسین سعیدی نایینی، موسس سازمان نظام صنفی، نیز گفت مطالبه‌گری در صنف فاوا مرده است و تمایلی برای واگذاری امور به بخش خصوصی وجود ندارد و سهیل مظلوم، نایب رئیس همان سازمان،

شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

نتایج نظرسنجی از فعالان عرصه فاوا درباره عملکرد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در دولت یازدهم

وزارتخانه‌ای در میانه

در آستانه پایان عمر دولت یازدهم و در حالی که گمانه‌زنی‌ها برای انتخاب اعضای کابینه دولت دوازدهم آغاز شده است، ماهنامه پیوست تصمیم گرفت درباره عملکرد چهارساله محمود واعظی و زیرمجموعه‌اش در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از فعالان عرصه فاوا نظرسنجی کند. این نظرسنجی از ۵۰ فعال این حوزه انجام شد که در بخش دولتی، خصوصی و رسانه فعال هستند. فرم‌های این نظرسنجی به صورت بی‌نام طراحی شدند و در نتیجه می‌توان انتظار داشت نظرات اعلام‌شده تا حد زیادی به واقعیت نزدیک هستند. در گزارش زیر نتایج به‌دست‌آمده از این نظرسنجی بررسی شده است. یک ضرب‌المثل فرانسوی هست که نسخه قابل چاپ آن در ایران می‌شود:«نظرسنجی‌ها همه چیز را به ما نشان می‌دهند، به جز آن چیزهایی که می‌خواهیم ببینیم.» نمایش دادن آن قسمت‌هایی که می‌خواهیم ببینیم و نظرسنجی‌ها در نگاه اول به ما نشان نمی‌دهند بر عهده تحلیلگران است. اما برای تحلیل عملکرد یک وزارتخانه تنها نتایج یک نظرسنجی کافی نیست، توجه به داده‌های بیرونی و جو موجود نیز بسیار مهم است. در عین حال باید توجه داشت اگر افراد شرکت‌کننده در یک نظرسنجی معتقد باشند عملکرد مجموعه‌ای در موضوع A خوب (یا بد) بوده است بدان معنی نیست که واقعاً آن عملکرد خوب (یا بد) بوده، بلکه

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 47 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

برنامه دولت حسن روحانی در زمینه فناوری اطلاعات چیست؟

تا ۱۴۰۰ با صفر و یک

حسن روحانی، که روز ۲۹ اردیبهشت با رای بیش از ۲۳ میلیون نفر از مردم ایران دوباره به عنوان رئیس‌جمهور ایران انتخاب شد، در دوران تبلیغات انتخاباتی کتابی با عنوان برنامه دولت دوازدهم منتشر کرد که در حقیقت فهرست برنامه‌های دولت از سال ۱۳۹۶ تا سال ۱۴۰۰ خواهد بود. به صورت اجمالی نگاهی داریم به هفت نکته‌ای که می‌توان از این کتاب برنامه‌ در حوزه فناوری اطلاعات استخراج کرد: ۱٫ بخش ششم این کتاب مربوط به برنامه‌های حوزه علم و فناوری است و پس از ذکر یک مقدمه کوتاه گفته شده که در این کتاب برنامه، نظام علم، فناوری و نوآوری دارای شش هدف عمده است و بر این مبنا، شش سیاست کلیدی قرار است در دستور کار دولت قرار گیرد. بی آنکه بخواهیم خود را در پیچ و تاب الفاظ کلی این سند برنامه‌ریزی بیندازیم باید گفت نخستین و شاید مهم‌ترین سیاستی که مربوط به حوزه فناوری اطلاعات است، تحت عنوان پیشرانی بنگاه‌های بزرگ در زمینه توسعه فناوری و نوآوری و نیز اصل پیشرفت اقتصادی برمی‌گردد. ۲٫ در این بخش گفته شده «(در حال حاضر) مشکلات اقتصادی کشور عمدتاً با ارجاع به مشکل نقدینگی یا محیط کسب‌وکار تبیین می‌شوند و کمتر به جنبه عقب‌ماندگی فناورانه توجه می‌شود» و از

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

پرونده‌ای برای کسب و کاری که در میان پردازش و امنیت گم شده

انفجاری کوچک برای داده‌های بزرگ

نتیجه انتخابات ریاست جمهوری آمریکا که اعلام شد بسیاری از افراد حتی تحلیلگران زبردست عالم سیاست حیرت‌زده بودند. برخی نتیجه را به هک شدن سیستم‌های کامپیوتری انتخابات از سوی روسیه نسبت می‌دادند. کار به جایی رسید که خود کاندیدای مغلوب هم به زبان آمد و صراحتاً اعلام کرد:«مداخلات روسیه و تصمیمات تامل‌برانگیز FBI بر نتیجه این انتخابات تاثیر گذاشته است.» در این میان عده‌ای هم علت ماجرا را کمی تقلیل دادند و معتقد بودند روسیه تنها با هدایت افکار عمومی آمریکا آن هم از طریق نشر اخبار جعلی موفق به چنین کاری شده است. صرف ‌نظر از اینکه چقدر این دلایل دایی‌جان ناپلئونی به نظر می‌آیند، تمام این قیل‌وقال‌ها نشان از یک واقعیت انکارناپذیر داشت: اینکه دسترسی به اطلاعات تا چه اندازه می‌تواند مهم باشد آن هم در حد تعیین سرنوشت انتخابات ریاست جمهوری بزرگ‌ترین ابرقدرت دنیا. بدون شک اهمیت دسترسی به اطلاعات در گذشته نیز کمتر از امروز نبوده و بودجه‌های کلانی از دیرباز صرف این موضوع می‌شود، اما امکانات دنیای دیجیتالی، سرعت و حجم دسترسی به اطلاعات را تا حدی بالا برده است که نه تنها کنترل آن با چالش مواجه شده بلکه تجارت شگفت‌انگیزی نیز در دنیای داده‌ها به جریان افتاده است. جایی که اگر شما بتوانید

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

آیا نسخه بزرگ‌داده‌ها برای کشورهای در حال توسعه شفادهنده است

استخراج نظم از معادن بی‌نظمی

در دنیایی زندگی می‌کنیم که در آن هر روز بیش از دو و نیم کوینتیلیون (quintillion یعنی ۵/۲ و ۱۸ صفر در مقابلش) بایت داده تولید می‌شود. منبع این داده‌ها رسانه‌های اجتماعی، ایستگاه‌های هواشناسی، اطلاعات بهداشتی، و تراکنش‌های کسب و کار از هر گوشه جهان هستند. جمع‌آوری، تحلیل و مدیریت این داده‌های بدون ساختار و ناهمگون اگر به استخراج الگو و روند بینجامد (که البته کار آسانی نیست)، می‌تواند سیاست آینده و کسب و کار جهانی را ترسیم و آن را دچار تحول کند و این کاری است که بزرگ‌داده‌ها (Big Data) انجام می‌دهند. کشورهای در حال توسعه بخش بزرگی از جمعیت جهان را نمایندگی می‌کنند و این یعنی سهم بزرگی از داده‌های بشری که می‌توانند پتانسیل تحلیل‌های ارزشمند اقتصادی اجتماعی و حتی فرهنگی را داشته باشند، که البته دارند. اما این سوال مطرح می‌شود که بزرگ‌داده‌ها مانند بعضی روندهای فناوری دیگر جهان تبدیل به یک تب زودگذر برای کشورهای در حال توسعه می‌شوند یا اینکه عامل شتاب‌دهنده رشد آنها. نهادهای جهانی و بزرگ‌داده‌ها داده‌های کلان فقط در کشورهای توسعه‌یافته تولید نمی‌شوند بلکه کشورهای در حال توسعه نیز سهم بزرگی در آن دارند، با این تفاوت که منبع تولید داده‌ها در این بخش از جهان تا حدودی متفاوت است. در

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

چالش‌ها و فرصت ها در پردازش کلان داده‌های جغرافیایی

داده‌های کلان در یک دهه اخیر تبدیل به واژه پرگفتمان در کلیه سطوح تحقیقاتی و تجاری شده است و کنفرانس‌های متعدد آکادمیک و تجاری در سطح جهان با محوریت اصلی این موضوع برگزار شده است. به موازات آن حجم زیادی از مقالات علمی برآمده از کارهای تحقیقاتی در دانشگاه‌ها نیز به این حوزه اختصاص داده شده است که نشان از اهمیت آن در آینده دنیای پردازش اطلاعات دارد. اما داده‌های کلان واقعاً چه هستند و چرا تا این حد اهمیت پیدا کرده‌اند؟ واژه داده کلان به طور مفهومی به بانک‌های اطلاعاتی اطلاق می‌شود که دارای حجم رکوردهای انبوهی است که با روش‌های سنتی و مکانیسم‌های عادی در نرم‌افزارهای مدیریت بانک‌های اطلاعاتی قادر به پردازش آنها نیستیم. تولید حجم انبوه رکوردهای اطلاعات، چالش‌های فراوانی پیش روی ما قرار خواهد داد از جمله در زمینه شیوه جمع‌آوری داده‌ها، ذخیره‌سازی آنها، پردازش، جست‌وجو، تقسیم با دیگران، انتقال، تولید نمودارهای آماری مناسب، کوئری گرفتن در سطح بانک اطلاعاتی، به‌روزرسانی رکوردها و حتی حفظ حریم خصوصی افراد. واژه داده کلان، به خصوص زمانی که بحث از آنالیز داده‌های انبوه برای استخراج و استنتاج اطلاعات مفید و کاربردی باشد، اهمیت خود را دوچندان نشان می‌دهد. درک صحیح از مفهوم داده کلان برای فهم چرایی سختی پردازش

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

کلان داده، انقلابی که الگوی زندگی، کار و اندیشه ما را تغییر می‌دهد

تحول داده‌های بزرگ

تیم بسکتبال کلیولند کاوالیرز (Cleveland Cavaliers) با قهرمانی در مسابقات بسکتبال حرفه‌ای ایالات متحده در سال ۲۰۱۶ تاریخساز شد. این نخستین قهرمانی تیم در تاریخ مسابقات بود و باعث شگفتی طرفداران این رشته ورزشی و حتی بازیکنان و مربیان این حرفه در ایالات متحده شد. درآمد تیم کاوالیرز ناگهان به بیش از ۸۰ برابر رسید. چه اتفاقی افتاده بود؟ چگونه یک تیم ضعیف لیگ بسکتبال حرفه‌ای ناگاه به بهترین تیم تبدیل شد؟ جواب حیرت‌انگیز بود: استفاده از الگوهای جدید جمع‌آوری و تحلیل مستمر داده‌ها! کمتر از دو سال قبل یک فارغ‌التحصیل دکترای فیزیک دانشگاه یوتا الگویی جدید برای درک و تحلیل وضعیت فیزیکی و کیفیت روانی بازیکنان به باشگاه پیشنهاد داد. او به گروه آنالیز تیم اضافه شد و پس از چند ماه مدیریت تیم آنالیز را بر عهده گرفت و انقلابی در تیم پدید آورد. جمع‌آوری و ذخیره‌سازی مستمر اطلاعات بدنی و عملکرد تک‌تک بازیکنان در تمرین‌ها و مسابقات و تحلیل در لحظه‌ی آن، با تکیه بر الگوهای جدید کلان‌داده و داده‌کاوی صورت می‌گرفت. نتیجه، تصمیم‌گیری سریع مربیان در تغییر تاکتیک‌های تیمی و تعویض بازیکنان بود که در واقع مزیت رقابتی برای تیم به وجود آورده بود. به نظر می‌رسد آنچه انقلاب کلان‌داده (Big Data) می‌نامند به ورزش هم

شماره 46 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مجری پروژه تدوین نقشه راه کلان داده‌ها:

از دسترسی غیرمجاز به داده‌های حیاتی جلوگیری می‌کنیم

از آبان سال ۹۵ پژوهشکده فناوری اطلاعات در پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات (مرکز تحقیقات مخابرات ایران)، پروژه‌ای برای تدوین نقشه راه کلان داده‌ها آغاز کرده است. برای آشنایی با جزئیات و روند این با دکتر محمد شهرام معین، دانشیار و معاون پژوهشکده فناوری اطلاعاتِ پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات و مجری این پروژه پروژه گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: چه ضرورتی برای انجام این پروژه وجود داشت؟ وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به فناوری‌های نوین حوزه ICT توجه دارد و علاقه‌مند است از طریق پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات به عنوان مرکز اصلی پژوهشی در این وزارتخانه، ضمن شناخت ابعاد مختلف فناوری‌ها، نقش خود را در ایجاد اکوسیستم فناوری تعیین کند. بر این اساس و بنا بر درخواست وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، در مورد موضوعاتی همچون کلان داده‌ها بررسی‌هایی آغاز و بودجه‌ای نیز برای این کار تخصیص داده شده است. یکی از اهداف کمی بخش آی‌سی‌تی در برنامه توسعه ششم کشور نیز رصد و پژوهش در حوزه‌های چهارگانه فناوری است که کلان داده‌ها یکی از این حوزه‌ها به شمار می‌رود. من به عنوان مجری در این پروژه همکاری می‌کنم. این پروژه چه زمان آغاز شد و الآن در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ پروژه ما از آبان‌ماه

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

پرونده‌ای برای بازاریابی الکترونیکی در ایران

پول روی چرخ

سال‌هاست صاحبان برندها و مشاوران بازاریابی‌شان به این واقعیت تلخ پی برده‌اند که دوره تاثیرگذاری روش‌های سنتی رو به پایان است. حافظه مردم پر است از انواع و اقسام تبلیغاتی که در تلویزیون، مطبوعات و بیلبوردهای خیابانی دیده‌اند و ذهن‌شان آن‌قدر باهوش و کارکشته شده که از آنها به راحتی تاثیر نمی‌پذیرند. از سوی دیگر وضعیت اقتصادی پرتلاطم دنیای امروز نیز بودجه‌های کلان بازاریابی و تبلیغاتی در رسانه‌های ستنی را به آسانی برنمی‌تابد و آن استراتژی‌هایی محبوب‌اند که مخاطب هدف را در مکان و فضای درست درگیر یک تعامل معنی‌دار کنند. اولویت شدن فعالیت‌های تبلیغاتی زیر خط (BTL) نسبت به بالای خط (ATL)، به ویژه در مراکز خرید، گواهی بر همین ادعاست که ارتباط مستقیم و چهره به چهره با مخاطبانی که تعدادشان قابل شمارش و میزان درگیری‌شان با پیام بازاریابی نیز قابل سنجش باشد، درخواست اصلی مدیران کسب و کار است. حال وقتی به دو برابر شدن زمان مصرفی مردم جهان پای اینترنت در طول یک دهه گذشته نگاه کنیم، می‌توان فهمید فضای مجازی از مهم‌ترین جاهایی است که می‌توان و باید روی بازاریابی استراتژیک در آن سرمایه‌گذاری کرد. امروز بازاریابی دیجیتالی (Digital Marketing) پارادایمی است که یک سرش در تبلیغات مبتنی بر کلیک قرار دارد و سر دیگرش

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

میزگرد بررسی چالش‌های بازاریابی دیجیتالی در ایران

حلقه‌های مفقوده بازاریابی

برخلاف تصور بسیاری از افراد که موفقیت یا شکست یک محصول را صرفاً با کیفیت آن مرتبط می‌دانند، از نظر حوزه بازاریابی، اساساً هیچ محصول بدی وجود ندارد، آنچه مهم است بازاریابی صحیح برای آن است. این حوزه که با امکانات فناورانه و تحت عنوان بازاریابی دیجیتالی رنگ و بوی دیگری یافته، در ایران هم مورد توجه برندها قرار گرفته و به باور بسیاری روند رو به رشدی را نیز طی کرده است. با این وجود مانند هر پدیده نوپای دیگری چالش‌هایی دامن‌گیر اکوسیستم آن شده است. برای بررسی این چالش‌ها میزگردی ترتیب دادیم با مدیریت حمیدرضا نیکدل، دبیر پیوست جهان و با حضور یکی از مشاوران و مدرسان برتر حوزه بازاریابی و فروش، سه تن از مدیران عامل شرکت‌های مطرح تبلیغات آنلاین و مدیر بازاریابی دیجیتالی گروه سولیکو، که در ادامه می‌خوانید: مفهوم IMC (Integrated Marketing Communications) برای برندها تداعی‌کننده بازاریابی دیجیتالی است و از آن در کمپین‌ها استفاده می‌کنند. آیا این مفهوم از نظر شما صرفاً یک مد در بازار است یا واقعاً در بازار اجرا می‌شود و با سرعت معقولی مطابق با استانداردهای جهانی در حال پیشروی است؟ دکتر فرانک جواهردشتی مشاور و مدرس حوزه بازاریابی و فروش: حلقه‌های مفقوده بازاریابی و فروش در ایران بسیار زیاد است.

حمیدرضا نیکدلدبیر پیوست جهان
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

بازیگران اکوسیستم بازاریابی دیجیتالی در ایران چه کسانی هستند

جای خالی آژانس‌ها

در عصر دیجیتال صرفاً با ابزارها و روش‌های سنتی بازاریابی نمی‌توان به مشتریان دسترسی پیدا کرد. شرکت‌هایی که چابکی و انعطاف‌پذیری لازم را نداشته باشند، شانسی برای رقابت نخواهند داشت. مدیرانی که ناچار به فعالیت در اقیانوس عظیمی از داده‌ها هستند قادر نخواهند بود با حقایق سنتی خود راه‌شان را در این اقیانوس پیدا کنند؛ آنان برای درک افراد و برقراری ارتباط با آنها نیاز به یافتن راهکارهای تازه‌ای دارند. اما هنوز همه آنها در این راه اهل بخیه نشده‌اند. حتی کسانی ‌که به عنوان بازاریاب در کسب‌وکارهای مختلف مشغول کار کردن هستند، نیاز به آموزش‌های حرفه‌ای در بخش‌های مختلف بازاریابی دارند. آمارهای جهانی نشان می‌دهد ۸۴ درصد بازاریابان یک استراتژی محتوایی رسمی برای تغذیه کانال‌های بازاریابی خود ندارند. با این حال، بودجه اختصاص‌یافته برای تامین محتوای این کانال‌ها روزبه‌روز در حال افزایش است. طبق پیش‌بینی گارتنر، بازاریابی دیجیتالی یکی از تکنولوژی‌هایی است که تا پنج سال آینده بیشترین جذب سرمایه را خواهد داشت. با وجود رشد قابل توجه صنعت بازاریابی در دنیا و افزایش سالانه سرمایه‌گذاری برای آن، هنوز در ایران موانع بسیاری بر سر راهش وجود دارد و سهم اندکی از هزینه‌ای که کسب‌وکارها و شرکت‌ها بابت تبلیغات و بازاریابی می‌پردازند، مربوط به فضای آنلاین و دیجیتالی است.

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

الهه طاهری، مدیر روابط عمومی و دیجیتال مارکتینگ دفتر هواوی در ایران:

مقاومت عجیبی در برابر آموزش آکادمیک داریم

دیجیتال مارکتینگ یا بازاریابی دیجیتالی آنچنان در دنیا و ایران علم جدیدی محسوب می‌شود که برخلاف بیشتر حوزه‌ها، کارشناسان آن را جوانان تشکیل می‌دهند. سرعت تغییرات این رشته آنچنان زیاد است که شاید یک فرد میانسال هم نتواند پابه‌پای آن حرکت کند، چه رسد به پیرترها. الهه طاهری یکی از همان جوانانی است که این حوزه را می‌شناسد و به واسطه همین آشنایی است که اکنون در یک شرکت غیرایرانی فعالیت می‌کند. او مهم‌ترین ضعف کشور در زمینه بازاریابی دیجیتالی را دوری از فضاهای آکادمیک و آشنایی با روش‌های روز دنیا می‌داند. هرچند ارتباط کم شرکت‌های ایرانی با شرکت‌های تبلیغاتی بزرگ دنیا نیز یکی دیگر از مشکلات است. به نظر شما دیجیتال مارکتینگ اکنون چه سهمی از فضای کسب‌وکار ایران را به خود اختصاص داده است؟ دیجیتال مارکتینگ در جهان و مخصوصاً در ایران کلاً علم جدیدی است و تکنیک‌ها، روش‌ها و اصولی دارد که به نظر من در ایران اکثر شرکت‌ها به نوعی از آن استفاده می‌کنند. ممکن است بر اساس دانشی که دارند و آنچه می‌خواهند، کمی آن را بومی و به سبک و ذائقه ایرانی‌ها نزدیک کنند. در مجموع به نظر من در ایران هنوز از ابزار دیجیتال مارکتینگ به صورت درست استفاده نمی‌شود. بخشی‌هایی را استفاده

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه

چاقوی دو لبه فضای دیجیتالی

پیدا کردن بازار مناسب و مشتریان واقعی برای توسعه فعالیت‌های کسب و کار همواره یکی از دغدغه‌های اصلی مدیران شرکت‌ها و موسسات بوده است. مهم‏ترین هدف تحقیقات بازار، کسب اطلاعات درباره بازار، محصول، برند، مشتریان و رقباست، اما در شیوه‌های سنتی، کسب این اطلاعات بسیار زمان‌بر و پرهزینه بوده است. رویکردهای سنتی بازاریابی عمدتاً متکی بر انجام تبلیغات یک‌سویه هستند که به ‌جز هزینه زیاد، نیازمند زمان طولانی برای دریافت بازخورد مناسب از مشتریان بوده است. اگر هم خارج از فضاهای رسانه‌ها به دنبال ارتباط مستقیم با مشتری باشید، نیازمند مکان و فضای زیاد و پرهزینه و فرایندی دشوار برای برقراری ارتباط با جمع بسیار محدودی از مشتریان بالقوه هستید. فضای دیجیتالی با گسترش نفوذ خود در همه جوامع،‌ مفاهیم سنتی بازاریابی، بازارسازی و بازارسنجی را دگرگون ساخته و امکاناتی غیرقابل تصور را در اختیار کسب‌وکارها قرار داده است تا با هزینه‌های به‌مراتب کمتر و زمان به‌مراتب کوتاه‌تر، اطلاعاتی دقیق و جامع از نظرات، انتظارات و دگرگونی‌های بازار، مشتری و رقیب به دست آورند. بازاریابی در فضای دیجیتالی هنوز در کشور جایگاه جدی خود را پیدا نکرده و بحثی نوپاست، اما مشاهده می‌شود که موسسات مختلف، به ویژه کسب‌وکارهای پیشرو و نوپا، توجه روزافزونی به این موضوع نشان داده‌اند و

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 47

همراه با سنت، همگام با مدرنیته

همه کسب‌وکارها باید بپذیرند که در نظر گرفتن نیازهای کاربران و جلب اعتماد آنها بسیار مهم است. به باور بسیاری، این اعتماد نه از طریق تبلیغات آنلاین بلکه همچنان با شیوه‌های سنتی بازاریابی، تبلیغات محیطی، تلویزیونی و بیلبوردها آسان‌تر به دست می‌آید. اما واقعیت ماجرا چیز دیگری است. تعداد اندکی از کسب‌وکارهای دیجیتالی در ایران به ندرت و تحت شرایط خاصی به سراغ تبلغیات سنتی و ATL می‌روند. اگر سرویسی همچون اسنپ از این شیوه تبلیغات در کنار فعالیت‌های آنلاین استفاده می‌کند، پیشتر اطلاعات لازم را بررسی و تحلیل کرده و با موقعیت‌سنجی دست به چنین کاری می‌زند. هرچند اعتمادسازی برای کاربران باید از اولویت‌های هر کمپینی باشد، اما مزیت‌های غیرقابل اغماضی در حوزه تبلیغات آنلاین وجود دارد که قابل مقایسه با یک کمپین آفلاین نیست. با این حال و برخلاف تصور غالب، امروزه در تمام پنل‌ها اطلاعات مربوط به هر یک از بیلبوردها و تبلیغات آفلاین، نواقص و مزایای آنها را می‌توان به دست آورد و تحلیل کرد. بنابراین اهمیت تبلیغات آفلاین در یک کمپین برابر با اهمیت تبلیغات آنلاین است، اما به لحاظ یادآوری حضور برند در بازار می‌توانند کارایی بسیار بیشتری داشته باشند. با وجود تاثیرگذاری غیرقابل انکار شیوه‌های سنتی بازاریابی و تبلیغات، بسیاری از برندها در

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 48

مدیرعامل پیک‌برتر:

دانش بازاریابی در ایران ضعیف است

تا همین چند سال پیش که خبری از گوشی‌های هوشمند و راهنمایانی همچون فورسکوئر نبود، اولین گزینه بسیاری از افراد برای پیدا کردن رستوران، قالیشویی و تعمیراتی، همین آگهی‌های محلی بود، آگهی‌هایی که کسب‌وکارهای اطراف‌مان را یکجا به ما معرفی می‌کرد تا نیاز ما به هر نوع خدمت را برآورده کند. با آمدن شبکه‌های اجتماعی شرایط تغییر کرد و حالا تبلیغات به جای در منزل، از طریق گوشی موبایل به دست‌مان می‌رسد. در این فضای جدید، بازیگران تبلیغات سنتی هم به ناچار آنلاین شده‌اند و تلاش می‌کنند توجه مخاطبان آنلاین را به خود جلب کنند. برای آشنایی با چالش‌های این بازیگران در صنعت تبلیغات و بازاریابی دیجیتالی به سراغ محمدرضا محسنی، مدیرعامل پیک‌برتر و منوچهر صدری، مدیر توسعه کسب‌وکار این مجموعه که یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های رسانه‌ای تبلیغاتی است، رفتیم و گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید. چرا تصمیم گرفتید پیک برتر را وارد فضای آنلاین کنید؟ مخاطبان فضای آنلاین متفاوت هستند و ممکن بود بازخوردی را که از پیک‌برتر چاپی داشتید دریافت نکنید. محسنی: ما با دو چالش مواجه شدیم و به همین دلیل تصمیم گرفتیم وارد فضای آنلاین شویم. مجموعه پیک‌برتر پیشتر صرفاً در حوزه چاپی فعالیت داشت وموفق بود. زمانی که سراغ رسانه‌های دیجیتال آمدیم شاید

شماره 45 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 50

چگونه از تبلیغات دیجیتالی برای بهبود کسب‌وکارمان استفاده کنیم

جعبه ابزار رسانه‏ ای برای کسب‏ و ‏کاره

قبل از آنکه به سراغ بازاریابی دیجیتالی یا دیجیتال مارکتینگ برویم و از مزایا و معایب این موضوع صحبت کنیم، شاید بد نباشد در ابتدا تعریفی اجمالی از بازاریابی ارائه دهیم. بازاریابی را اجمالاً و به طور کلی می‏توان این‌طور تعریف کرد:«بازاریابی فرایندی است برای دستیابی به اهداف مشخص، با استراتژی مشخص، از طریق ورود به بازار یا بازارهایی مشخص، در شرایطی مشخص از سوی یک بنگاه (حقیقی یا حقوقی) در حضور رقبا و همکاران و در جهت رفع تقاضای مشتری، با بهره‏گیری از عناصر محصول، توزیع، قیمت و نیز تبلیغات و فعالیت‏های ارتباطی.» با در نظر گرفتن این تعریف نسبتاً جامع، می‌توان چهار رکن آخر یعنی محصول، توزیع، قیمت و تبلیغات را عواملی دانست که متناسب با دیگر ارکان تنظیم شده‌اند و مورد استفاده قرار می‏گیرند. تبلیغات و فعالیت‌های ارتباطی هم به کلیه فعالیت‏هایی اطلاق می‏شود که برای دستیابی به اهدافی از قبیل آگاه کردن مشتری نسبت به وجود محصول/ برند، ترغیب او به آزمودن محصول، یادآوری مجدد و مکرر وجود برند و محصول در ذهنش و نهایتاً وفادار کردن او نسبت به محصول یا برند مورد استفاده قرار می‏گیرد. محصول در اضافه‏ کردن پسوند دیجیتالی و به موازات اطلاق کردن بازاریابی سنتی به شیوه بازاریابی غیردیجیتالی، می‏توان به

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

شرکت‌های فاوای بورس برخلاف دیگر صنایع همچنان از تلاطم‌های اقتصادی و رکود به‌دور مانده‌اند

پله فرار

درست در روزهایی که بانک‌های بزرگ کشور یکی‌یکی از پشت پرده ورشکستگی نمایان می‌شوند و شاخص بازار بورس را به رنگ قرمز درمی‌آورند، اندک شرکت‌های آی‌تی حاضر در بورس با درصد کمی از سهام‌شان، آرامش و رشد را به سهامداران نشان می‌دهند. انگار دو دسته آدم هستند: آنهایی که در خاورمیانه پرآشوب زندگی می‌کنند (سهامداران بانک‌ها) و آن دسته که در سواحل هاوایی مشغول استراحت‌اند (سهامداران شرکت‌های فناوری اطلاعات). این تصویر نمادین از وضعیت سهام شرکت‌های مرتبط با فناوری اطلاعات در بورس، گرچه تمامی واقعیت را نشان نمی‌دهد، اما دست‌کم واقعیت بیرونی را به خوبی به تصویر می‌کشد. برای دانستن واقعیت درونی این صنعت و معدود شرکت‌های بورسی آن، اندکی تامل بیشتر لازم است. تا خود درون پرده چه تدبیر می‌کنند صبح روز ۱۹ مرداد سال ۸۷ روز عجیبی در ساختمان بورس تهران بود. حرفه‌ای‌هایی که هر روز سری به این بازار می‌زنند از شلوغی غیرعادی کلافه شده بودند. آدم‌های تازه‌وارد آنچنان با فضای بورس غریبه بودند که سوال‌های خنده‌دار می‌کردند و حتی بعضی‌ها با انبانی از پول نقد راهی خیابان حافظ شده بودند. همه می‌خواستند سهام مخابرات ایران را بخرند، شرکتی آشنا که در سی‌ و هفتمین سال تاسیسش، پنج درصد سهام خود را به وارد بورس کرده بود.

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری ایران:

SMEها راه نجات اقتصاد ایران هستند

وارد دفتری شدیم که در نگاه اول جای چندان مرتبطی با بازارهای مالی به نظر نمی‌آمد. اتاقی که در بدو ورود، تابلوهای زیبایی از تلفیق هنر خط و نقاشی چشم‌نوازی می‌کردند. در غیاب سعید اسلامی بیدگلی، تصاویر اقتصاددانان بزرگ دنیا و برندگان نوبل اقتصاد کنار میز و روی دیوار اتاقش به ما خوشامد گفتند. بیدگلی پیش از این سوابق اجرایی متعددی داشته و چند ماه پیش با تایید سازمان بورس به عنوان دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری انتخاب شده است. او فقط به اقتصاد علاقه نداشت، در کتابخانه‌ اتاقش کنار کتاب‌های اقتصادی، رمان‌های مطرح دنیا نیز جا گرفته بودند. با وجود اینکه عجله داشت و باید به پرواز می‌رسید، اما اطمینان داد برای ما وقت دارد و آماده است درباره وضعیت شرکت‌های فناوری اطلاعات در بازار سرمایه با ما گفت‌وگو کند، گفت‌وگویی که شرح آن را در زیر می‌خوانید: وضعیت حضور شرکت‌های فناوری اطلاعات در بازار بورس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ ورود شرکت‌های صنایع مختلف به بورس اوراق بهادار به وضعیت کلی بازار سرمایه وابسته است، به ویژه شرکت‌های مربوط به صنایعی همچون آی‌تی که ریسک بالاتری نسبت به سایرین دارند. در شرایط بد بازار معمولاً شرکت‌ها رغبت زیادی به سهامی عام شدن و ورود به بازار رقابت ندارند. رونق طولانی‌مدت

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

صاحبان ایده در سرزمین عجایب

اواخر دهه ۹۰ میلادی، راه‌اندازی یک شرکت فناورانه به اندازه کافی کار سختی بود، چه برسد به اینکه کسی بخواهد کسب‌و‌کار خود را در بازار سرمایه هم عرضه کند و وارد این کارزار پرمخاطره شود. سقوط ناگهانی بازار، یک بحران اقتصادی و به دنبال آن ترکیدن یک حباب فناوری کافی است تا سرمایه‌گذاران مقدار پولی را که روی شرکت‌ها سرمایه‌گذاری کرده‌اند کاهش دهند. بنابراین شکی نیست که بازار سرمایه به شدت آسیب‌پذیر است. با این حال سهامی عام شدن همچنان هدف غایی بسیاری از شرکت‌های جوان فناوری است، همان‌ها که بلندپروازند و می‌خواهند جهانی شوند. بورسی شدن چه مزیتی دارد در بهترین حالت اگر همه چیز به خوبی پیش رود، عرضه سهام می‌تواند به نفع همه باشد. سرمایه‌گذاران و بنیانگذاران آن شرکت می‌توانند تمام سهام خود را در بازار سرمایه بفروشند و یکباره پول هنگفتی به جیب بزنند. بازار سرمایه این پتانسیل را دارد که یک سرمایه‌گذاری ۱۰ میلیون دلاری را تبدیل به یک پرداخت ۱۰۰ میلیون دلاری کند. لیز بایر، یکی از مشاوران IPO دره سیلیکونی، معتقد است ورود به بورس یکی از ابزارهای مهم برای راه‌اندازی شرکت‌های پایدار است. رشد یا سقوط IPO یک شرکت شاید خیلی هم مهم نباشد. نکته مثبتی که در مورد عرضه سهام وجود

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

بازار سرمایه ایران صنعت آی‌تی ندارد

کافه‌ای با منظره پل طبیعت، جایی بود که با نیما نامداری قرار ملاقات و گفت‌وگو گذاشتیم. همهمه‌ بالکن کافه، چیزی کم از سر و صدای بازار بورس ندارد. تنها تفاوتش این است که به جای داد‌وستد سهام، گروهی از آدم‌ها دور هم نشسته‌اند و با صدای بلند برای یکدیگر ماجراهایی تعریف می‌کنند، از دیروز، امروز و شاید فردا. در نقطه‌ای کمی دورتر از این هیاهو، با نیما نامداری، معاون طرح و توسعه شرکت ارتباط فردا، گفت‌وگو می‌کنیم تا از او درباره وضعیت بازار سرمایه ایران و چالش‌های پیش ‌روی شرکت‌های فناوری اطلاعات برای حضور در این تالار پرخطر بپرسیم. او که پیش از این سابقه مدیرعاملی شرکت حاسب سیستم و مدیریت فنی مرکز شبیه‌سازی Western Connecticut Health Network و تحقیق در دانشگاه ورمانت آمریکا را داشته، هم‌اکنون وضعیت شرکت‌های فناوری اطلاعات در بورس را به خوبی دنبال می‌کند. وضعیت حضور شرکت‌های آی‌تی در بورس را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ باید اول ببینیم چرا شرکت‌ها به بورس می‌روند. مهم‌ترین دلیل آن در دنیا تامین سرمایه مالی است. برای شرکت‌هایی که مرحله رشد اولیه را گذرانده‌اند، جریان نقدینگی حاصل از فروش کفایت نمی‌کند و نیار به منابع مالی جدیدی دارند که در مرحله رشد سریع به آنها کمک کند. در این مرحله بسیاری

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه

اقتصاد اینترنتی به‌پا می‌خیزد

پرسش پیش رو این است که چرا کسب‌وکارهای حوزه فناوری در ایران آنچنان که باید رونق ندارند، و چرا آنچنان که باید در بازار سهام حضور ندارند. ایرانی‌ها حسابی باسواد هستند و بهره هوشی پایینی هم ندارند، پس چرا یک اقتصاد شکوفای اینترنتی، آن‌طور که در دیگر کشورها جوانه زده، در ایران وجود ندارد که در آن کسب‌وکارهای حوزه فناوری زاده شوند، رونق بگیرند و راه به بازار سهام بیابند؟ جواب در پیچیدگی تجارت و نیز نحوه‌ عملکرد بازارهای مالی است. اینجا یکی از مسائل به سادگی مساله تجارت است؛ دستمزدها در اقتصاد ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی چندان بالا نیستند. سه میلیون تومان در ماه در ایران حقوق آبرومند یک عضو طبقه‌ متوسط یا حتی متخصص است، اما ۵۰۰ دلار در روز درآمد منطقی یک برنامه‌نویس متخصص در کشورهای توسعه‌یافته است که از طریق اینترنت کسب درآمد می‌کند. اما درآمد منطقی یک برنامه‌نویس متخصص با کارفرمای خارجی، حتی اگر از طریق اینترنت دورکاری کند، حدود روزی دو میلیون تومان است. البته که با مهارت‌های ساده‌ نوشتن برنامه‌های جاوا دو میلیون تومان در روز درآمد نخواهید داشت. اما درآمد دست‌کم ۴۰۰ هزار تومان در روز با کارفرمای ایرانی دور از دسترس نیست (من خودم شرکتی دارم که در همین

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 44

محافظت از حاکمیت شرکتی اصلی‌ترین اولویت ماست

وقت گرفتن از مدیرعامل فرابورس ایران کار بسیار دشواری است. در بورس و به تبع فرابورس «لحظه» اهمیت بسیار بالایی دارد و این مساله‌ای است که کار را برای روزنامه‌نگارانی که در پی گفت‌وگو با امیر هامونی، مدیرعامل شرکت فرابورس ایران، هستند بسیار دشوار می‌کند. با وجود این دشواری امکان این گفت‌وگو میسر شد و زیر نور آفتاب کم‌رمق یک روز زمستانی در ساختمان شیشه‌ای شرکت فرابورس ایران، به حضور ایشان رسیدیم. داد و ستد خارج از بورس یا به اصطلاح فرابورس (OTC) به طور مستقیم بین دو طرف بدون هیچ گونه نظارتی از جانب یک بورس انجام می‌گیرد. فرابورس در مقابل داد و ستد بورسی که در بازارهای سازمان‌یافته رخ می‌دهد قرار دارد. یک بورس اوراق بهادار مزایایی همچون تسهیل نقدشوندگی، کاهش ریسک اعتباری در مورد نکول یکی از طرفین معامله، شفافیت و در دسترس بودن قیمت جاری بازار دارد. در معاملات بازار فرابورس قیمت برای عموم لزوماً منتشر نمی‌شود و به دلیل اینکه قراردادها دوجانبه هستند، هر طرف می‌تواند نگران ریسک اعتباری طرف دیگر باشد. همچون معاملات بورسی معاملات فرابورس در مورد کالا، ابزارهای مالی (شامل سهام) و اوراق مشتقه آنها انجام می‌گیرد. بازار اوراق مشتقه فرابورس در دارایی‌هایی مثل نرخ بهره، نرخ ارز، سهام و کالا فعال

شماره 44 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 46

برافتادن پرده تحریم‌ها از شمایل بورس

در زمان تحریم‌های اقتصادی و سوئیفت و اعمال مدیریت ناکارآمد اقتصاد دولتی نفتی رانتی، طی یک دهه که نتیجه آن به ویژه در دو سال آخر دولت پیشین موجب شد رکود دامن اقتصاد ایران را بگیرد، دولت یازدهم با همه تلاش خود در زمینه افزایش رشد اقتصادی، با وجود اینکه موفق شد رشد اقتصادی منفی ۸/۶ درصد را به حدود صفر تا یک درصد برساند و شیب تورم را کاهش دهد، اما نتوانست بر معضلات اصلی اقتصاد جامعه و آثار تبعی آن بر شرایط اجتماعی غلبه کند. بورس در سال‌های ابتدایی دولت یازدهم تابع سیاست‌هایی بود تا بتواند سرمایه‌ها را به خود جذب کند، اما سرمایه‌ها اکثراً در بخش‌های واقعی اقتصاد انباشت نشده بود، بلکه بخش غیرواقعی اقتصاد از آن سود می‌برد و بیشتر در بین بازار‌های مجازی غیررسمی در نوسان بود. بعد از اوج شاخص بورس در سال ۹۲، که ناشی از سرعت روند مذاکرات و یکسری خوش‌بینی‌ها بود، شاخص وارد فاز اصلاحی شد. بعد از ورود به فاز اصلاحی اوضاع شرکت‌ها همگام با برخی مسائل همانند تصمیمات دولت و مجلس در مورد نرخ خوراک شرکت‌های پتروشیمی، معاد، کیفی‌سازی پالایشگاه‌ها، افزایش نرخ بهره، حضور داعش در عراق (افزایش ریسک سیستماتیک منطقه)، که همگی تاثیرات منفی بر شاخص و عملکرد

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

همه پادشاهان یک اقلیم

وقتی مدیران ارشد و میانی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات از ورود اپراتورهای جدید ارتباطات ثابت و همراه به بازار خبر می‌دادند، احتمالاً در ذهن‌شان نبود که چند ده بازیگر ریز و درشت وارد عرصه خواهند شد. همان‌طور که از اولین سخنان آنها برمی‌آید، تصور می‌کردند در مجموع ۱۰ اپراتور جدید وارد این حوزه می‌شوند و هم انحصار خدمات را از بین می‌برند و هم قیمت‌ها را می‌شکنند. اما اینجا ایران است و معمولاً همه آن‌قدر لابی دارند که بتوانند در مقطع حساس، خود را در میان انتخاب‌شده‌ها جا دهند، آن هم وقتی پای صدور یک پروانه در میان باشد.  ورود بیش از ۴۰ اپراتور جدید به بازار خدمات ارتباطات، آنچنان تغییری در این حوزه ایجاد می‌کند که تخمین آن برای پدیدآورندگانش هم ممکن نیست. اما آیا همه آنها که پروانه یا موافقت اصولی گرفته‌اند، وارد فاز عرضه خدمات می‌شوند؟ اکنون که همه می‌خواهند نفر اول این حوزه باشند، باید دید در عمل چه می‌شود. هشت قرن پیش سعدی علیه‌الرحمه گفته بود:«ده درویش در گلیمی بخسبند و دو پادشاه در اقلیمی نگنجند.» باید دید حوزه ارتباطات چگونه چند ده درویشی را که می‌خواهند پادشاه باشند، در خود جای می‌دهد. روزی که محمود واعظی صندلی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مدیرعامل فناپ‌تلکام:

توسعه شبکه، درآمد آی‌سی‌تی را سه برابر می‌کند

یک سال از اعطای پروانه ارتباطات ثابت (FCP) به شرکت توسعه فناوری ارتباطات پاسارگاد آریان می‌گذرد، کنسرسیومی متشکل از ۹ شرکت فعال صنعت مخابرات و اینترنت که فناپ‌‌‌ نیز در آن حضور داشت. با وجود خروج از این کنسرسیوم، فناپ همچنان به برنامه‌های خود برای انجام تعهدات درج‌شده در پروانه FCP ادامه داده است. به منظور اطلاع از این برنامه‌ها، با صابر فیضی، مدیرعامل فناپ تلکام، به گفت‌و‌گو نشستیم تا تحلیل او را از آینده بازار ارتباطات کشور بشنویم. تاکنون ۱۶ شرکت پروانه FCP گرفته‌اند. برای اجرایی شدن تعهدات آنها ظرف پنج سال چه میزان سرمایه‌گذاری لازم است؟ ابتدا باید این موضوع را به دو بخش تقسیم کنیم و به ۱۰ سال قبل بازگردیم، زمانی‌که مجوز PAPها یا ISDPها صادر شد. آن زمان تصور بر این بود که امکان رقابتی کردن بازار وجود دارد. هر یک از آنها در یک حوزه خاص فعایت کردند و مشخص شد که تا چه میزان می‌توانند سرمایه‌گذاری کنند. از تعداد ۱۱ موردی که مجوز PAP گرفته بودند تقریباً ۹ مورد فعال شدند. سرمایه‌گذاری‌ انجام‌شده در این حوزه نیز به صورت تدریجی بود. در گذشته، دوران رکودی را نیز داشتیم، اما با روی کار آمدن دولت یازدهم اقداماتی برای ساماندهی این اوضاع صورت گرفت تا

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

مدیرعامل کیش‌سل‌ پارس:

۴۰ درصد بازار MVNO ها را می‌گیریم

هفته آخر تابستان گذشته بود که شرکت کیش‌سل پارس موفق شد با رایتل قرارداد ببندد و پروانه اپراتور مجازی خود را بگیرد. اما هنوز باقی دارندگان موافقت اصولی اپراتور مجازی در پیچ ‌و خم بوروکراتیک و مصائب عقد قرارداد با اپراتورهای میزبان گرفتار مانده‌‌اند. فارغ از احتمال موفقیت یا شکست آنها در این پروسه، سوال اینجاست که آیا اساساً بازار ارتباطی کشور ظرفیت فعالیت این تعداد از اپراتورهای مجازی را دارد یا نه؟ برای یافتن پاسخ این سوال و مطلع شدن از ویژگی‌های اولین اپراتور مجازی کشور، به سراغ هوشنگ مرتضوی، مدیرعامل شرکت کیش‌سل پارس، رفتیم که به گفته خودش شناخت خوبی از این بازار دارد. کیش‌سل پارس و سامان‌تل چه نسبتی با هم دارند؟ سامان‌تل، برند ما و کیش‌سل پارس، شکل حقوقی ماست. کیش‌سل پارس در واقع یک شرکت سهامی است که حدود ۱۰ سال پیش برای فعالیت در حوزه آی‌سی‌تی تاسیس شد. بانک سامان، بیمه سامان و پرداخت الکترونیک سامان هر یک به تنهایی ۲۰ درصد؛ گروه سرمایه‌گذاری اندیشه‌نگار، ۳۷ درصد؛ و شرکت اندیشه‌نگار پارس، سه درصد از سهام این شرکت را در اختیار دارند. برند دیگری نیز به نام ایران‌تل داریم که هنوز ثبت نشده است. در ۱۰ سال گذشته چه فعالیتی انجام داده‌اید؟ این شرکت بیشتر

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

مدیرعامل آسیاتک:

رگولاتوریFCP‌ها را نجات می‌دهد

شرکت‌های PAP پا در راه جدید و ناشناخته‌ای گذاشته‌اند. پروانه FCP گرچه همچنان در حوزه ارتباطات ثابت است؛ اما تفاوت‌های چشمگیری با پروانه‌های قدیمی دارد. از سوی دیگر، ورود به بازار اپراتوری تلفن همراه از طریق پروانه MVNO داستان را به کلی متفاوت کرده است. آیا این شرکت‌ها می‌توانند در این بازار موفق شوند یا چند سال دیگر تنها خاکستری از آنها به جا خواهد ماند؟ این پرسشی است که همه فعالان این حوزه پاسخ یکسانی به آن می‌دهند. «ما می‌مانیم، اما خیلی‌ها از بین می‌روند». یکی از این دسته مدیران، محمدعلی یوسفی‌زاده مدیرعامل آسیاتک است که هم مجوز FCP دارد و هم موافقت اصولی MVNO. از یوسفی‌زاده درباره وضعیت پروانه‌های جدید و پتانسیل سودآوری آن برای بازیگران این حوزه پرسیدیم. تعداد زیادی از شرکت‌ها مجوز ارتباطات ثابت را دریافت کردند و طبق پروانه می‌توانند شبکه‌سازی کنند. انتظار این تعداد بازیگر را داشتید؟ آن زمان که تاریخ مجوز PAP به پایان رسیده بود، برآورد ما این بود که از ۱۱ شرکت PAP، شش شرکت به لایه بالاتر خواهند رسید و مابقی به نوعی در دل این شش شرکت ادغام خواهند شد. با تغییر رویکرد دولت نسبت به ISPها و ISDPها، پیش‌بینی ما تغییر کرد. عملاً ISDPهایی وجود داشتند که شبه‌پپ

شماره 43 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 45

بازیگران جدید حوزه ارتباطات چه سهمی از بازار را می‌گیرند

کیک هیولایی

خرداد سال ۹۳، با اتمام مهلت پروانه‌های شرکت‌های PAP، بحث تجمیع و ساماندهی پروانه‌های شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و انتقال داده از سوی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی مطرح شد. پس از گذشت حدود یک سال و نیم مقرر شد آبان‌ ۹۴ پروانه‌‌های جدید تحت عنوان‌ FCP به متقاضیان دارای شرایط اعطا شود. حالا به گفته معاون صدور پروانه رگولاتوری، ۱۶ مجوز صادر شده و یکی از شرکت‌ها نیز در حال طی کردن مراحل اداری است. تلاش سازمان رگولاتوری برای رقابتی کردن بازار، به حوزه ارتباطات ثابت محدود نمانده و از بهمن ۹۴ با فراخوان این سازمان، پای مجوز اپراتورهای مجازی تلفن همراه هم به میان آمده است. رگولاتوری در تعداد موافقت اصولی برای این مجوز نیز گشاده‌دستی به خرج داده است. هرچند از میان ۲۴ شرکت دارنده این موافقت، تنها یک مورد به مرحله دریافت پروانه رسیده است اما باید دید آیا بازار ارتباطات کشور اساساً ظرفیت پذیرش این تعداد از بازیگران جدید را دارد یا نه، ظرفیت بازار ارتباطات ثابت تاکنون به ۱۶ شرکت پروانه FCP اعطا شده است، اما به طور قطع بسیاری از آنها طی سال‌های آینده نمی‌توانند در بازار فعال بمانند. برآورد سازمان تنظیم مقررات هم پیش از اعطای این مجوز همین‌گونه بود. چنانچه

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پارک‌های علم و فناوری، دو دهه پس از تاسیس چه مشکلاتی را حل کرده‌اند

سرزمین هیچکس

حدود نیم قرن از تاسیس اولین پارک‌های علم و فناوری در جهان می‌گذرد و مانند بسیاری از پدیده‌های وارداتی، این مراکز در ایران عمری کمتر از مراکز دیگر نقاط دنیا دارند. با این وجود، افزایش تعداد این پارک‌ها در همین زمان اندک، چشمگیر بوده است. اکنون که نزدیک به دو دهه از ارائه طرح اولیه ایجاد چنین مراکزی می‌گذرد، شاید زمان خوبی باشد برای پرسیدن این سوال که پارک‌های علم و فناوری،‌مشکلات چه کسانی را حل کرده‌اند یا به بیان دیگر،‌چه مشکلاتی را حل کرده‌اند. آیا رابطه صنعت و دانشگاه را تقویت کرده‌اند یا بر تولیدات دانش‌بنیان کشور افزوده‌اند؟ مشکل بیکاری تحصیل‌کرده‌ها را حل کرده‌اند یا آزمایشگاهی مطمئن برای آزمون و خطای جوانان بوده‌اند؟ اولین‌ها قانونی شدند اسناد نشان می‌دهند برای اولین بار در ایران، شرکت سهامی ذوب آهن اصفهان ایده تشکیل یک شهرک علمی و تحقیقاتی را مطرح کرد. سال ۷۱ پیشنهاد تاسیس چنین مرکزی داده شد و پیگیری کلیت کار به معاونت پژوهشی دانشگاه صنعتی اصفهان واگذار و در همین سال موضوع در شورای پژوهش‌های علمی کشور تصویب شد.در سال ۱۳۷۲ با تشکیل هیات امنا، عملیات اجرایی شهرک آغاز و در سال ۱۳۷۵ اساسنامه آن در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد. در سال ۱۳۷۸، عملیات اجرایی ساخت

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات:

رویکرد پارک‌های فناوری در حوزه آی‌سی‌تی باید تغییر کند

اوایل اردیبهشت امسال معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات خبر از راه‌اندازی قریب‌الوقوع پارک آی‌سی‌تی داده بود. شاید این خبر دست‌کم برای شرکت‌های کوچک این حوزه امیدوارکننده باشد اما رویکرد پارک‌های فناوری کشور طی ۱۶ سال گذشته در بی‌توجهی به حوزه آی‌سی‌تی، همچنان باعث بدبینی بسیاری از فعالان این حوزه نسبت به موفقیت این قبیل پارک‌ها در توسعه صنعت آی‌سی‌تی کشور است. به همین بهانه به گفت‌وگو با امیرحسین دوایی، مرکزی معاون فناوری و نوآوری وزارت ارتباطات، نشستیم تا از او که با حفظ سمت، عضو کمیسیون پژوهش و فناوری شورای گسترش آموزش عالی وزارت علوم و عضو هیات امنای شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان نیز هست، درباره علت راه‌اندازی پارک آی‌سی‌تی و تفاوت آن با پارک‌های فناوری حاضر سوال کنیم. چه عاملی وزارت ارتباطات را به فکر راه‌اندازی یک پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات انداخت؟در سال ۸۲ برای راه‌اندازی پنج پارک فناوری اطلاعات و ارتباطات در کشور، مجوز داده شد. یکی از این پارک‌ها شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان بود، البته این پارک از قبل هم فعالیت می‌کرد اما برای اینکه فرایند ایجادش تسهیل شود، ابتدا کار خود را با مجوز مرکز رشد آغاز کرده بود. یعنی تا آن زمان فقط شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان را داشتیم. پارک

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35
شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

پارک‌های فناوری دنیا چه می‌کنند

ویژگی‌های یک زیست‌بوم فناورانه

پارک‌های فناوری، اهمیت زیادی برای رسیدن به تحول اقتصادی دانش‌بنیان دارند، پارک‌هایی که با خلق یک ایده یا محصول برای یک بیماری چاره می‌یابند یا یک حوزه جدید معرفی می‌کنند و این‌گونه دنیا و نوع نگاه مردم به دنیا را دگرگون می‌کنند. با کمی تسامح شاید بتوان گفت پارک مثلث تحقیقاتی (The research triangle park) در کارولینای شمالی، بهترین شعار را برای معرفی پارک‌های فناوری انتخاب کرده است:«اینجا خانه ماست و برای رشد ایده‌های جسورانه ساخته شده است.»هرچند پارک‌های فناوری در کشورهای مختلف تحت عناوین مختلفی فعالیت می‌کنند، عناوینی همچون پارک علمی، پارک صنایع دانش‌بنیان، پارک علم و فناوری، شهرک علمی و مناطق توسعه فناوری، اما هم و غم آنها یکی است: تحول اقتصادی دانش‌بنیان. از دوبعدی تا چهاربعدی هدف نهایی پارک‌های فناوری، افزایش قدرت رقابت بین‌المللی و پتانسیل صادرات صنایع از طریق توسعه فناوری‌های پیشرفته است. تحقق آن هم تنها از طریق افزایش همکاری اکوسیستم آکادمیک (یعنی دانشگاه‌ها و موسسات تحقیقاتی) با بخش خصوصی در مناطق فناورانه در حال رشد ممکن خواهد بود. در حال حاضر این سطح همکاری، از مدل‌های دوبعدی (که فقط شامل اکوسیستم آکادمیک و محیط کسب‌وکار بود و صرفاً با هدف تلفیق قدرت آموزش و تولید شکل گرفته بود) فراتر رفته و به سمت مدل‌های

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

رئیس پارک فناوری پردیس:

ارتباط خاصی با وزارت‌خانه نداریم

پارک‌های علم و فناوری در اوایل دهه ۸۰ با هدف به حرکت درآوردن جریان دانش و فناوری میان دانشگاه‌ها، موسسات تحقیق و توسعه، شرکت‌های خصوصی و بازار، زیر نظر نهاد ریاست جمهوری شکل گرفتند. در آن زمان مفهومی به نام استارت‌آپ به شکل کنونی وجود نداشت و باور عمومی بر این بود که این پارک‌ها می‌توانند به مکانی برای رشد کسب و کارهای نوپا تبدیل شوند. اما این هدف هنوز هم پس از گذشت بیش از یک دهه از زمان شکل‌گیری این پارک‌ها به آنچه که باید، نرسیده است. مسئولان پارک پردیس می‌گویند بخش خصوصی تاکنون نزدیک به ۹۰۰ میلیارد تومان در پارک سرمایه‌گذاری کرده و این سهمی که سازمان مدیریت به آنها داده، کمتر از یک‌دهم این مبلغ است. فروش شرکت‌های عضو پارک سال گذشته، بیش از چهار هزار میلیارد تومان بوده است. شرکت‌های پارک فناوری پردیس در سال گذشته بیش از ۱۲۲ میلیارد تومان هزینه تحقیق و توسعه کردند و نزدیک به ۱۰ میلیون دلار صادرات پارک در سال ۹۴ بوده است. ثبت ۱۵ اختراع و عرضه بیش از ۱۰۰ محصول یا خدمت، از دیگر دستاوردهای سال گذشته این پارک است. اما این آمار نمی‌تواند آینه تمام‌نمای پارک فناوری پردیس باشد. این پارک هنوز هم با مشکلات زیرساختی

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

محدودیت‌های مراكز رشد و پارک‌های علم و فناوری در کشور و راهکار ایجاد مراکز رشد مجازی

پایان یکجا نشینی

ضرورت کارآفرینی برای تبدیل ایده و دانش به ثروت، در سند چشم‌انداز بیست‌ساله نظام و برنامه‌های چهارم، پنجم و ششم توسعه همواره مورد توجه ویژه بوده است. با توجه به چالش موجود کشور در زمینه ایجاد اشتغال و کارآفرینی می‌توان حمایت از تاسیس کسب‌ و کارهای نوپا به ‌ویژه در حوزه فناوری‌های جدید اطلاعاتی و ارتباطی را جزو اولویت‌های برنامه‌ریزی سیاست‌گذاران دولتی دانست. با توجه به تجربیات مشابه در کشورهای پیشرفته و نیز محدودیت‌های موجود در مراکز رشد دانشگاهی و پارک‌های علم و فناوری در کشور، می‌توان راه‌اندازی مراکز رشد مجازی را راه‌حل مناسبی برای تحقق این آرمان و توسعه اکوسیستم کارآفرینی و نوآوری دیجیتال در کشور دانست. در حال حاضر مراکز رشد فیزیکی و پارک‌های علم و فناوری در کشور فعال هستند؛ اما تمرکز این مراکز در حال حاضر بر کسب و کارهای محصول‌محور معطوف است و دارای محدودیت‌هایی در ارائه خدمات متنوع به طور خاص برای مراحل پس از رشد هستند. علاوه بر این، خدمات آنها محدود به مکان و زمان و صرفاً پذیرش تعداد محدودی از کارآفرینان و همراه با بوروکراسی زیاد است، بنابراین، این شرایط منجر به آن شده است که در زمینه راه‌اندازی و توسعه کسب‌ و کارهای نوپا در کشور موفقیت‌های مورد انتظار برآورده

شماره 42 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

رئیس شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان:

فضای کسب ‌و کار بی‌ثبات است

بیش از دو دهه از تصویب اساسنامه شهرک علمی و تحقیقاتی اصفهان در شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌گذرد، اولین گام برای تاسیس یک پارک فناوری در کشور، که پیشنهاد اولیه آن از سوی شرکت سهامی ذوب آهن مطرح شد اما راه‌اندازی آن تا سال ۱۳۷۹ طول کشید. در همان سال به عضویت انجمن جهانی پارک‌های فناوری نیز درآمد. از آنجا که «اولین» بودن، اغلب پرمخاطره است، طبیعتاً این شهرک طی این سال‌ها با چالش‌هایی نیز رو‌به‌رو بوده است. به سراغ مهدی کشمیری رئیس این شهرک رفتیم و با او درباره وضعیت پارک‌های فناروی کشور و چالش‌های آنها گفت‌وگویی انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: عمده پارک‌های فناوری کشور ما محصول‌محور بوده و توجه چندانی به سرویس به ویژه در حوزه آی‌سی‌تی نداشته‌اند. به نظر شما علت این موضوع چیست؟هرچند من اطلاع دقیقی از جزئیات محتوایی پارک‌های فناوری کل کشور ندارم تا حرف شما را تایید کنم، اما تاحدودی می‌توانم بگویم این پارک‌ها سرویس‌محور نیستند. البته این به معنی بی‌توجهی کامل آنها به این موضوع نیست. یکی از علت‌های این وضعیت، دولتی بودن اقتصاد کشور است. در اقتصاد دولتی که مشمول صنایع به ویژه صنایع بزرگ است، تقاضا برای محصول بیشتر از خدمت است. خدمت نیاز مردم و جامعه است. حتی

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

نگاهی به بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری‌های خارجی در صنعت ICT ایران

یا حلال کن یا برو

شرکت‌های خارجی و هیات‌های تجاری با سر و صدای فراوان می‌آیند و می‌روند. سرمایه‌گذارها در حال بررسی وضعیت بازار ایران و سبک سنگین کردن شرایط پسابرجام هستند. هنوز خیلی‌ها نمی‌دانند تا کجا می‌توانند در این بازار پیش بروند و با تحریم‌های آمریکا روبه‌رو نشوند. به خصوص اکنون که فرمان سیاست در ایالات متحده در جهتی عکس هشت سال گذشته می‌چرخد. با همه این سر و صداها، آنچه به صورت مشخص اتفاق افتاده و می‌توان اندازه‌گیری کرد، هنوز تا رسیدن به ایده‌آل‌ها فاصله‌ای زیاد دارد.ارقامی که در مورد سرمایه‌گذاری خارجی در ایران پس از برجام اعلام می‌شوند، معمولاً بیشتر در صنایعی مانند نفت و گاز هستند و صنعت ICT هنوز نتوانسته است ارقام بزرگی را به خود اختصاص دهد. تجربیات قبلی در زمینه سرمایه‌گذاری روی پروژه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، عموماً یک نکته مهم دارند که لابه‌لای اعداد و ارقام گم می‌شود و آن، طرف ایرانی پروژه است. بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری با حلال‌سازان در حالی که سال‌ها از آغاز به کار اپراتور دوم تلفن همراه ایران می‌گذرد، مدیران دو سهامدار ایرانی این شرکت، هنوز هم معتقدند پروژه ایرانسل، بزرگ‌ترین سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی پس از انقلاب (و شاید تمام تاریخ ایران) است. امروز افراد بسیاری هستند که مدعی‌اند MTN را آنها به

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

مدیر دفتر مشاوره‌ای آرتور دو لیتل:

جلب اعتماد نیاز به زمان دارد

با امضای برجام بیش از آنکه دل‌ها به جوانه امید آراسته شوند، همه به انتظار رویت معجزه‌ای یکباره در فضای اقتصادی کشور نشستند. امروز یا فردا؛ بالاخره قرار بود آن منجیان با کیسه‌های پر از دلار بیایند. هرچند به مرور زمان از تعداد این منتظران کاسته شد اما هر از گاهی شنیدن خبرهایی از آمدن هیات‌های تجاری کشورهای مختلف و وعده‌های آنها برای سرمایه‌گذاری در حوزه‌های مختلف، دلگرم کننده بود؛ از جمله سرمایه‌گذاری حوزه آی‌سی‌تی ایران که طی چند سال گذشته رشد خوبی نیز داشته است. با این حال هنوز چالش‌های زیادی در این خصوص وجود دارد. به همین بهانه به گفت‌وگو با ساندر کُخ مدیر دفتر مشاوره‌ای آرتور دو لیتل نشستیم؛ شرکتی که چند سالی است در مورد بازار ایران و پتانسیل‌های سرمایه‌گذاری روی آن فعالیت‌هایی داشته و خدمات مشاوره‌ای ارائه کرده است و تا یک ماه و نیم دیگر نیز دفتر خود را در ایران راه‌اندازی خواهد کرد. شرکت آرتور دو لیتل همواره بازار ایران را رصد می‌کرده اما خودش چندان در ایران فعال نبوده است. آیا می‌توان گفت حالا با راه‌اندازی یک دفتر در ایران قصد تغییر مسیر دارد؟ما دوره‌هایی در ایران بوده‌ایم. اولین پروژه ما در ایران حدود شش هفت سال پیش بود. بنابراین در ایران

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

فناوری اطلاعات ایران چشم به راه سرمایه‌گذاری خارجی باقی مانده است

چمدان‌های معطل

شرایط اقتصادی کشور در طول دوره تحریم‌ها علیه ایران با مشکلات بسیاری مواجه شد؛ مشکلاتی که رفع یا دست‌کم کاهش آنها سالها به طول خواهد انجامید. با این حال از زمان امضای برجام اوضاع چندان هم بد نبوده و هیات‌های تجاری از کشورهای مختلفی برای ارزیابی پتانسیل‌ها سری به کشور زده و سرمایه‌گذاری‌هایی نیز کرده‌اند.شاید این دستاوردهای نه‌چندان بزرگ را بتوان حاصل تلاش برخی از مسئولان دانست که در داخل کشور و در سفرهای خارجی خود از جذابیت‌ها و قابلیت‌های ایران برای سرمایه‌گذاری خارجی سخن می‌رانند. مثلاً اظهارات احمد جمالی مدیرکل سرمایه‌گذاری خارجی سازمان سرمایه‌گذاری کشور که می‌گوید:«شرایطی که امروز در کشور داریم و میزان رجوع سرمایه‌گذاران برای ورود به کشور و آغاز فعالیت در مقیاس با سال‌های گذشته بسیار متفاوت است. ورود و خروج سرمایه برای سرمایه‌گذاران خارجی هیچ مشکلی ندارد تا جایی که مدت‌هاست بانک‌ها برای ورود سرمایه مقادیر زیادی ارز به کشور وارد، و بسیاری از بخش‌ها آغاز به فعالیت کرده‌اند.» یا سخنان ولی‌الله سیف رئیس‌کل بانک مرکزی ایران که در اجلاس سنگاپور اعلام کرد:«ایران ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری بالقوه بزرگی در فناوری اطلاعات و ارتباطات و صنایع هوایی دارد و از هر گونه سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی صادرات‌محور در این زمینه استقبال می‌کند.» هفته گذشته بود که کای موکانین

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

معاون پژوهش کسب ‌و کار شرکت مبین ایران:

مخالف حضور خارجی‌ها در پروژه‌های بزرگ هستم

«رشد اقتصادی هشت درصدی» رقمی است که برنامه ششم توسعه، آن را به عنوان مهم‌ترین هدف اقتصاد کشور در نظر گرفته. طبق برآوردها برای رسیدن به این هدف، سالانه به ۷۲۳ هزار میلیارد تومان منبع مالی نیاز داریم که از این میزان، حدود ۴۵ میلیارد دلار باید از محل جذب سرمایه‌های خارجی تامین شود. هرچند به نظر می‌رسد با بهبود شرایط اقتصادی، ثبات سیاسی و کاهش درجه ریسک در دوران پسابرجام، امکان حضور سرمایه‌گذاران خارجی و جذب سرمایه‌های آنان تا حدودی تسهیل یافته اما هنوز موضوعی به نام «سرمایه خارجی»، محل مناقشه برخی افراد است آن هم در شرایطی که به دلیل باقی بودن آثار تحریم‌های چندین ساله و عقب ماندن از دنیا، کشور نیاز به زنده کردن بازار و بهره‌گیری از فناوری‌های جدید دارد. از همین رو به سراغ حسین طالبی معاون پژوهش کسب و کار شرکت مبین ایران و یکی از موافقان مشروط سرمایه‌ خارجی رفتیم تا با او درباره پتانسیل‌ها و شیوه صحیح جذب سرمایه‌گذاران خارجی به ویژه در حوزه آی‌سی‌تی کشور به عنوان حوزه پیشران توسعه گفت‌وگو کنیم. او را بسیاری از کارشناسان این حوزه به سبب مدیریتش طی دو دهه بر فناوری اطلاعات نفت ایران می‌شناسند. آیا در حوزه آی‌سی‌تی کشور نیاز به سرمایه‌گذار خارجی

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

کارشناس مسائل اقتصادی:

بدون سرمایه‌ خارجی از رشد ۸ درصدی خبری نیست

بیست و ششم مهرماه بود که وزارت امور خارجه در سومین گزارش سه‌‌ماهه اجرای برجام از ارتقای جایگاه ایران در رتبه‌بندی ریسک کشورها خبر داد؛ یک رتبه‌بندی‌ هفت‌گانه از سوی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی که یکی از شاخص‌های مهم برای تعیین ثبات اقتصادی کشورها و عاملی تعیین‌کننده برای جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه مبادلات تجاری با سایر کشورها محسوب شده و تلاش برای بهبود آن همواره یکی از اولویت‌های کشورهای در حال توسعه بوده است. برای درک بیشتر پدیده سرمایه خارجی، آثار آن بر اقتصاد و ریسک‌هایی که در کشور متوجه آن است، گفت‌وگویی با سعید تقی مولایی از کارشناسان مسائل اقتصادی کشور انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: آیا شرایط کنونی اقتصاد ایران نیاز مبرمی به جذب سرمایه خارجی دارد یا خیر؟جذب سرمایه خارجی هم از نظر آثار اقتصادی هم از نظر سایر آثار جانبی، امری لازم است اما در عالم اقتصاد ما به آن دسته از آثار توجه بیشتری داریم که منجر به افزایش و بهبود بهره‌وری و تکنولوژی می‌شوند. وقتی صحبت از رشد اقتصادی می‌کنیم یعنی بالا بردن ارزش تولیدات و درآمدهای یک جامعه. این امر مستلزم به‌کارگیری مناسب عوامل مولد از جمله سرمایه است. هر قدر بتوانیم اندوخته سرمایه خود را افزایش دهیم با تکنولوژی‌ای

شماره 41 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

فرداد زند از شرکای ایراتل ونچرز:

خدمات ارزش‌افزوده برای سرمایه‌گذاران جذابیت دارند

جذب سرمایه خارجی برای رسیدن به رشد اقتصادی هم در برنامه ششم توسعه و هم در آخرین گزارش موسسه مک‌کینزی از جمله نکات مورد تاکید بوده است. با این حال هنوز به نقطه ایده‌آل نرسیده است و موانع متعددی بر سر راه آن وجود دارد. از همین رو به سراغ فرداد زند رفتیم تا با او که سابقه همکاری با موسسه مک‌کینزی را نیز دارد، درباره پتانسیل‌ها و چالش‌های موجود در فضای کسب ‌و کار ایران گفت‌وگویی انجام دهیم. در حال حاضر او یکی از شرکای ایراتل ونچرز است؛ یک باشگاه سرمایه‌گذاری‌ خطرپذیر که هم خودش سرمایه دارد و هم دیگر سرمایه‌ها را مدیریت می‌کند. این شرکت برای اینکه بتواند نقش فعال‌تری در جذب و بازپروری ایده‌هایی که قابلیت جهانی شدن دارند ایفا کند تصمیم گرفته است با استفاده از سابقه کسب ‌و‌ کارش در ایران و داشتن ارتباطات با خارج، یک پایه عملیاتی نیز در ایران داشته باشد. از همین رو به زودی یک مرکز نوآوری به نام iLab در ایران تاسیس خواهد کرد که شکلی از برنامه شتاب‌دهی و فضای همکاری را داخل خود خواهد داشت. کدام بخش از حوزه آی‌سی‌تی کشور جذابیت بیشتری برای سرمایه‌گذاران خارجی دارد؟باید قبل از هر چیز مزیت‌های رقابتی ایران نسبت به بازارهای

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

ایران چگونه به گردنه پنجم ارتباطی خواهد پیوست

اندک اندک جمع نسلان می‌رسد

«برنامه‌ریزی برای ورود نسل پنجم موبایل به ایران تا شش ماه آینده انجام شده است.» این اظهارات محمد خوانساری رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات در دی‌ماه ۹۳ بود که باعث شد همه به اشتباه گمان کنند تا شش ماه دیگر یعنی خرداد ۹۴ فناوری ۵G به ایران می‌آید. چشم‌ها به انتظار تماشای معجزه‌ای نشست که قرار بود ارتباطات موبایلی کشور را دگرگون سازد. شش ماه بعد از چنین وعده‌ای، خوانساری این بار با برآورد نسبتاً واقع‌بینانه‌تری، برنامه‌ریزی برای عملیاتی‌سازی پروژه نسل پنجم موبایل را پنج‌ساله عنوان کرد و گفت:«تا ۱۰ سال آینده این فناوری در ایران ۱۰۰ درصد استفاده می‌شود.» با گذشت نزدیک به دو سال از وعده‌ای که رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات داده بود بالاخره اوایل مهر امسال بود که هر چند به صورت آزمایشی اما کمی ملموس‌تر و از نزدیک، ۵G رویت شد. اپراتور دوم موبایل با جنجال زیادی در حضور وزیر ارتباطات از پروژه آزمایشی ۵G خود رونمایی کرد. پیش از آن اغلب اقداماتی که برای توسعه نسل ۵ در کشور انجام شده، در حوزه امکان‌سنجی، تحقیق و پژوهش، برگزاری کارگاه آموزشی و همایش بوده است؛ اقداماتی که خروجی آنها به گفته محمود واعظی وزیر ارتباطات قرار نیست (مانند آنچه شرکت‌های بزرگ دنیا می‌کنند)

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

بلوغ یک اکوسیستم

همزمان با مطرح شدن فناوری ۵G، سال ۲۰۲۰ نیز به عنوان مبداء تاریخ ورود به دنیای جدیدی از ارتباطات تعیین شد. حالا همه کشورها از جمله ایران این دغدغه را دارند تا از این فناوری عقب نمانند و در سال ۲۰۲۰ همزمان با سایر کشورها شاهد یک تحول گسترده باشند اما آیا حتماً باید تا ۲۰۲۰ به سمت ۵G برویم؟ در حال حاضر در مرحله‌ای هستیم که چشم‌انداز و نیازها مطرح شده‌اند. با وجود اینکه استانداردها هنوز در حد موارد پژوهشی هستند، تازه شروع به شکل‌گیری کرده‌اند و تا اواسط ۲۰۱۸ اعلام خواهند شد اما برخی کشورها به سرعت به دنبال یافتن فرصت‌هایی در آن رفته‌اند؛ مثلاً در حوزه فیکس وایرلس، FTTH را با ۵GTTH جایگزین کنند یا اپلیکیشن‌هایی را به مصرف‌کننده و سرمایه‌گذار بدهند. هرچند اینها قدم‌های اولیه هستند و کمی ریسک در آنها وجود دارد اما کسانی که به سراغ آنها می‌روند نسبت به چشم‌انداز آینده و فناوری‌های نوآورانه کلیدی تفاهم دارند و به اجماع رسیده‌اند؛ موضوعی که باعث می‌شود با اعتماد به نفس بیشتری، صحبت از همکاری‌های کوچک با وندورها کنند و وعده گسترش و تکمیل آنها در آینده را بدهند. این یک روند طبیعی است و مانند نوآوری و آزمایش باید اتفاق بیفتد. دوکوموی ژاپن به

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

قائم‌مقام مدیرعامل شرکت ارتباطات سیار:

مدیریت فناوری باید به‌موقع باشد

به دنبال رشد روزافزون فناوری‌های ارتباطی به ویژه مطرح شدن نسل پنجم ارتباطی شاهد گسترش پدیده‌هایی همچون اینترنت اشیا و خانه‌های هوشمند در سطح جهان هستیم. ۵G فناوری‌ای که شبکه‌های آن طبق پیش‌بینی موسسه تحقیقاتی SNS یک فرصت سرمایه‌گذاری ۲۵۰ میلیارد دلاری است و تا سال ۲۰۲۵ صد میلیون نفر عضو خواهد داشت در ایران نیز به تازگی و تحت تاثیر روند جهانی در کانون توجه قرار گرفته است. هرچند حرکت به سمت این فناوری، گام مثبتی به نظر می‌‌آید اما مقدمات و الزاماتی را نیز می‌طلبد. از همین رو به سراغ حمیدرضا نیکوفر قائم‌مقام مدیرعامل شرکت ارتباطات سیار رفتیم تا با او در مورد میزان آمادگی زیرساخت‌های کشور برای گذار به این تکنولوژی تحول‌ساز گفت‌وگویی انجام دهیم. فرکانس مورد نیاز برای نسل ۵ چیست؟ آیا این فرکانس در حال حاضر آزاد است؟اساساً باید دید چرا به فرکانس‌های جدید و بیشتری برای تحقیق در نسل‌های بعدی رابط رادیویی مورد نیاز است (هرچند نسل ۵ فقط ارتقای رابط رادیویی نیست). نسل سه RNC دارد اما نسل ۴ یکدست‌تر و دارای MME است. نسل ۵ باز هم یکدست‌تر است. همه ما می‌شنویم که تا سال ۲۰۲۰ دنیا به سمت مصرف حجم عظیمی از دیتا به صورت روزانه در مقیاس اگزابایت روی شبکه

شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

داستان گذار تلفن همراه در ایران از 2G تا 5G

نسل‌های سرگردان

نسل اول تلفن همراه هیچ‌ گاه وارد ایران نشد. در سال‌هایی که دنیا سرگرم آزمون و خطا بر سر شبکه‌های تلفن همراه بود، جنگی ناخواسته تمام توان فنی مهندسی کشور را به خود مشغول کرده بود و مهندسان الکترونیک بیشتر به فکر طراحی و تولید بیسیم‌هایی بودند که فروش آنها به ایران تحریم شده بود. با خاتمه جنگ، وزارت پست و تلگراف و تلفن آن زمان، موضوع تلفن همراه را در دستور کار خود قرار داد و مهم‌ترین بحثی که آن زمان مطرح شد، انتخاب استاندارد شبکه بود. برخلاف امروز که استاندارد GSM مورد پذیرش بیشتر کشورهای دنیاست، در آن زمان جدالی جدی میان طرفداران CDMA و GSM در دنیا وجود داشت. به خصوص که آمریکا از CDMA استفاده می‌کرد و به سادگی نمی‌شد مخالفان GSM را راضی کرد.امروز که به گذشته نگاه می‌کنیم، انتخاب GSM را بسیار هوشمندانه می‌بینیم. شبکه‌های مبتنی بر این استاندارد، هم‌اکنون ده‌ها میلیون مشترک ایرانی را پوشش داده‌اند و روزانه در دنیا میلیاردها پیام صوتی را پشتیبانی می‌کنند.انتخاب پیمانکار طراحی شبکه و نصب تجهیزات در ایران، چند سالی زمان برد و در نهایت اولین سیم‌کارت‌های موبایل به همراه گوشی‌های صاایران در اوایل دهه ۷۰ وارد بازار شد. موبایل در آن زمان وسیله‌ای شیک و بی‌کاربرد

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 40 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

نگاهی به مسائل فنی و ساختاری نسل پنجم شبکه‌های موبایل

شبکه‌ای که نمی‌شکند

اگر نسل پنجم را صرفاً یک نسل سریع‌تر بدانیم در حق آن اجحاف کرده‌ایم. نسل پنج که قرار است حدود سال ۲۰۲۰ ظهور کند در حقیقت به دنبال ایجاد تعریف جدیدی از اینترنت است. ارتباطات ماشین به ماشین و اینترنت اشیا از دستاوردهای این نسل هستند؛ مفهومی که می‌گوید در آینده همه‌جا هر شیء آنلاینی می‌تواند بی‌سر و صدا با اشیای آنلاین دیگر ارتباط داشته باشد. به هر حال این شبکه با چالش‌های بزرگی روبه‌روست. نخست اینکه هنوز مشخص نیست قرار است به چه چیزی تبدیل شود و هیچ استانداردی هم تدوین نشده و دوم اینکه رسیدن به فرکانس‌هایی که مورد نیاز این نسل است از نظر علمی دشواری‌هایی به همراه دارد. همچنین آیا هنوز گوشی‌های موبایل می‌توانند با همین روندی که هر روز نازک‌تر می‌شوند آنتن‌های مورد نیاز این شبکه را در خود جای دهند یا خیر. دوست داریم نسل پنجم به چه شکلی باشد نخستین شبکه موبایل در دهه ۱۹۸۰ وارد بازار شد. شبکه‌های GSM در دهه ۱۹۹۰ معرفی شدند. بعد نوبت به شبکه‌های ۳G در دهه ۲۰۰۰ رسید و در سال ۲۰۱۰ شاهد شبکه‌های ۴G/LTE بودیم. هر نسل شبکه‌های موبایل سعی کرده است کمبودها و نقایص نسل پیش از خود را برطرف کند. GSM ضعف‌های امنیتی شبکه‌های

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چه شد که سیب آماج تیر شد

خانواده قاچاق‌شدنی‌ها

کرکره‌های فروشگاه تا نیمه باز و چراغ‌هایش روشن است. چند تکه لوازم جانبی موبایل این سو و آن سو رها شده. این منظره یکی از فروشگاه‌های شرکتی است که از سال ۹۳ ادعا کرده بود نمایندگی قانونی اپل است و از وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز مجوز دارد؛ ادعایی که آن روزها سر و صدای زیادی هم به پا کرد اما با برخورد خاصی مواجه نشد. حالا بعد از آمدن ماموران پلیس، بیشتر از آنکه پلمب‌ شده به نظر رسد گویی در شبیخونی تاراج‌شده و در میان ویترین‌های پرزرق و برق و هیاهوی همیشگی بازار چارسو، سوت‌ و ‌کور بودن آن از دور خودنمایی می‌کند. از سر کنجکاوی سری به داخل آن خم می‌کنم تا شاید کسی را پیدا کنم. چهار نفر کمی دورتر از ورودی فروشگاه با چهره‌هایی پکر گرم صحبت هستند. مصرانه از یکی از آنها می‌خواهم سوالی بپرسم که سریع می‌گوید تعطیلیم و شنبه باز می‌کنیم، اگر گوشی می‌خواهید به واحدهای طبقه بالا سر بزنید. به طبقه دوم که می‌رسم یکی دیگر از فروشگاه‌های پلمب‌شده درست سمت راستم ظاهر می‌شود. وضعیت آن هم چندان چنگی به دل نمی‌زند. قفسه‌هایش خالی است و درهایش بسته. از واحدهای کناری‌اش به هوای قیمت کردن گوشی از اوضاع و احوال

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

رئیس اتحادیه لوازم صوتی و تصویری:

انگیزه قاچاق را باید از بین ببریم

سوم مردادماه بود که معاون سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی از اجرای فنی طرح رجیستری گوشی‌های موبایل به صورت آزمایشی خبر داد، طرحی که از سال ۸۵ برای مبارزه با قاچاق گوشی و حمایت از تولید داخل مطرح شده اما به دلیل مشکلات فنی و اجرایی آن پس از شش ماه متوقف شده بود. از مهرماه گذشته نیز دوباره این موضوع هر از گاهی از سوی مقامات مختلفی مطرح می‌شد. هرچند تا اجرای کامل آن فاصله زیادی وجود دارد اما همچنان سوالات زیادی درباره میزان تاثیرگذاری واقعی آن بر پدیده قاچاق وجود دارد. به همین بهانه در خصوص معضل قاچاق موبایل در کشور، با ابراهیم درستی نایب رئیس اتاق اصناف تهران و رئیس اتحادیه لوازم صوتی و تصویری گفت‌وگویی انجام دادیم. اگرچه او بر لزوم اجرای طرح رجیستری تاکید می‌کند اما راهکار اول برای مبارزه با قاچاق موبایل را در اصلاح تعرفه‌های وارداتی می‌داند. دوباره طرح رجیستری و قاچاق گوشی‌های موبایل مطرح شده است اما پس از چند روز باز متوقف شد. چرا این طرح هر بار به مشکل برمی‌خورد؟اگر این طرح را در سال ۸۵ رصد کنیم، متوجه می‌شویم در آن زمان هم چنین وضعیتی پیش آمد و به مشکل برخورد. زیرا اپراتورها هماهنگی لازم را انجام ندادند.

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

اجرای طرح رجیستری ۱۰ سال پس از شکست، دوباره به جریان افتاده است

سنگ را دوباره بالا ببر

«و سیزیف را دیدم، از کوشش بسیار در عذاب بود سنگ سختی را با نیروی بسیار بلند می‌کرد و با دست‌ها و پاهایش آن را به جلو می‌راند آن را از دامنه تا قله می‌غلتاند و می‌پنداشت که به قله رسیده است ولی ناگهان وزن سنگ غلبه می‌کرد و با سر و صدایی بسیار از قدرت او خارج می‌شد و به پایین باز می‌گشت.»*سیزیف یکی از اساطیر یونانی است که به ‌خاطر فاش کردن راز خدایان محکوم شد تخته سنگی را به دوش بگیرد و تا قله کوه حمل کند اما همین که به قله می‌رسد، سنگ به پایین می‌غلتد و سیزیف باید دوباره این کار را انجام دهد. افسانه سیزیف نماد کارهایی است که به‌رغم سعی و تلاش بسیار، هرگز به آخر نمی‌رسند.سال ۸۵ همین روزها بود که موضوع ثبت شماره سریال گوشی‌های تلفن همراه در ایران، نقل محافل بود. از مردم عادی گرفته تا نمایندگان مجلس و وزرای دولت، همگی درباره طرحی صحبت می‌کردند که قرار بود با کمک مخابرات انجام شود و قاچاق گوشی را از میان بردارد. اما یک سال بعد همه سر و صداها خوابید و این طرح هم به تاریخ پیوست. حالا ۱۰ سال پس از آن تجربه ناکام، بازار تلفن همراه دوباره به

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

رئیس انجمن واردکنندگان موبایل، تبلت و لوازم جانبی:

نمی‌توانیم با قاچاقچی رقابت کنیم

در شرایطی که طبق آمارهای رسمی بیش از ۹۰ درصد حجم بازار موبایل کشور را گوشی‌های قاچاق تشکیل می‌دهند،  بانیان آن همچنان در حاشیه امن خود به سر می برند. تنها فروشندگان هستند که در این زنجیره بزرگ گرفتار برخوردهای سفت و سخت و گاه متحمل خسارت‌های میلیاردی می‌شوند. هرچند یافتن سر زنجیره قاچاق کار چندان آسانی نیست لیکن بسیاری بر این باورند که این حجم کالای قاچاق نمی‌تواند بدون هماهنگی واردکنندگان و توزیع‌کنندگان صورت گرفته باشد. از همین رو گفت‌وگویی انجام دادیم با محمود سفار رئیس انجمن واردکنندگان موبایل، تبلت و لوازم جانبی؛ انجمنی که در مهرماه سال ۹۴ در اتاق بازرگانی ایران ثبت شده، بسیاری از شرکت‌های نامدار حوزه وارادت موبایل را در خود جای داده و تلاش‌های زیادی برای رفع اتهام واردکنندگان به دست داشتن در قاچاق کرده است. در مورد کالای قاچاق هم واردکننده، هم توزیع‌کننده و هم نمایندگان رسمی مسئولیت را به دیگری نسبت می‌دهند. از نظر شما قاچاق توسط چه کسی انجام می‌شود؟ما نمی‌توانیم مطرح کنیم که چه شخص یا مجموعه‌‌ای قاچاق می‌کند. اما طبق قانون وارد کردن، توزیع و فروش کالاهای قاچاق و خدمات‌دهی به آنها مشارکت در امر قاچاق محسوب می‌شود. بنابراین اگر برخی تلاش کنند کار خلاف خود را کوچک‌تر جلوه

شماره 38 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

مدیر شبکه‌های فروش و بازاریابی موبایل شرکت ال‌جی الکترونیکس:

گوشی‌ها باید به‌طور مستقیم وارد شوند

«گردش مالی قاچاق موبایل در کشور نزدیک به شش میلیارد تومان است.» سال گذشته بود که معاون برنامه‌ریزی، نظارت و هماهنگی اقتصادی ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز با ارائه این آمارها اعلام کرد این وضعیت محصول یک فعالیت سازماندهی‌شده است. چنین آمارهایی مسئولان را به سمت مطرح کردن دوباره بحث رجیستری گوشی‌های موبایل سوق داد. بسیاری امید دارند با اجرای این طرح، اوضاع بازار بالاخره از نابسامانی خارج و بساط قاچاق برچیده ‌شود. بی‌تردید در کنار نفعی که اجرای طرح رجیستری برای مصرف‌کنندگان به دنبال دارد، سهم بسیاری از برندهای موجود در بازار ایران به شدت متفاوت خواهد شد. از همین رو به سراغ پیمان وشکینی مدیر شبکه‌های فروش و بازاریابی موبایل شرکت ال‌جی الکترونیکس رفتیم تا از زاویه دید این برند مطرح به موضوع رجیستری و قاچاق گوشی نگاه کنیم. آماری از میزان واردات سالیانه گوشی‌های ال‌جی به ایران وجود دارد؟از آنجا که تقریباً بیش از ۹۵ درصد واردات گوشی‌های ال‌جی به کشور به صورت قانونی انجام می‌شود، آمار دقیقی درباره آنها وجود دارد هرچند قابل ذکر نیست. آن پنج درصدی هم که به صورت غیرقانونی وارد می‌شود شاید تا دو سال پیش اصلاً حتی وجود نداشت و از زمان اضافه شدن یک دفتر نمایندگی ال‌جی در

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

نگاهی به شبکه ملی اطلاعات از مفهوم تا رونمایی

این راه بی‌نهایت

یازده  سال طول کشید تا فاز اول شبکه ملی اطلاعات راه‌اندازی شود؛ پروژه‌ای که قرار بود شبکه ارتباطات کشور را از دنیای رنگارنگ اینترنت مستقل و متحد کند. مهم‌ترین ویژگی این شبکه‌ که از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های استراتژیک کشور یاد می‌کنند و تنها طی سه سال گذشته بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان برای آن سرمایه‌گذاری شده، افزایش کیفیت، سرعت و امنیت با هزینه کمتر است. شکی نیست که دولت یازدهم تلاش زیادی برای تحقق این رویای ۱۱ ساله کرده است. حسن روحانی در توصیف اهمیت این پروژه چنین گفته بود:«شبکه ملی اطلاعات می‌تواند جزو مولفه‌های استقلال کشور باشد.» با تعریف الزامات این شبکه در دی‌ماه ۹۲ توسط شورای عالی فضای مجازی راه پیگیری آن جدی‌تر و بالاخره فاز اول آن همان‌گونه که وزیر ارتباطات وعده داده بود، در هفته دولت و در آخرین ماه‌های وزارت او راه‌اندازی شد؛ دستاوردی که هرچند هنوز به طور تمام و کمال محقق نشده اما طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده قرار است تا بهمن ۹۵ فاز دوم و تا اردیبهشت ۹۶ و همزمان با روز جهانی ارتباطات فاز سوم آن نیز نهایی شود. تعاریف سهل و ممتنع با وجود تعاریف مکرری که از شبکه ملی اطلاعات و الزامات آن در طول این

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

اینترنت ملی، شبکه ملی اینترنت و شبکه ملی اطلاعات، 11 سال پس از طرح اولیه

شبکه‌ای که می‌خواهد برای ایرانیان باشد

ایران کشور پروژه‌های ناتمام است. در کشوری که یک آزادراه ۲۰ سال پس از کلنگ‌زنی هنوز به مرحله بهره‌برداری نرسیده، مصلای پایتخت پس از ۲۵ سال هنوز تکمیل نشده و ساخت یک ورزشگاه ۲۷ سال طول کشیده؛ شبکه ملی اطلاعات پروژه‌ای جوان و خوشبخت به شمار می‌رود که ۱۱ سال پس از طرح ایده اولیه، فاز یک آن به بهره‌برداری رسیده است.شبکه ملی اطلاعات هرچه از نظر اجرایی خوش‌شانس باشد، به لحاظ جلب نظر مثبت مردم چندان موفق نبوده است. البته این ناکامی بیش و پیش از آنکه به ذات این شبکه بازگردد، محصول مشکلات دیگر است. آغاز پرحاشیه سال ۸۴ همان زمان که دولت اصلاحات تغییر کرد، دو اتفاق مهم در زمینه اینترنت رخ داد. دسترسی کاربران خانگی به اینترنت تا سقف ۱۲۸kb محدود شد و سخن از ملی شدن اینترنت به میان آمد.سابقه‌ای که مردم ایران در این سال‌ها از ملی شدن دارند، چندان خوشایند نیست. تولید ملی خودرو، طبقه متوسط ایرانی را در حسرت داشتن خودرویی باکیفیت و قیمت مناسب نگه داشت و کفش ملی و نفت ملی و غیره نیز خاطره‌ای خوشایند نساخته‌اند. همزمانی این موضوع با محدود شدن اینترنت، این ذهنیت را ایجاد کرد که به زودی قرار است ایران تبدیل به کره شمالی دیگری

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38
شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

بی‌طرفی شبکه‌ای

پس‌از سال‌ها کش و قوس موجودی که در دولت نهم به عنوان اینترنت ملی مطرح شد، با پروژه‌ای که در دولت یازدهم به عنوان شبکه ملی اطلاعات در حال توسعه است، کاملاً متفاوت و گاه متضاد است. در طرح اینترنت ملی ایده‌ای که داشتند جداسازی فیزیکی شبکه بین‌الملل و شبکه داخلی از یکدیگر و ارائه دو خدمت موازی به هر کاربر بود و در واقع فکر می‌کردند موجودی که اسمش را اینترنت ملی گذاشته بودند باید بدون هیچ ‌گونه ارتباطی با شبکه جهانی تعریف شود که البته توان و دانش کافی برای اجرای همان طرح هم وجود نداشت و در پایان دولت دهم به دلیل پایه طراحی و فلسفه غلط، کمتر از ۱۰ درصد چیزی که باید تمام‌شده تحویل داده می‌شد، اجرا شده بود. در دولت یازدهم ابتدا از پیشرفت کار به رویه سابق برای حدود یک سال جلوگیری شد تا جوانب کار بررسی شود. تجربیات بین‌المللی در این بخش مورد بررسی قرار گرفت و همزمان اهدافی که برای‌ این پروژه تعریف شده بود چکش‌کاری شد تا از حالت انتزاعی و محدودکننده خارج و به یک طرح زیرساختی که اتفاقاً برای کشور ضروری و حیاتی است، تبدیل شود. اهدافی که بعد از اصلاح کار مشخص شد، افزایش کیفیت و سرعت

شماره 39 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 41

کشورهای مختلف دنیا تحت عنوان برنامه «اینترنت ملی» چه پروژه‌ای را اجرا می‌کنند

حلقه‌هایی در میان زنجیر

حدود یک دهه پس از اینکه برای اولین بار مفهوم شبکه ملی اطلاعات در ایران برسر زبان‌ها افتاد، فاز اول این پروژه در هفته دوم شهریورماه رونمایی شد. این پروژه طی سال‌ها نام‌های مختلفی داشته است؛ اینترنت ملی، شبکه ملی اینترنت و سرانجام شبکه ملی اطلاعات. اما به نظر می‌رسد مفهوم کلی آن در این سال‌ها تغییر نکرده است. در کنار مفهوم این شبکه، آنچه در این سال‌ها ثابت مانده، نگرانی مردم از ماهیت چنین شبکه‌ای است. سوال‌های متعددی بارها مطرح شده‌اند که بن‌مایه همگی این است که آیا اینترنت به زودی قطع می‌شود؟شبکه ملی با عناوین مختلف در برخی کشورهای دیگر دنیا نیز وجود دارد. البته از نظر ساختاری، نحوه عملکرد و هدفگذاری با یکدیگر متفاوت هستند. گاه در کره جنوبی به مسیری برای پیشرفت تبدیل شده‌اند و گاه در کره شمالی به راهی برای قطع ارتباط با دنیای بیرون؛ یا در چین، چیزی در میانه این دو راه. دیوار بزرگ چین بر اساس گزارش China Daily (2016)، کشور چین از سال ۱۹۹۴ به اینترنت دسترسی دارد و امروزه حدود ۷۰۰ میلیون چینی، کاربر اینترنت هستند. ۱/۹۰ درصد این کاربران با تلفن همراه به اینترنت وصل می‌شوند. سرعت اینترنت چین از نظر معیارهای جهانی در رتبه ۹۱ قرار دارد.

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چگونه هم مخابرات و دولت و هم مردم در نمایش قیمت خدمات مخابراتی حق دارند

تراژدی تعرفه

پرده‌ها که کنار رفتند، نمایش از نیمه گذشته بود و اتفاقاً آن نیمه‌ای که گره داستان در آن قرار داشت. حالا مخاطب حق دارد داستان را به خوبی متوجه نشود. با این حال از میانه داستان هم می‌توان دریافت با یک تراژدی روبه‌رو هستیم، داستانی که در آن همه طرف‌ها هم حق دارند و هم ندارند.موضوع تعرفه‌های مخابراتی، اکنون دیگر به کوچه و بازار کشیده شده است. در این سال‌ها طرف‌های درگیر آن‌قدر علیه هم موضع گرفته‌اند و استدلال کرده‌اند که همه کارشناس شده‌اند. اما تمام این کارشناسان هم نمی‌توانند با قاطعیت بگویند حق با کدام طرف است، مخابرات که از ثابت ماندن ۱۳ساله تعرفه‌هایش گلایه دارد یا دولت که به توسعه شبکه‌ای انحصاری فکر می‌کند یا مردم که می‌خواهند بدانند همان سرویس همیشگی را چرا باید گران‌تر از دیروز دریافت کنند.همچون تمامی تراژدی‌ها، قهرمان داستان ما هم کمی خودرایی و غرور داشت. نمی‌خواست بپذیرد ممکن است اشتباه کرده باشد، با چنین خصلت‌هایی هشت سال کشور را اداره کرد و سرانجام زمانی فهمید که دیر شده بود. این نیمه ابتدایی داستان است. آنجا که شرکت مخابرات ایران با سرعتی عجیب و شرایطی غریب، به خودی‌ها واگذار شد. آن‌قدر عجله شد که نه فروشنده متوجه شد چه فروخته و نه خریدار

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

مروری بر داستان افزایش تعرفه خدمات شرکت مخابرات ایران از ۱۳ سال پیش تاکنون

ریسمانی با ده‌ها گره

سال گذشته همین روزها اگر درباره تعرفه‌ها از وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات سوال می‌کردید، با مردی شبیه کارلوس کی‌روش (سرمربی همیشه عصبانی تیم ملی فوتبال) روبه‌رو می‌شدید. محمود واعظی اندکی به جلو خم می‌شد و در حالی که ابروهایش حالت اخم می‌گرفتند، می‌گفت:«نمی‌شود هزینه مدیریت غلط مخابرات را مردم بپردازند.» (نقل به مضمون) اما این روزها موضوع تعرفه‌ها به یکی از علاقه‌مندی‌های وزیر تبدیل شده است. او حالا با اعتماد به نفس از ناعادلانه بودن تعرفه‌ها می‌گوید و لزوم تغییر را یادآور می‌شود.آنچه در این مدت رخ داد، بارها نوشته و گفته شده است. تفاهم صاحبان اصلی شرکت مخابرات ایران بر سر تقسیم پست‌ها مدیریتی این شرکت، در نهایت منجر به پایان یک دوره رکود شد، رکودی که به کمک رکود اقتصادی کشور کم‌کم به کل صنعت مخابرات گسترش یافته بود و می‌رفت که تبدیل به یک نقطه منفی در کارنامه وزیر ارتباطات ثبت شود و کدام وزیر است که بخواهد در آستانه انتخابات ریاست جمهوری برای خود و دولت، ناراضی بتراشد؟با این حال اگر اندکی به عقب بازگردیم، اختلاف نظر وزیر با مخابرات را تنها علت ثابت ماندن تعرفه‌ها نمی‌بینیم. عصر یخبندان اسفند ۸۳ بود که طرح تثبیت قیمت‌ها به تصویب مجلس رسید. طرحی که پس از تصویب،

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

تعرفه‌های خدمات شرکت مخابرات ایران سرانجام اضافه شد

یکی داستان است پُر آب چشم

گفته‌اند: «تراژدی وقتی شکل می‌گیرد که همه حق دارند.» بدین ترتیب می‌توان داستان تعرفه‌های شرکت مخابرات ایران را یک تراژدی دانست. داستانی که همه طرف‌های درگیر در آن (مخابرات، دولت و مردم) همزمان حق دارند. چرا چنین تراژدی‌ای شکل گرفت؟ نقطه آغاز وضعیتی که هم‌اکنون در آن هستیم، کجای زمان بود؟ برای یافتن آن زمان که قمر در عقرب شده بود، لازم است اندکی به عقب بازگردیم. پول به جای برنامه در اساطیر یونانی «پلوتوس» خدای ثروت و فراوانی است. او پسر یاسیون و دِمِتِر بود. «دمتر» الهه حاصلخیزی زمین، حبوبات و نان است. او به بشر هنر کاشت و برداشت را آموخت تا بالاخره بتوانند به زندگی عشایری خود پایان دهند. به این ترتیب دمتر، ایزدبانوی برنامه‌ریزی‌های جامعه به شمار می‌رفت. قاعدتاً طبیعی است که ثروت، فرزند برنامه‌ریزی باشد اما متاسفانه در مقطعی از تاریخ ایران، ثروت، رقیب و جانشین برنامه‌ریزی شد.واگذاری شرکت مخابرات ایران با ایرادات فراوانی روبه‌رو بود و بسیاری از کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند به زودی، کار مخابرات و دولت به اختلاف برسد. در غیاب یک سازمان برنامه‌ریز و زمانی که درآمدهای سرشار نفتی چشم همه را خیره کرده بود، شرکت مخابرات ایران واگذار شد. آن هم در شرایطی که نه رقیبی در بخش خصوصی داشت و

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

دبیرسابق شورای عالی انفورماتیک کشور:

اگر تلفن ثابت سودده نبود، مخابرات را نمی‌خریدند

تابستان امسال با خبر افزایش تعرفه‌های تلفن ثابت شروع شد. مشترکان در صورت تایید تعرفه‌های جدید از سوی دولت، برای تماس‌های درون‌شهری باید بیشتر از قبل پول بپردازند. به بهانه خبر افزایش تعرفه‌ها گفت‌وگویی انجام دادیم با مهشید علوی دبیر سابق شورای عالی انفورماتیک که هرچند این روزها خود را از حوزه فاوا بازنشسته می‌داند اما سابقه طولانی‌اش در سازمان برنامه به عنوان معاون امور مخابرات و نیز به عنوان مدیر راهبری و تشخیص صلاحیت عوامل نظام فناوری اطلاعات، حضور در جلسات کمیسیون تنظیم مقررات و آشنایی نزدیکش با بحث تعرفه‌های مخابرات، او را یک مشترک آگاه ساخته که هنوز دید کارشناسانه دارد و بیش از هر چیز به فکر توسعه کشور و همچنین جیب مردم است. تا پیش از تصویب قانون تثبیت قیمت‌ها در سال ۸۳ هرساله با آمدن فصل بهار قیمت همه چیز از جمله تعرفه‌های مخابرات هرچند ناچیز افزایش پیدا می‌کرد. این افزایش قیمت بر چه اساسی بود؟ قیمت تمام‌شده؟ تورم عمومی یا بخشی؟موضوع توسعه شبکه مخابرات همیشه یکی از چالش‌های مهم کشور بوده‌ است. وزارت ارتباطات بحق خود را یکی از متولیان توسعه کشور و نه‌فقط توسعه خدمات مخابراتی می‌دانست. در دورانی که شما به آن اشاره کردید هنوز بسیاری از روستاهای کشور از خدمات تلفنی

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

بررسی وضعیت تعرفه‌های تلفن ثابت در جهان

گزارش یک تعرفه

«آقای واتسن بیایید با شما کار دارم.» این جملات اولین مکالمه تلفنی تاریخ است؛ یک جمله ساده که الکساندر گراهام بل برای راستی‌‌آزمایی اختراع خود به همکارش گفت.تاریخ جهان از این جنس گفته‌ها کم ندارد. معروف‌ترین‌شان را چند قرن قبل ارشمیدس یونانی در یک حمام و پس از کشف چگالی بیان کرد:«یافتم یافتم.» با این تفاوت که اولی برای ثبت یک اختراع و دومی برای یک اکتشاف گفته شده است. وسیله‌ای که ۱۴۰ سال پیش گراهام بل اسکاتلندی ساخت، همچنان مهم‌ترین و آسان‌ترین راه ارتباطی بشر است اما این اختراع قرن نوزدهمی در قرن ۲۱ میوه‌هایی پرثمر همچون تلفن‌های همراه و شبکه‌های جهانی اینترنت به بار آورده است. داستان تلفن از جایی به بعد در شاخص‌ها و آمارهای اقتصادی گره خورد و تا سال‌ها میزان دسترسی خانوارها به تلفن ثابت متر و معیاری مناسب برای کشورهای صاحب فناوری جهان بود. تا همین چهار دهه پیش هنگامی که می‌خواستند کشورها را بر اساس توسعه‌یافتگی و پیشرفت اقتصادی رتبه‌بندی کنند، تعداد خطوط تلفن و میزان دسترسی افراد جامعه به این وسیله یکی از شاخص‌های مهم پیشرفته بودن کشورهای جهان به شمار می‌رفت؛شاخصی که با ظهور موبایل‌ها و کامپیوتر به تدریج فراموش شد. حالا دیگر کمتر محققی پیدا می‌شود که برای شناخت کشورهای

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

عضو هیات مدیره شرکت مخابرات ایران:

تعرفه‌ای که وجود دارد، عادلانه نیست

اعضای هیات مدیره و مدیران ارشد شرکت مخابرات ایران سال‌ها بی‌محابا درباره افزایش تعرفه‌ها سخن گفتند و وزارت ارتباطات را نقد کردند اما اکنون که تعرفه‌های جدید در حال تصویب است، کمتر مدیری از مخابرات پیدا می‌شود که حاضر به سخن گفتن در این رابطه باشد. شاید آنها از تعرفه‌های جدید راضی نیستند ولی ترجیح می‌دهند چینی بندزده‌شده رابطه با وزارتخانه را دوباره نشکنند. در میان مدیران مخابراتی، بابک تراکمه چهره‌ای متفاوت است. جوان‌ترین عضو هیات مدیره شرکت مخابرات ایران به ‌طور همزمان معاون تنظیم مقررات ایران شرکت نیز هست و از مدت‌ها پیش در حال سبک و سنگین کردن اعداد و ارقام تعرفه‌ای بوده است. با این همه او نیز به اندازه دیگران محافظه‌کار است و ترجیح می‌دهد آنچه به نقل از وی به چاپ می‌رسد، نه سیخ را بسوزاند و نه کباب را. گفت‌وگوی ما با تراکمه پیش از ابلاغ رسمی تعرفه‌های جدید انجام شده است. شرکت مخابرات از قدیم برای افزایش قیمت پیشنهاد اولیه‌ای مطرح می‌کرد که آن رقم در نهادهای تصمیم‌گیر بررسی و با اصلاحاتی تصویب می‌شد. اکنون مخابرات برای افزایش تعرفه پیشنهاد مشخصی داشته است؟ما در مخابرات ایران یک برنامه توسعه‌ای داریم که بر مبنای آن باید در مدت‌زمان مشخصی منابعی را به منظور رسیدن

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

چرا صنعت سودآور مخابرات در ایران همیشه بی‌پول بوده است

پول ندارم، توسعه نمی‌دهم

با شک و تردید از اینکه مبادا وارد منطقه‌ ممنوعه‌ای شده باشم از کنار سردر باغ ملی و ساختمان آجری موزه پست می‌گذرم. به دنبال در ورودی موزه یک دور کامل ساختمان را دید می‌زنم. سر‌در باغ ملی جنوب منطقه تاریخی میدان مشق مجموعه‌ای باشکوه از سبک معماری ملی رضاخانی را در دل خود جای داده، مجموعه‌ای که وزارت خارجه به‌ دلایل امنیتی و با نرده‌کشی، آن را تبدیل به حیاط شخصی خود کرده است.حین گشت‌ و ‌گذار در راهروها و اتاق‌های خلوت و خنک ساختمان فعلی موزه ارتباطات به‌ عکس‌ها و اسناد تاریخی جالب توجهی برخوردم. از جمله نامه‌هایی که گواه روشنی بر مشکلات همیشگی بر سر بودجه مخابرات بود. مثلاً نامه‌ای که خطاب به ملکه فوزیه در سال ۱۳۲۲ نوشته شده و در آن شرح حال کارمندان معترض پست، تلگراف و تلفن برای دریافت حقوق معوقه‌شان آمده بود. نامه دیگری مربوط به سال ۱۳۵۰ بود که باز هم کارمندان پست، تلگراف و تلفن از حقوق معوقه خود شاکی بودند. بودجه؛ مشکل دیرینه مخابرات پایین بودن دستمزد کارکنان مخابرات سابقه طولانی دارد. هرچند بودجه تفصیلی سال ۱۳۱۴ وزارتخانه رقم قابل توجهی یعنی در حدود ۲۴ میلیون ریال بود با این حال آن سال‌ها دستمزد ناچیزی برای کارکنان در نظر

شماره 37 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

عضو کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات:

تعرفه تلفن ثابت بسیار غیرمنطقی است

سال‌هاست شرکت مخابرات، شبکه تلفن ثابت را به دلیل زیان‌ده بودن توسعه نداده و راهکار برون‌رفت از این زیان‌دهی را در افزایش تعرفه‌ها عنوان می‌کند. واکنش‌ها به این خواسته مخابرات تا به حال مخالفت با آن بوده است، چه از جانب دولت که همواره معتقد بوده مخابرات از منابع و امکانات خود به خوبی استفاده نکرده و دچار سوءمدیریت است، چه مردم که حاضر نیستند تاوان کشمکش سیاسی میان دولت و مخابرات را بپردازند. در این میان هستند کسانی که به دور از جانب‌داری غیرمنطقی سعی دارند نگاهی همه‌جانبه به موضوع داشته باشند. از جمله احمد معتمدی وزیر سابق ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس فعلی دانشگاه صنعتی امیرکبیر که اعتقاد دارد وظیفه سازمان تنظیم مقررات است که بین منافع مخابرات، دولت و مردم هماهنگی ایجاد کند تا مشکل حل شود. در ادامه گفت‌وگوی پیوست را با این عضو کمیسیون تنظیم مقررات ارتباطات می‌خوانید. تعرفه‌های مخابرات آخرین بار سال ۸۲ و زمانی که شما وزیر بودید افزایش یافت. در آن زمان تعرفه بر اساس پالس محاسبه می‌شد. منطق افزایش تعرفه‌ها به چه صورت بود؟در آن سال‌ها مخابرات دولتی بود و تعرفه‌اش مانند تعرفه آب، برق و گاز بر اساس تورم مقداری افزایش می‌یافت. البته الان هم به همین صورت است.

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

بازار فناوری ایران در آستانه کسب و کارهای مشارکتی قرار دارد

کوچک‌های غول‌ساز

سی و یکم اردیبهشت‌ماه تهران میزبان یک رویداد تازه در حوزه کسب ‌و ‌کار بود؛ CSW یا کنفرانس کرادسورسینگ که از سال ۲۰۱۶ با هدف مدیریت جمعی و یکپارچه‌سازی آغاز به کار کرده و برای نخستین بار در خاورمیانه برگزار می‌شد. موسس این رویداد «اپی لودیک نیکاج» و تعدادی از فعالان داخلی و خارجی حوزه «جمع‌سپاری» از حاضران در این مراسم بودند. همه از تجربیات خود و مزیت‌های جمع‌سپاری گفتند و به چالش‌هایی اشاره کردند که می‌تواند بر سر راه موفقیت آن به وجود بیاید.هرچند هنوز در بازار فناوری ایران بسیاری کرادسورسینگ را با کرادفاندینگ یا تامین سرمایه جمعی یکسان در نظر می‌گیرند ولی چنین نیست و گستره کرادسورسینگ بسیار وسیع‌تر از حوزه مالی صرف است. آمارها نشان می‌دهد جمع‌سپاری در سال ۲۰۱۴ رشدی ۱۶۷ درصدی داشته و از طریق آن ۱۶ میلیارد دلار جمع‌آوری شده است. هرچند سال‌هاست کشورهای اروپایی و آمریکایی با این روش آشنایی دارند، از آن استفاده می‌کنند و بانک جهانی هم پیش‌بینی کرده در سال ۲۰۱۵ بیش از ۴/۳۴ میلیارد دلار از این راه جمع‌آوری شده باشد اما این موج تازه در خاورمیانه به راه افتاده، در حال ورود به ایران است و طبیعتاً مانند بسیاری از نقاط دیگر دنیا با موانعی هم مواجه خواهد

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

مدیرگروه اقتصاد دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف:

همیشه یک راه‌حل صلح‌آمیز وجود ندارد

با وجود گذشت پنج سال از ورود جدی کشورهای غربی به فاز اقتصاد مشارکتی و سرعت قابل توجه گسترش کاربران سرویس‌هایی همچون اوبر و AirBnB در ایران چالش‌های بسیاری پیش‌ روی این قبیل تکنولوژی‌ها و سرویس‌های جدید وجود دارد؛ هنوز بسیاری از این تکنولوژی‌های جدید به رده تصمیم‌گیرندگان تسری پیدا نکرده‌اند و به همین دلیل هرگز وارد فضای تنظیم مقررات نشده‌اند. علاوه بر این خاصیت واژگون‌کنندگی این تکنولوژی‌ها باعث احساس ترس و مقاومت بازیگران ریشه‌دار و سنتی شده و همین مساله جلو رشد کسب ‌و کارهای مبتنی بر این تکنولوژی‌های جدید را گرفته‌ است. برای پی‌ بردن به چالش‌های پیش‌ روی بازار کسب ‌و ‌کار ایران در گذار به اقتصاد مشارکتی گفت‌وگویی انجام دادیم با سید فرشاد فاطمی مدیرگروه اقتصاد دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، که علاوه‌ بر جنبه آکادمیک کارنامه حرفه‌ای‌اش سابقه همکاری‌ موفقی با پژوهشکده پولی و بانکی به عنوان معاون پژوهشی این پژوهشکده داشته و سه سال دبیرعلمی همایش بانکداری الکترونیک بوده ‌است؛ همکاری‌هایی که به یقین تاثیر بسزایی بر حفظ ارتباط او با دنیای واقعی خارج از کتاب‌های تئوریک داشته و او را بیش از سایر اهالی دانشگاه به بازار کسب ‌و ‌کار نزدیک ساخته ‌است. اگر فقط یک ‌بار پای صحبت‌های این استاد

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مدیر و موسس سایت همگردی:

رویه‌ها نباید دست و پاگیر باشند

حوزه گردشگری به ‌عنوان یکی از حوزه‌های رو به رشد چند سالی است جذابیت خاصی برای برخی فعالان کسب ‌و کارهای آنلاین در ایران پیدا کرده‌ است اما برخوردهای قانونی باعث تعطیلی بسیاری از آنها شد. به این ترتیب مانند سایر حوزه‌های کسب ‌و کار آنلاین نبود قوانین و مقررات مشخص ریسک ورود به بازار گردشگری را هم بالا برده؛ بازار پرسودی که با وجود حجم بزرگ و پتانسیل رشد قابل توجه هنوز نتوانسته است به جایگاه واقعی خود برسد. با وجود چنین موانع و مشکلاتی همگردی توانسته از دو سال پیش همه ریسک‌ها را بپذیرد؛ در مرحله اول در قالب یک شبکه اجتماعی مکان‌محور ظاهر شده و در فاز بعدی تولید محتوای فارسی‌زبان توسط خود کاربران را دنبال کرده است. حالا برنامه همگردی این است تا سرویس‌های گردشگری را که مبتنی بر فروش هستند مانند بلیت، هتل، تور و ویزا، بدون واسطه‌ای همچون آژانس‌های مسافرتی و به صورت بسته به مشتریان خود ارائه کند. برای آشنایی با تیم همگردی به گفت‌وگو با نیما محسنی مدیر این پلتفرم نشستیم؛ مدیری که دکترای بازرگانی از دانشگاه بوردو دارد و کمک به توسعه گردشگری ایران را به عنوان یک مسئولیت اجتماعی سرلوحه کسب ‌و ‌کار خود قرار داده است. ایده اولیه این

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

منطق اقتصادی اقتصاد مشارکتی

چند شب پیش برای قرار باید به رستورانی می‌رفتم که در یکی از مناطق شلوغ شهر بود و متاسفانه جای پارک ماشین در آن منطقه به سختی گیر می‌آمد. همین‌طور که به دنبال جای پارک خیابان‌های اطراف رستوران را با ماشین دور می‌زدم متوجه شدم با وجود اینکه کنار خیابان و حتی پارکینگ‌های پولی همه پر هستند، برخی از ساختمان‌های تجاری با پارکینگ‌هایی بزرگ و خالی در همان منطقه هست که چون ساعات اداری تمام شده، کسی از آنها استفاده نمی‌کند اما ملک شخصی محسوب می‌شوند و ورود به آنها برای عموم ممنوع است.به این فکر افتادم که از نظر اقتصادی واقعاً کاراترین تخصیص منابع در اینجا چیست؟ اگر یک برنامه‌ریزی مرکزی (central planning) وجود داشت و یک نفر یا سازمان از بالا می‌توانست تصمیم بگیرد کدام جای پارک را در هر زمانی به کدام ماشین تخصیص بدهد و این فرد قدرت تداخل در مالکیت شخصی هر فرد یا سازمان دیگری را نیز می‌داشت، آیا نمی‌توانست تخصیص منابع بهتری پیدا کند که این همه جای پارک خالی به هدر نرود؟ طبیعتاً ممکن است.پس چرا اکثر کشورهای جهان از مکانیسم برنامه‌ریزی مرکزی برای تخصیص منابع استفاده نمی‌کنند و در عوض از مکانیسم‌های بازار متکی بر مالکیت شخصی استفاده می‌کنند؟ این دعوای

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

اقتصاد مشارکتی یا گلریزان سنتی

آیا تا به حال به پیشینه اقتصاد شهرهای کوچک و برخی سنت‌های قدیمی کشور توجه کرده‌اید؟ زمانی که در یک روستای کوچک مراسم گلریزان برای تدارک جهیزیه عروس برپا می‌شود یا وقتی اهل محل برای درمان بیماری یکی از ساکنان مشارکت می‌کنند. چگونه این فرآیند می‌تواند در زمان کوتاهی هدف اقتصادی مشخصی را مرتفع کند؟ المان‌های اصلی این فرآیند چیست و چگونه می‌توان در آن مقیاس‌پذیری به وجود آورد؟اقتصاد مشارکتی که این روزها تحت نام crowd funding به عنوان یکی از مظاهر بانکداری اجتماعی در دنیا مطرح است، مقیاس یافته همان گلریزان سنتی است که با بهره‌گیری از فناوری و ابزارهای بازاریابی نوین توانسته به تدریج در اقتصادهای پیشرفته جایگاه جدیدی ایجاد کند؛ به نحوی که فقط سال ۲۰۱۵ میلادی در حدود ۴/۳۴ میلیارد دلار از طریق جمع‌سپاری برای منظورهای مختلف تامین مالی صورت گرفت. اما چگونه می‌توان گرته‌برداری صحیحی از آنچه در اقتصاد غرب اتفاق می‌افتد در نظام اقتصادی ایران انجام داد؟ برای این منظور شاید بهتر باشد نگاه دقیق‌تری به عناصر کلیدی تشکیل‌دهنده اقتصاد مشارکتی داشته باشیم.اکوسیستم اقتصاد مشارکتی متشکل از چهار المان اساسی است: موضوع، مردم، پول و معتمد. موضوعات سرمایه‌گذاری از این نوع در قالب پروژه‌های عام‌المنفعه و گاهی پروژه‌های سرمایه‌گذاری با سود معین انتخاب می‌شوند

شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39
شماره 36 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

دبیر شورای عالی فضای مجازی:

رگولاتوری ما باید اصلاح شود

صد و ده! این تعداد پله‌هایی بود که برای رسیدن به اتاق دبیر شورای عالی فضای مجازی و آغاز گفت‌وگو طی کردیم؛ گفت‌و‌گویی که آن‌قدر برای عملی شدن آن صبر کرده بودیم که صد و ده پله زیر پای ما پرنیان بودند همی! با اینکه از زمان انتصاب سیدابوالحسن فیروزآبادی به سمت دبیر شورای عالی فضای مجازی کمتر از یک سال می‌گذرد اما در همین مدت کوتاه موضوعات زیادی خبرساز شده‌ است؛ موضوعاتی که بعضی از آنها همچون اختلافات شورا با وزارت ارتباطات، تازگی ندارند و برخی نیز همچون فیلتر شدن یا نشدن تلگرام برای مدت‌ها تیتر یک اخبار فناوری اطلاعات کشور بوده‌اند. اما تازه‌ترین خبر انحلال شوراهای موازی آی‌تی بود که البته از آغاز دوره سوم شورای عالی فضای مجازی با حکم مقام معظم رهبری کلید خورده بود ولی طی هفته‌های پیش اجرایی شد.هرچند انتظار نمی‌رفت بعد از شش طبقه بالا رفتن از پله به این زودی‌ها نفس‌مان سر جایش بیاید اما حرف‌ها و سوالات زیادی داشتیم و با چند دقیقه استراحت خیلی زود آماده گفت‌وگو شدیم؛ گفت‌وگویی در یک اتاق با پنجره‌های ضدگلوله که امنیت فضای مجازی را دوچندان جلوه می‌داد. در دور اول تشکیل شورای عالی فضای مجازی، این شورا وظایف مشخصی داشت. با ادغام شوراهای عالی

شماره 35 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پرونده‌ای برای همه تلخ و شیرین‌های اینترنت ایرانی

قهوه تلخ پهنای باند

اوایل اردیبهشت‌ماه بود که آمارهایی از رشد شش برابری پهنای باند داخل، رشد هشت برابری ظرفیت شبکه انتقال کشور، رشد دو و نیم برابری شبکه دیتا و ۱۰۱ هزار میلیارد ریال سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی منتشر شد. حل مشکل اینترنت حتی پیش از انتخاب یکی از وعده‌های دولت یازدهم بود؛ وعده‌هایی که هرچند دولت تلاش کرد با اعلام شاخص‌های ICT در ۳۰ماهه فعالیت خود آنها را محقق‌شده نشان دهد و حتی شخص وزیر ارتباطات اعلام کرد وضعیت اینترنت با ۳۲ ماه قبل قابل مقایسه نیست، از نظر فنی تجهیزات عظیمی به وجود آمده، اختلالات بسیار کم شده و سرعت اینترنت مشترکان به شدت در حال افزایش بوده و کیفیت نیز به مرور بهتر می‌شود اما سرعت، کیفیت و قیمت پهنای باند موضوعی نیست که بتوان آن را به ‌سادگی با ارائه چند آمار رفع و رجوع، دل کاربران را خوش و واقعیات را کتمان کرد. ریشه‌یابی دلایل توسعه‌نیافتگی پهنای باند کشور کار آسانی نیست، به ویژه که با وجود همه آمارهای امیدوارکننده همچنان مردم از وضعیت اینترنت کشور ناراضی هستند و بسیاری باور دارند نمی‌توانند متناسب با پولی که برای اینترنت می‌پردازند از سرعت و کیفیت خوب بهره ببرند. اینترنت و توسعه پهنای باند در ایران اینترنت از ۱۳۷۲ برای

شماره 35 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

نگاهی به وضعیت پهنای باند کشورهای همسایه

عالم پهنای باند

مقایسه وضعیت اینترنت ایران با دیگر کشورها به خصوص کشورهای جنوب شرق آسیا همواره پس از اعلام آمارهای مربوط به سرعت و قیمت اینترنت موجبات ناامیدی و حسرت کاربران ایرانی را فراهم کرده است.این مقایسه مانند تمام سنجش‌ها و قیاس‌های دیگر حکم مرز و دیواری را دارد که در یک طرف آن حسرت و ناامیدی و در سوی دیگر خوشبختی و رضایت قرار گرفته است. ایستادن در دو سوی این مرز به نوع نگاه ما بستگی دارد، اگر تنها به بالا نگاه کنیم چیزی جز یأس و ناراحتی نصیب‌مان نمی‌شود اما اگر نیم‌نگاهی هم به کشورهای پایین‌تر از خود داشته‌ باشیم می‌توانیم اندکی خوشحالی یا بهتر بگوییم خوش‌خیالی را بجوییم.اما در موضوعاتی مانند پهنای باند اینترنت بهتر است به جای نگاه به بالا و پایین، خط‌کش سنجش خود را روی همسایگان جغرافیایی بگذاریم. شاخص‌های اعلامی اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) معیارهای مناسبی برای انجام این مقایسه در اختیار ما قرار داده است. شاخص‌های پایه‌ مهم‌ترین شاخصی که ITU بر اساس آن کشورها را رتبه‌بندی می‌کند، شاخص IDI (ICT Development Index) است. در این شاخص کشورها بر اساس میزان دسترسی افراد به فناوری‌های ارتباطی، مقدار استفاده از این فناوری‌ها و سطح سواد و مهارت کار کردن با آنها رتبه‌بندی می‌شوند.یکی از آمارهایی که

شماره 35 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 35 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

میزگرد بررسی عوامل توسعه ‌نیافتن پهنای باند در ایران

فراتر از انحصار؛ فرار از اقتدار

یازدهم اردیبهشت بود که وزیر ارتباطات ظرفیت کنونی دیتا را در ایران چهار ترابیت بر ثانیه اعلام کرد؛ ظرفیتی که طبق برنامه دولت تا ۱۲۰ ترابیت بر ثانیه افزایش خواهد یافت، آن هم از طریق ایجاد یک کمیته و تقسیم کار ملی. هرچند در گزارش‌های ۳۰ماهه دولت تدبیر و امید در خصوص شاخص‌های ICT صحبت از رشد هشت برابری پهنای باند اینترنت و ۱۰۱ هزار میلیارد ریال سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های ارتباطی کشور به میان آمده اما بازتاب چنین رشدی در بهبود سرعت، کیفیت و قیمت اینترنت دست‌کم برای مصرف‌کنندگان نهایی آن چندان مشهود نبوده و نارضایتی از وضعیت اینترنت همواره به قوت خود باقی است. به راستی مشکل اینترنت در کشور ما چیست؟ کیفیت پایین؟ قیمت نامتناسب؟ مشکلات زیرساختی؟ تا چه میزان کیفیت پایین اینترنتی که به دست کاربران می‌رسد ناشی از اقدامات و سیاست‌های مخابرات، شرکت زیرساخت و شرکت‌های توزیع‌کننده خرد اینترنت است؟ آیا حاکمیت برنامه‌ای برای بهبود این وضعیت دارد؟ برای یافتن پاسخ این سوالات و سوالاتی دیگر میزگردی ترتیب دادیم با حضور نمایندگانی از شرکت ارتباطات زیرساخت، شرکت مخابرات ایران و یک نفر از سازمان نظام صنفی رایانه ای کشور و یک شرکت باسابقه ارائه کننده اینترنت پرسرعت در ایران یعنی پارس‌آنلاین که در ادامه می‌خوانید: از

شماره 35 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 43

دبیر شورای عالی فضای:

فیلترینگ فعلی تناقض دارد

بحث فیلترینگ در کشور موضوع جدیدی نیست و سابقه مطرح شدن آن به آغاز گسترش کاربران اینترنت در کشور بازمی‌گردد. اما پررنگ شدن اهمیت آن تقریباً با ورود شبکه‌های اجتماعی تعاملی در کل دنیا همزمان شد و حاصل آن مسدود شدن این شبکه‌ها در ایران یکی پس از دیگری بود. هرچند به موازات این روند راهکارهای دور زدن آن هم خیلی زود مهیا شد و حتی بازار جدیدی در کشور به راه افتاد. صرف ‌نظر از کارآمد بودن یا نبودن، این سیستم همچنان در کشور اعمال می‌شود و نهادهایی نیز به طور ویژه برای آن شکل گرفته‌اند از جمله کمیته فیلترینگ. با این حال در نهادهای حاکمیتی از جمله خود وزارت ارتباطات مقاوت‌های بسیاری درباره اجرای طرح فیلترینگ در مورد شبکه‌هایی همچون تلگرام وجود دارد. به تازگی ابوالحسن فیروزآبادی دبیر اغلب بی‌حاشیه شورای عالی فضای مجازی، از تقسیم وظیفه نظارت بر شبکه‌های اجتماعی خبر داد؛ به نحوی که تصمیم‌گیری در مورد شبکه‌های اجتماعی جدید و پرمخاطب از این به بعد بر عهده شورای عالی فضای مجازی خواهد بود. فیلترینگ ناتمام نوع اعمال فیلترینگ از زمان آغاز دولت یازدهم محل مناقشه شده است. آبان ۹۳ با دستور حسن روحانی بنا شد طرح فیلترینگ هوشمند اینترنت در سه مرحله به اجرا درآید.

شماره 34 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

گفت‌و‌گو با عبدو چلالا مدیر موبایل سامسونگ در خاورمیانه

سعی می‌کنیم با قدرت ظاهر شویم

تغییر قوانین بین‌المللی و لغو تحریم‌ها چه تاثیری بر سیاست‌های بخش موبایل سامسونگ در ایران دارد؛ به عنوان مثال آیا محصولات ویندوزی بیشتری توسط سامسونگ در ایران ارائه می‌شود یا خیر؟بازار ایران جزو بازارهای بسیار مهم سامسونگ در منطقه خاورمیانه است و ما به ‌عنوان تولیدکننده در تلاش هستیم بتوانیم نیازهای مشتریان خود را در ایران برطرف کنیم. هرچند فشارهای زیادی وارد شد تا نیازهای مشتریان ایرانی را نادیده بگیریم ولی توانستیم بر چالش‌های پیش‌آمده پیروز شویم. اگر نگاهی به لیست محصولات سامسونگ بیندازید، خواهید دید که ما سعی‌ کرده‌ایم با تمام قدرت در بازار ایران فعالیت کنیم. به‌ عنوان مثال ما گیر اس‌، تب اس۲ و هدست‌های واقعیت مجازی را تقریباً همزمان با عرضه جهانی آنها در ایران نیز معرفی و ارائه کردیم. اگر نگاهی به محصولات عرضه‌شده سامسونگ در ایران بیندازیم، یک وجه مشترک در همه آنها می‌بینیم و آن این است که این محصولات اکثراً از اندروید قدرت می‌گیرند. سامسونگ محصولات دیگری نیز دارد که با کمک شرکای تجاری خود در آمریکا مانند مایکروسافت تولید می‌شوند. در حال حاضر شک و دودلی وجود دارد که آیا این نوع محصولات سامسونگ در بازار ایران ارائه می‌شوند؟ آیا شما محصولات ویندوزی خود را نیز در ایران عرضه می‌کنید؟پاسخ این

شماره 34 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

گسترش ارتباطات و فناوری اطلاعات معنی امنیت و راهکارهای تامین آن را تغییر داده است

غلاف تمام‌مجازی

کامپیوترها ناگهان روشن شدند و شروع به پخش موسیقی راک کردند. این تصویری است که کارکنان مرکز هسته‌ای نطنز ایران در تیر ۸۹ دیدند. استاکس‌نت به ویندوزها حمله کرده بود. شاید از همان روز بود که ناباورترین افراد هم متوجه شدند معنی امنیت در دنیای جدید تغییر کرده است و دیگر استحکامات فیزیکی به تنهایی تامین‌کننده امنیت نیستند. حالا با سر و صدای اسنودن و چند ویروس که ایران را هدف خود قرار دادند همه متوجه شده‌اند برای تامین امنیت باید به مولفه‌های دیگری هم توجه داشت. امنیت در فضای مجازی را می‌توان از چند منظر دید. وجود ارتش سایبری، انتقال اطلاعات مهم به داخل کشور، استفاده از سیستم‌عامل‌های بومی و غیره اقداماتی هستند که باید به آنها توجه داشت. در بعد داخلی نیز گرچه تاکنون بسیار درباره امنیت ملی و فضای مجازی سخن به میان آمده اما همچنان راهکارهای ارائه‌شده از جنس محدودیت هستند. پرونده این شماره به موضوع امنیت در فضای مجازی ارتباط دارد.

شماره 34 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

اینترنت تا چه اندازه امنیت ملی ایران را تحت تاثیر خود قرار داده است

فضای مجازی، از توهم تا واقعیت

وقتی نتایج دور اول انتخابات ریاست جمهوری در سال ۸۴ اعلام شد، بسیاری از طرفداران مصطفی معین تا مدت‌ها بهت‌زده بودند که چطور امکان دارد او حتی پنج میلیون رای نداشته باشد. ۱۰ سال بعد اعضای فهرست اصولگرایان در چنین بهتی فرو رفتند؛ چطور ممکن بود آنها در پایتخت حتی نتوانند یک نفر را به مجلس بفرستند؟در هر دو سال، انگشت اتهام به سوی اینترنت نشانه رفت. اما آیا واقعاً اینترنت در ایران تا این اندازه بر نتایج انتخابات و به دنبال آن، بر امنیت ملی تاثیرگذار است؟ نتیجه یک توهم سال ۸۴ را می‌توان مبداء حضور اینترنت در انتخابات ایران دانست که این نقش‌آفرینی محصول تولد وب۲ بود. در آن زمان با اینکه کمتر از چهار سال از آغاز وبلاگ‌نویسی ایرانی‌ها می‌گذشت، این پدیده محبوبیت فراوانی یافته بود. مهرماه همان سال تعداد وبلاگ‌های ایرانی به عدد ۷۰۰ هزار رسید که نشان می‌داد این راه ارتباطاتی تا چه اندازه طرفدار دارد. اما در کنار وبلاگ‌ها یک شبکه اجتماعی نیز کم‌کم راه خود را در میان ایرانی‌ها باز کرده بود؛ orkut اولین شبکه اجتماعی‌ای بود که ایرانی‌های داخل کشور با آن آشنا شدند. کسی نمی‌داند در روزهای پیش از انتخابات ریاست جمهوری سال ۸۴ چه تعداد کاربر ایرانی در این شبکه

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 34 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

چرا و چگونه ایران در تلاش برای بومی‌سازی ابزارهای امنیت سایبری است

تولید ملی در سودای امنیت ملی

رویکرد فعلی کشور در موضوع امنیت به این صورت است که اگر خودمان تولیدکننده ابزارهای امنیتی نباشیم، نمی‌توانیم امنیت را به طور صد‌ درصدی ایجاد کنیم. اهمیت این موضوع درست از زمان حمله بدافزاری به تاسیسات اتمی ایران روشن شد؛ آن هم در اوج کشمکش‌های هسته‌ای ایران با غرب. از آن زمان تا به حال چندین بار از طریق سخنرانی‌ها، قوانین و آیین‌نامه‌هایی به اهمیت استفاده از نرم‌افزارهای بومی به ‌ویژه در نهادهای حساس تاکید شده‌ است. این تاکید در دو سطح بروز کرد: سطح اول این بود که ترجیحاً از نرم‌افزار خارجی مثل ویندوز در نهادهای حساس استفاده نشود. دوم اینکه اگر از آنها استفاده می‌شود دست‌کم برای کنترل امنیت آنها نرم‌افزارهای بومی به‌ کار گرفته شود. البته چنین تاکیدی در سطوح دیگری هم بروز پیدا کرد؛ اقداماتی همچون تلاش برای رواج سیستم‌عامل بومی، استفاده از ایمیل بومی یا الزام سایت‌ها به انتقال میزبانی سرورهای خود به داخل ایران در همین راستا بودند. نیروی انسانی متخصص هم در این بین نقش بسیار کلیدی دارد. نیروی انسانی ایران در این زمینه به قدری پیشرفت کرده که نه‌تنها در سطح دفاعی موفق بوده بلکه بنا بر ادعای مقامات آمریکایی، در موضع تهاجمی هم قرار گرفته و در حال حاضر چهارمین ارتش

شماره 34 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

چگونه در جهان پس از اسنودن مفهوم دولت‌ها و حریم شخصی تغییر می‌کند

هم‌نشینی با برادر بزرگ‌تر

ده سال پیش در آغاز گسترش حباب‌گونه اینترنت و شرکت‌های اینترنتی اگر کسی از ناامنی و شنود ارتباطات آنلاین حرفی می‌زد، به بدبینی مفرط و توهم تئوری توطئه یا باور کردن افسانه‌های رمان معروف ۱۹۸۴ متهم می‌شد. این اتهامات تا سال ۲۰۱۳ ادامه داشت تا اینکه ادوارد اسنودن کارمند سابق سازمان سیا از عظیم‌ترین پروژه جاسوسی تاریخ پرده‌ برداشت. بر اساس میلیون‌ها سند و مدرکی که اسنودن در اختیار ویکی‌لیکس قرار داد، آژانس امنیت ملی آمریکا (NSA) با شنود و کنترل ایمیل‌ها، جست‌وجوهای اینترنتی و مکالمات تلفنی افراد به جاسوسی از آنها می‌پرداخته است؛ از مردم عادی کوچه و خیابان گرفته تا روسای جمهور آلمان، فرانسه و برزیل همگی قربانیان برنامه جاسوسی آژانس امنیت ملی آمریکا بودند.اگرچه این برنامه پس از حوادث ۱۱ سپتامبر شروع شد و به بهانه مبارزه با تروریسم ادامه یافت اما سندهایی که طی یکی دو سال اخیر منتشر شده، انحراف برنامه از اهداف اولیه خود و انجام جاسوسی‌های صنعتی و اقتصادی را نشان می‌دهد، بر این اساس جاسوسی از مدیران شرکت‌های بزرگ ژاپنی یا رئیس‌جمهور برزیل نه به خاطر مقابله با تروریسم که برای اهداف اقتصادی صورت گرفته است.حال پس از چهار سالی که از افشای این برنامه می‌گذرد همان افرادی که ادعای ناامنی اینترنت

شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

آیا برنامه ششم توسعه میتواند مشکل مخابرات و دولت غیرالکترونیکی را حل کند

فراسوی حکم وبند

یک روز پس از اجرای برجام، دولت لایحه‌ای با عنوان «لایحه احکام مورد نیاز اجرای برنامه ششم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران» به مجلس تقدیم کرد. لایحه‌ای که از نام آن نیز پیدا بود با واکنش منفی نمایندگان مجلس روبه‌رو خواهد شد. لایحه‌ای کمتر از ۵۰ صفحه و با ۳۱ ماده که در آن فناوری اطلاعات نقش پررنگی داشت و محل مناقشه بسیار بود، قطعاً نمی‌توانست نمایندگان را راضی کند. آن هم در شرایطی که بسیاری از نمایندگان منتظر بودند دست‌پخت دولت یازدهم را در برنامه‌ریزی ببینند. دولت مقاومتی برای ارسال جداول برنامه ششم و اسناد پشتیبان آن از خود نشان نداد اما دیگر مجلس شمشیر را از رو بسته بود. مضاف بر اینکه زمان کافی برای بررسی لایحه برنامه ششم و لایحه بودجه نیز کم است. آن هم در شرایطی که انتخابات دور دهم مجلس شورای اسلامی ۷ اسفند برگزار می‌شود و بسیاری از نمایندگان، سرگرم تبلیغات انتخاباتی هستند. اما راز این رویکرد دولت و مخالفت‌های مجلس چیست؟ از برنامه به سند بر اساس قانون برنامه و بودجه مصوب سال ۵۱ بود که قوانین توسعه در کشور به راه افتاد. سازمان برنامه نیز متولی شد برای توسعه و آبادانی کشور برنامه‌های پنج‌ساله تدوین کند. در حال

شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

مروری بر فناوری اطلاعات و ارتباطات در پنج برنامه توسعه

بندهای بیشتر، اجرای کمتر

ارتباطات و فناوری و اطلاعات از آن دسته بخش‌هایی است که از برنامه اول تا پنجم، کم‌کم خود را لابه‌لای بندهای متعدد برنامه‌ها گنجانده و از صفر آغاز کرده است. روزی که برنامه اول توسعه در سال ۶۸ نوشته می‌شد، نه فناوری اطلاعاتی وجود داشت و نه ارتباطاتی به مفهوم کنونی. آن زمان، تلفن ثابت بود با ارزشی گاه بیشتر از یک پیکان و پست که از همان روزها وضعیت خوبی نداشت. و البته تلگراف که در حال رسیدن به پایان خط بود.از آن زمان تاکنون فناوری آنچنان در دنیا و به تبع آن ایران گسترش یافته که دیگر نمی‌توان نادیده‌اش گرفت. اما در ایران فاصله دیده شدن تا جدی گرفته شدن، بسیار است. نگاهی به پنج برنامه توسعه در ایران نشان می‌دهد به هر میزان که تعداد بندها و تبصره‌های مربوط به فاوا در قانون توسعه بیشتر شده، توجه به آن کمتر شده است و شاید در این زمینه، قانون برنامه سوم و دولتی که آن را نوشت و اجرا کرد، یک استثنا باشد. برنامه اول؛ اولویت با سازندگی (۱۳۶۹- ۱۳۷۳) برنامه اول توسعه در شرایطی نوشته شد که ایران تازه از جنگی طولانی رها شده بود و زیرساخت‌های مهم کشور تقریباً از میان رفته یا در وضعیت ۱۰

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 3

اسناد پشتیبان برنامه ششم چه آینده‌ای ترسیم می‌کنند

جبران عقب‌ماندگی‌ها

بررسی برنامه‌های توسعه در ایران با کلمه «اگر» آغاز می‌شود؛ اگر اهداف برنامه‌های اول و دوم کامل محقق شده بود. اگر روند برنامه سوم ادامه می‌یافت و اگر برنامه‌های چهارم و پنجم اجرایی شده بودند… اگر این اگرها شده بودند، امروز کشور در شرایط دیگری بود؛ اما نیست. در این میان اجرایی نشدن برنامه‌های چهارم و پنجم توسعه ضرری به کشور وارد کرد که جبران آن اگر نگوییم محال، سخت است.در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز داستان به همین منوال است. بعد از برنامه‌های اول و دوم که سهم مخابرات و پست در آنها بسیار ناچیز (در حد صفر) بود، برنامه سوم تنها با دو بند (۱۲۴ و ۱۲۵) تحولی بزرگ را رقم زد اما متاسفانه برنامه‌های چهارم و پنجم اجرایی نشدند و کشور عملاً ۱۰ سال بدون برنامه مدونی ماند. آن هم در شرایطی که با انحلال سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، امکان اجرای برنامه و نظارت بر آن وجود نداشت.نگاهی به اسناد و جداول پشتیبان برنامه ششم نشان می‌دهد در صورت اجرای موفق این برنامه، تنها می‌توان عقب‌ماندگی‌ها را جبران کرد و برای رسیدن به توسعه و محقق شدن سند چشم‌انداز ۲۰ ساله، راه درازی در پیش است.در این اسناد پشتیبان که از سوی مجلس تصویب نمی‌شوند و

شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات:

مخابرات از امکانات به ‌خوبی استفاده نمی‌کند

روزهای پایانی دی‌ماه بود که لایحه احکام مورد نیاز اجرای برنامه ششم توسعه بعد از چهار ماه تاخیر به مجلس رفت اما طولی نکشید که با توافق میان دولت و مجلس، بررسی آن به مجلس بعدی موکول شد. با این حال از همان ابتدا برخی از نمایندگان به اظهار نظر درباره محتوای مواد آن پرداختند؛ موادی که برخلاف دوره‌های گذشته تعداد ۳۱تایی آنها خیلی مختصر به‌ نظر می‌رسد و هفدهمین آنها به بخش ICT اختصاص پیدا کرده ‌است. اگرچه خود ماده ۱۷ شامل بندها و موضوعات مختلفی از ساماندهی مخابرات گرفته تا ایجاد مرکز ملی تبادل اطلاعات و هویت‌بخشی به اسناد الکترونیکی است اما با توجه به واکنش‌های متعدد شاید بتوان بند دوم آن را مناقشه‌آمیزترین قسمت این ماده در نظر گرفت. برای درک بهتر هدف دولت از تهیه این بند و سایر بندهای ماده ۱۷، گفت‌وگویی با برات قنبری معاون برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات انجام دادیم، که برخلاف نظرات مربوط به تلاش دولت برای بازپس‌گیری کل مخابرات، اعلام می‌کند دنبال ساماندهی و راهبری مخابرات از راه قانون هستند نه مالکیت آن. طبق بند دوم ماده ۱۷ لایحه احکام مورد نیاز برنامه ششم، کانال‌ها، داکت‌ها و دکل‌ها جزو منابع عمومی هستند و باید به دولت

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

مدیرعامل اسبق مخابرات ایران:

وزارت ارتباطات نمی‌خواهد مخابرات موفق شود

بعد از گذشت شش سال از خصوصی‌سازی شرکت مخابرات ایران و واگذاری بخش عمده سهام آن به شرکت توسعه اعتماد مبین، حالا با پیشنهاد بند دوم ماده ۱۷ لایحه برنامه ششم و مطرح‌ شدن موضوع بازپس‌گیری شبکه سیم مسی، کابل و داکت‌ها از شرکت مخابرات ایران، زمزمه‌ای به راه‌افتاده مبنی بر اینکه دولت به دنبال بازپس‌گیری مخابرات است. این موضوع اگرچه از سمت دولتی‌ها تکذیب شده و تاکید آنها بر راهبری، ساماندهی و انحصارزدایی از حوزه مخابرات بوده ‌است ولی شنیده‌ها برای به‌ دست گرفتن سهام حداکثری شرکت جدیدی که ایجاد خواهد شد، خبر از انحصار جدیدی می‌دهد این‌ بار اما برای دولت. به‌ همین بهانه گفت‌وگویی با مظفر پوررنجبر مدیرعامل اسبق شرکت مخابرات ایران انجام دادیم که یکی از مدافعان حفظ مخابرات در دست بخش تقریباً خصوصی بود و بی‌پرده بودنش در همین موضوع سرانجام منجر به برکناری او از سمتش شد. در بند دوم ماده ۱۷ احکام پیشنهادی برنامه ششم، پیشنهاد شده راهبری بخشی از شبکه مخابرات به وزارتخانه بازگردد. زمان مدیریت شما در مخابرات این موضوع یکی از محل‌های مناقشه بود و شما تاکید داشتید که این نوع برخورد، به معنای نقض آن چیزی است که از روز اول در اختیار سهامدار مخابرات قرار گرفته بود. اما

شماره 33 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 42

رئیس دفتر فناوری‌های نوین مرکز پژوهش‌های مجلس:

مخابرات در شرایط رقابتی واگذار نشده بود

«بررسی برنامه ششم به مجلس بعدی موکول شد»؛ این خبری بود که با توجه به روزشمار پایان دوره مجلس فعلی و داغ بودن فضای انتخابات، چندان هم دور از انتظار نبود. با این حال همین فرصت کوتاه دوهفته‌ای برای نمایندگان معترض کافی بود تا برنامه را به باد انتقاد بگیرند؛ انتقاداتی از قبیل ناقص بودن اسناد و ضمائم برنامه یا غیرقانونی بودن تلاش دولت برای بازپس‌گیری مخابرات که سر و صدای زیادی هم به پا کردند. از همین رو به سراغ مهدی فقیهی رئیس دفتر فناوری‌های نوین مرکز پژوهش‌های مجلس رفتیم و گفت‌وگویی با او انجام دادیم که در زیر می‌خوانید: بر اساس بند دوم ماده ۱۷ لایحه احکام مورد نیاز برنامه ششم، کانال‌ها، داکت‌ها و دکل‌ها باید به دولت بازگردانده شوند. آیا این بند در تناقض با قانون آزادسازی مخابرات نیست؟ این بند از اینجا نشأت می‌گیرد که اولاً ما مخابرات را در شرایط خوب و رقابتی واگذار نکردیم، ثانیاً قیمت‌گذاری ما بر مبنای درستی نبوده و ثالثاً شبکه دسترسی را همراه با سایر موارد واگذار کردیم، در حالی ‌که اصلاً نباید دسترسی را واگذار می‌کردیم تا الان بخواهیم دنبال راهی برای بازگرداندن آن باشیم. ضمن اینکه تکلیف ودایع هم هنوز مشخص نشده است. بنابراین نقایص متعددی در مورد

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

آیا نرم‌افزارهای برشبکه (OTT) نیاز به تنظیم مقررات دارند

تحدید یا تهدید

OTTها یا همان خدمات برشبکه کم‌کم به معضلی جدی برای اپراتورهای تلفن همراه تبدیل شده‌اند. دیگر نمی‌توان آنها را نادیده گرفت یا حذف کرد. اقبال مردم به OTTها تا آن اندازه بالاست که حتی مخالفان‌شان نیز به استفاده از آنها رو آورده‌اند. در همین چند ماه اخیر که موضوع فیلترینگ تلگرام داغ بود، رسانه‌هایی که هر روز علیه این پیام‌رسان مطلب می‌نوشتند، پایین همان خبر، کانال تلگرام خود را معرفی می‌کردند.OTTها چند سالی است در دنیا به دردسری برای اپراتورهای تلفن همراه تبدیل شده‌اند، اما در ایران این روند تازه آغاز شده است. گرچه اپراتورها از مدتی قبل دغدغه‌شان درباره پیام‌رسان‌های اینترنتی را مطرح می‌کردند اما شاید نوروز ۹۴ بود که همگان به عمق موضوع پی بردند؛ جایی که در مجموع ۱۵ روز تعطیلات ابتدایی سال، حدود ۲۰ میلیارد پیامک در شبکه ۳ اپراتور ملی رد و بدل شد اما این رقم نسبت به سال‌های گذشته کاهش قابل ملاحظه‌ای داشت. آمارها نشان می‌دادند هر سال نوروز باید انتظار داشت حدود ۲۰ درصد پیامک بیشتر از نوروز سال قبل رد و بدل شود، اما امسال چنین نشد. در ایران موضوع OTTها معمولاً مترادف با پیام‌رسان‌ها در نظر گرفته می‌شوند. این در حالی است که پیام‌رسان‌های موبایلی تنها بخشی از خدمات برشبکه

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

نگاه اپراتورها به سرویس‌های OTT چگونه است

بقا در گرو مشارکت

سیزدهم دی‌ماه بود که سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی فراخوان نظرخواهی برای تدوین مقررات و ضوابط ارائه خدمات بر‌شبکه (OTT) را داد؛ خدماتی که زیرمجموعه‌های متعددی از پخش ویدئو و موزیک گرفته تا حوزه پرداخت الکترونیکی را شامل می‌شوند اما شناخته‌شده‌ترین و شاید پرکاربرترین آنها در کشور ما اپ‌های پیام‌رسانی همچون تلگرام هستند. اگرچه از دید کاربران رشد این قبیل سرویس‌ها و افزوده ‌شدن ویژگی‌های متنوع به‌ آنها پدیده مثبت و به‌روزی است، اما به ‌دلیل کاهش درآمدهای حاصل از پیامک و تماس، اپراتورها نه‌تنها در ایران بلکه در سراسر دنیا همیشه زخم‌خورده آنها بوده‌ و به چشم دشمن به آنها نگاه می‌کرده‌اند. با این وجود به نظر می‌رسد طی یکی دو سال اخیر اوضاع تا حدی تغییر کرده و اپراتورها دریافته‌اند هر قدر تعامل بیشتری با OTTها داشته باشند، می‌توانند از اثرات منفی حضور این بازیگران جدید بکاهند. روابط OTTها و اپراتورها در سایر نقاط جهان چگونه است؟ سیاستی که آنها در قبال رقبای جدید خود در پیش گرفته‌اند شاید بتواند الگوی اپراتورهای ایرانی نیز باشد؛ الگویی که به باور بسیاری، دلیل ورود سازمان تنظیم مقررات به موضوع قانونمند کردن OTTها بوده است. کاهش شدید درآمد آمار Future Comms and Media در سال ۲۰۱۴، حاکی از آن است که

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چرا تلگرام فیلتر نخواهد شد

راز داوینچی

ماه جاری برای چندمین بار بحث فیلترینگ تلگرام به میان آمد. مهلت چندماهه وزارت ارتباطات برای درخواست انتقال سرورهای تلگرام به داخل کشور تمام شده بود و قرار بود طی جلسه‌ای برای آینده این نرم‌افزار پیام‌رسان تصمیم‌گیری شود؛ جلسه‌ای که آن‌قدر تکراری شده بود که دیگر کمتر رسانه‌ای پیگیر نتیجه‌اش شد. اما چند روز بعد تصمیم نهایی از لای درهای جلسه به بیرون نفوذ کرد. «تلگرام فیلتر نمی‌شود.» این جمله‌ای بود که وزیر ارتباطات در پی این جلسه با قاطعیت اعلام کرد تا نشان دهد دولت در مسدود نکردن این نرم‌افزار محبوب مصمم است. تعداد کاربران تلگرام به گفته محمود واعظی، در آبان‌ماه، ۱۴ میلیون و به گفته خود تلگرام اکنون بیش از ۲۰ میلیون است. رقمی که قطعاً تا امروز افزایش یافته است و نزدیک به ۲۵ میلیون پیش‌بینی می‌شود و اغلب سرویس‌های پیام‌رسان مشابه مانند واتس‌اپ و وایبر حتی پیش از آنکه به نیمی از این محبوبیت هم برسند، یک‌شبه قطع یا دست‌کم ناقص شده بودند اما همچنان بسیاری از کاربران از خود می‌پرسند چرا این سرویس بر شبکه (OTT) روسی- آلمانی همچنان از تیغ فیلترینگ به دور مانده است. ماجرای فیلترینگ نخستین بار در اواخر اردیبهشت‌ماه امسال بود که زمزمه فیلترینگ تلگرام به گوش رسید. اپلیکیشن تلگرام

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

معاون بازاریابی همراه اول :

بدون سرمایه اپراتورها سرویس‌ها هم رشد نمی‌کنند

پیشتر در همین پرونده خواندید سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی نظرسنجی‌ای در خصوص قانونگذاری برای سرویس‌های برشبکه طراحی کرده تا در این زمان که این سرویس‌های موسوم به OTT با استقبال عمومی مواجه شده‌اند، بقیه ذی‌نفعان در این بازار ضرر نکنند. در عین حال فارغ از دغدغه‌های قانونگذاری به نظر می‌رسد اپراتورهایی مانند همراه اول با این سرویس‌های برشبکه در حال همکاری هستند و با تعیین سهمی میان خود و OTTها در تلاشند سهم خود را از این بازار به دست بیاورند. در صحبتی با محمدمهدی عطوفی معاون بازاریابی و امور مشتریان همراه اول، به لزوم قانو‌گذاری برای OTTها و نحوه همکاری میان سرویس‌های برشبکه و اپراتورها پرداخته می‌شود. به نظر شما در شرایط فعلی نیازی هست که سازمان تنظیم مقررات به موضوع سرویس‌های برشبکه ورود کند؟ اگر نیاز هست، این قانونگذاری چگونه باید باشد؟طی این سال‌ها که در فضای OTTها کار می‌کنیم، فهمیده‌ایم این دسته سرویس‌ها به صورت اتوماتیک توسط مکانیسم بازار قانونگذاری می‌شوند و نیازی نیست سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی به این قضیه وارد شود. زیرا هم‌اکنون سرویس‌های ایرانی در حالی قانونگذاری می‌شوند که عرضه‌کننده‌های خارجی بدون هیچ قانونگذاری‌ای خدمات‌شان را در بازار عرضه می‌کنند. در حالی که این سرویس‌های ارزش افزوده است و هر

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

مدیرکل بازاریابی ایرانسل:

استراتژی ما مشارکت است

تاکنون موضوع تلگرام، مسدود کردن یا نکردن آن بارها در صدر اخبار فناوری اطلاعات کشور قرار گرفته، اما با انتشار خبر مربوط به فراخوان سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، برای نظرسنجی درباره تنظیم مقررات OTTها تا حدودی بر این موضوع صحه گذاشته شد که اساساً مسدود کردن رسانه‌های بر‌ شبکه‌ای همچون تلگرام دیگر نمی‌تواند راهکار نهایی باشد؛ رسانه‌هایی که علاوه بر اینکه به ‌دلیل نوع سرویس‌هایشان به ‌عنوان رقیب اپراتورهای مخابراتی محسوب می‌شوند، این مشکل را دارند که نمی‌توان محتوای تبادل‌شده در آنها را کنترل کرد. با این حال به ‌نظر می‌رسد به‌ جای تقابل می‌توان در کنار مدیریت و نظارت بر این رسانه‌ها، در ارائه و استفاده از مزایای آنها مشارکت کرد. در همین راستا با باقر صمدی مدیرکل بازاریابی ایرانسل گفت‌وگویی داشتیم تا از رویکرد این اپراتور در خصوص تنظیم مقررات سرویس‌های بر شبکه مطلع شویم. دیدگاهی درباره سرویس‌های بر‌شبکه وجود دارد مبنی بر اینکه از حاشیه سود اپراتورها به ‌ویژه اپراتورهای موبایل می‌کاهند. ایرانسل چقدر OTTها را به مثابه یک تهدید برای خود می‌بیند و چقدر به مثابه یک فرصت؟واقعیت امر این است که OTTها یک جایگزین ارتباطی هستند. از آنجایی ‌که بیشتر درآمد اپراتورها از سرویس‌های پایه (مکالمه و پیامک) است و معمولاً این سرویس‌ها

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مدیر‌عامل آپارات و فیلیمو:

قانون‌زدایی لازم داریم نه قانونگذاری

در هفته‌های گذشته خبر آمدن سرویس نت‌فلیکس به ایران جنجال زیادی برپا کرد؛ سرویسی که بیش از صد‌ هزار عنوان فیلم سینمایی و سریالی دارد و از این نظر در آمریکا بیشترین حجم پهنای باند و ترافیک وب را به خود اختصاص داده است. اما همان‌طور که انتظار می‌رفت، ۴۸ ساعت بعد از اینکه مدیرعامل این شرکت در نمایشگاه CES آمریکا اعلام کرد خدمات خود را در ۱۳۰ کشور جدید از جمله ایران ارائه می‌کند، این سرویس در ایران مسدود شد. این خبر از دید سرویس‌های مشابه داخلی که هنوز با محدودیت‌های مقرراتی بسیاری برای فعالیت مواجه هستند و توان رقابت با خارجی‌ها را هم ندارند، لزوماً خبر خوشحال‌کننده‌ای نبود چون اساساً ایجاد محدودیت‌ها، برخورد حذفی با این نوع OTTها، عدم حمایت از سرویس‌های داخلی و نبود مقررات شفاف و نهاد رگولاتور مناسب برای آنها راهکار درستی نبوده‌ است. در همین راستا در‌ خصوص فراخوان اخیری که سازمان رگولاتوری برای نظرسنجی تدوین مقررات OTTها داده ‌است، با محمد‌جواد شکوری مدیر‌عامل فیلیمو گفت‌وگویی داشتیم. برخی معتقدند چون ماهیت سرویس‌های OTT در ایران بیشتر محتوایی است، نهاد مناسب برای قانونمند کردن آنها نه سازمان رگولاتوری بلکه شورای عالی فضای مجازی خواهد بود. نظر شما چیست؟قطعاً ورود سازمان رگولاتوری به آن جالب نیست،

شماره 32 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

مدیر‌عامل بیسفون:

اپراتورها همه سود را می‌خواهند

هفته اول آذرماه بود که پیام‌رسان ایرانی بیسفون امکان تماس رایگان با مشترکان اپراتورهای تلفن همراه و ثابت را با حفظ شماره اپراتور میزبان‌شان ممکن ساخته بود. اما با گذشت حدود یک ماه از ارائه این سرویس، این پیام‌رسان طی اطلاعیه‌ای کوتاه در کانال خود اعلام کرد این سرویس فقط برای برقراری تماس‌های بین‌المللی ارائه شده و تماس داخلی امکان‌پذیر نیست، آن هم به ‌دلیل فشار اپراتورهای موبایل و دستور سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی. حال که این سازمان فراخوان نظرسنجی درباره تنظیم مقررات ارائه‌دهندگان سرویس‌های برشبکه را داده است، شاید دیگر چنین برخوردهایی تکرار نشود. به همین بهانه گفت‌وگویی کردیم با مهدی داوری مدیرعامل بیسفون تا رویکرد این پیام‌رسان را به عنوان یکی از شناخته‌شده‌ترین پیام‌رسان‌های داخلی در مورد این موضوع بدانیم. به نظر شما به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین فعالان حوزه سرویس‌های OTT در ایران، حضور بدنه قانونگذاری وزارت ارتباطات در این بخش از بازار می‌تواند اتفاق مثبتی باشد یا خیر؟ شرط حیات این‌ فعالیت‌ها به ویژه در کشور ما وجود یک محمل قانونی است. به نظر من چون این حوزه بیشتر محتوایی است، بهتر است شورای عالی فضای مجازی، مجوز این فعالیت‌ها را صادر کند. چون این شورا نگاه غیرجناحی دارد و از یک اپراتور خاص

شماره 15 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

10 سال تلاطم در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات

نظارت یا دخالت

آذر ۱۳۸۲ قانون تشکیل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات سرانجام به تایید شورای نگهبان رسید اما پوست‌اندازی وزارت پست و تلگراف و تلفن و ورود به ساختار جدید تا سال ۸۳ طول کشید. در جریان این تغییر، تلگراف که از مدت‌ها قبل موضوعیت خود را از دست داده بود، به کلی حذف شد؛ اما این مهم‌ترین تغییر وزارتخانه نبود. ساختارهای جدیدی بر اساس قانون شکل گرفت که شاید مهم‌ترین آنها کمیسیون و سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بودند. اکنون ۱۰ سال از آن زمان می‌گذرد و می‌توان به جریان تغییر نام و وظایف وزارتخانه‌ای که چندین دهه قبل شکل گرفته بود، نگاهی تحلیلی داشت. در همین حین لازم است به دلایل شکل‌گیر ی وزارتخانه جدید نیز پرداخت. در حقیقت می‌توان گفت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای رسیدن به اهداف خاصی شکل گرفت و امروز باید دید آیا آن اهداف محقق شده‌اند یا خیر. در صفحات آتی این شماره از پیوست، چرایی تغییر نام و وظایف وزارت پست و تلگراف و تلفن، سرنوشت هر یک از اجزای آن و عملکرد وزارتخانه جدید در یک دهه گذشته مورد بررسی قرار گرفته است.  

شماره 15 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

پست، تلگراف و تلفن وزارتخانه‌ای که مجبور به نوسازی شد

پیرمرد از نفس افتاد

تاکسی‌ها تا میانه خیابان آمده‌اند و وضعیت ترافیک همیشه سنگین میدان هفت‌تیر را پیچیده‌تر کرده‌اند. راننده‌ها با فریاد، مسیر و مقصدشان را اعلام می‌کنند تا شاید زودتر از دیگران، مسافران سرگردان و گرمازده را به خود جلب کنند و راه بیفتند. در میان همه نام‌ها که در هوا رها می‌شوند، نام «مخبرالدوله» هم به گوش می‌رسد. چهارراهی بزرگ که امروز دیگر نام رسمی‌اش تغییر کرده ولی مانند بسیاری از خیابان‌ها و گذرگاه‌های قدیمی تهران، هنوز با نام قدیمی خوانده می‌شود. اما شاید نه راننده‌ها و نه مسافرانی که موبایل به‌دست به ‌سوی چهارراه مخبرالدوله روان می‌شوند، ندانند او که بود و چه تاثیری در زندگی دیروز و امروزشان داشت.کمی آن‌سوتر در خیابان بهار، کوچه‌ای باریک با ساختمانی متروک در ابتدای آن، نام مردی را بر خود دارد که بیش از ۱۵۰ سال پیش، ملزومات کار مخبرالدوله را از اروپا خرید و به ایران فرستاد؛ او حتی از اولین وزیر ارتباطات ایران نیز گمنام‌تر مانده است. کاشفان فروتن ارتباطات تا چند سال پیش مخبرالدوله برای پایتخت‌نشینان نام قدیمی چهارراهی بود که از تلاقی دو خیابان سعدی و جمهوری اسلامی ایجاد شده و این روزها نام آن «استقلال» است؛ اما سریال طنزی که در شبکه خانگی توزیع شد، مفهوم دیگری به این

شماره 15 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

چگونه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات تشکیل شد

داستان یک تولد

تشکیل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات شاید از نگاه بیرونی‌، یکی از تغییرات معمولی دولت بود. تغییری که با هدف نزدیکی وزارت پست و تلگراف و تلفن به فناوری‌های جدید انجام شد؛ اما گفته‌اند:«صورتی در زیر دارد، آنچه در بالاستی.» همه چیز به الزامات داخلی این بخش مربوط نبود. مشکلات قانونی و کمبود اختیارات وزیر را می‌توان از جمله دلایل این تغییرات دانست.برای بررسی این دلایل لازم است در ابتدا تغییرات این وزارتخانه را از ابتدای انقلاب به این سو مد نظر داشته باشیم. وزارتخانه سادات از هشت وزیر و سرپرست وزارت پست و تلگراف و تلفن پس از انقلاب، پنج نفر آنان سید بودند؛ پس شاید بی‌ربط نباشد اگر آن را وزارتخانه سادات بنامیم.انقلاب سال ۵۷ آنچنان رخداد عظیمی بود که ناخواسته به تعطیلی بسیاری از بخش‌های کشور منجر شد. هرچند خدماتی که مردم دریافت می‌کردند دچار مشکل چندانی نشد اما به هر صورت مدیریت تغییر کرده بود یا همه در انتظار تغییر بودند. وزارت پست و تلگراف و تلفن نیز از این قاعده مستثنی نبود. در آن روزها تلفن و تلگراف بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز بود اما در راس وزارتخانه چه می‌گذشت؟ مهدی بازرگان چند روز پیش از پیروزی انقلاب به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت

شماره 14 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

مروری بر عملکرد وزرای ارتباطات و فناوری اطلاعات

پنج + یک

قانون تشکیل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در آذر سال ۱۳۸۲ نهایی شد ولی آغاز به کار رسمی این وزارتخانه یا بهتر بگوییم تغییر وزارت پست و تلگراف و تلفن به وزارت جدید، عملا در سال ۸۳ رخ داد. از آن سال تاکنون ۱۰ سال می‌گذرد و پنج وزیر و یک سرپرست به ساختمان این وزارتخانه پا گذاشته‌اند. بررسی دستاوردهای هر یک از آنان و نحوه عملکردشان می‌تواند به نوعی نشان‌دهنده راهی باشد که این بخش در این دهه طی کرده است؛ دهه‌ای که سه رئیس‌جمهور با گرایش‌های مختلف به خود دیده است. صبح بهاری سید احمد معتمدی اولین انتخاب سید محمد خاتمی برای تصدی وزارت پست و تلگراف و تلفن نبود اما شاید تقدیر این‌گونه بود که او آخرین وزیر این وزارتخانه و اولین وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات باشد. از عجایب روزگار یکی هم این بود که مجلس همسو با رئیس‌جمهور وقت، به گزینه پیشنهادی او برای وزارتخانه پست و تلگراف و تلفن رای اعتماد نداد. نصرالله جهانگرد که از اعضای جبهه مشارکت بود، در مجلسی که این حزب اکثریت را داشت، رای اعتماد نگرفت تا برنامه‌هایش برای فناوری اطلاعات به هم ریزد. پس از او، سید عبدالله میرطاهری سرپرست وزارتخانه شد و در نهایت معتمدی برای کسب

شماره 15 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

سرنوشت هر یک از اجزای وزارت پست، تگراف و تلفن پس از تغییر نام وزارتخانه

فریدون سه پسر داشت

در اساطیر ایرانی، شخصیتی وجود دارد به نام فریدون. در شاهنامه فردوسی نیز نام او به عنوان یکی از نوادگان جمشید ذکر شده که با یاری کاوه آهنگر بر ضحاک ستمگر چیره شد و او را در کوه دماوند زندانی کرد و سپس خود پادشاه جهان شد. فریدون در پایان خسروانی، جهان را میان سه پسرش سلم، تور و ایرج تقسیم کرد. او ایران را به ایرج داد ولی سلم و تور نیرنگ کردند و ایرج را کشتند. فریدون پس از آگاهی از این رخداد ایران را به منوچهر، نوه ایرج سپرد. سال‌ها بعد، منوچهر قاتلان پدربزرگ خود را کشت.***ورود تلفن به ایران چند دهه بعد از آغاز به کار تلگراف بود. پست نیز به اشکال گوناگون از هزاران سال پیش در میان ایرانیان وجود داشته اما تلفن در عرض چند دهه توانست یکی را کلا حذف کند و دیگری را به حاشیه براند. خداحافظ چرخ الماس شاید مثل این روزها که نشریات، مملو از مدح و ثنای اینترنت و کاربردهای آن شده‌اند و دولتی‌ها هنوز در برابر آن مقاومت می‌کنند، در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار نیز مقاومت‌هایی در برابر ورود و استفاده فراگیر از تلگراف وجود داشته. نخستین ارتباط تلگرافی در ایران در ۱۲۷۱ ه. ق میان مدرسه دارالفنون و

شماره 15 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

10 سالگی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در گفت‌وگو با نخستین رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی ایران

داوری‌نژاد: رگولاتوری دنبال پول درآوردن است

مسعود داوری‌نژاد نخستین رئیس سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی ایران، چهره‌ای آشنا برای اهالی این بخش است. او گرچه این روزها در یکی از شرکت‌های تابعه بانکی خصوصی‌شده مشغول به کار است؛ اما همچنان با حساسیت زیاد، رخدادهای فناوری اطلاعات و ارتباطات کشور را دنبال می‌کند. شاید بسیاری از ناظران توقع داشتند با تغییر دولت، داوری‌نژاد به وزارت ICT بازگردد اما چنین نشد. داوری‌نژاد مانند همیشه صریح و بی‌پرده سخن می‌گوید. آن‌قدر صریح که گاهی ناچار از سانسور سخنان او می‌شویم. با او درباره عملکرد ۱۰ساله وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات به گفت‌وگو نشستیم؛ مصاحبه‌ای که خواهی نخواهی بخش عمده آن به رگولاتوری مربوط می‌شود. ۱۰ سال از زمان آغاز به کار رسمی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات می‌گذرد. یکی از نهادهایی که با تشکیل این وزارتخانه ایجاد شد، کمیسیون و سازمان تنظیم مقررات یا به عبارتی، رگولاتوری بود. عملکرد این نهاد را در دوره‌های مختلف آن چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چون دولت‌های متفاوت بوده‌اند و دیدشان نسبت به خصوصی‌سازی و کلا توسعه متفاوت بوده، این وزارتخانه هم به تبع مجموعه‌ای که در آن بوده عمل کرده است. زمانی که دولت به دنبال تحول و توسعه پایدار بود، تمام حرکاتش با زمان دیگری که دنبال آوردن دستگاه‌های نظامی بودند، متفاوت

شماره 31 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

چرا جنگ بر سر نیروهای متخصص در شرکت‌های فناوری بالا گرفت

در کمین مهندس

۷۶۸ هزار دانش‌آموخته دانشگاهی بیکار؛ این آماری است که مهرماه امسال بر اساس مطالعات سازمان همیاری اشتغال دانش‌آموختگان جهاد دانشگاهی منتشر شد. موضوع وقتی عمیق‌تر شد که همان آمارها نشان داد مجموع آمار بیکاران در رشته‌های مرتبط با آی‌سی‌تی از دیگر رشته‌ها بیشتر است ولی باز هم تقریباً بسیاری از تمامی شرکت‌ها، فعالان و حتی استارت‌آپ‌های حوزه فناوری اطلاعات از کمبود نیروی انسانی متخصص می‌نالند. بر اساس این آمار که در ۲۳ رشته اصلی دانشگاهی دسته‌بندی شده است بیشترین آمار بیکاری به ترتیب به گروه تحصیلی «صنعت و فناوری» با نرخ ۴۱/۶ درصد و پس از آن به گروه تحصیلی علوم کامپیوتر با نرخ ۳۰/۴ درصد اختصاص دارد. در واقع در مجموع می‌توان گفت رشته‌های مرتبط با آی‌تی بیشترین نرخ بیکاری را در میان دانش‌آموختگان دانشگاهی شامل می‌شوند. این آمارها چه چیزی را نشان می‌دهد؟ شاید اولین فکری که به ذهن متبادر شود این باشد که بازار کار آی‌سی‌تی همانند دیگر صنعت‌ها در ایران ظرفیت این تعداد فارغ‌التحصیل دانشگاهی را ندارد. یا اینکه به خاطر عدم توسعه‌یافتگی در این بازار و حوزه‌های وابسته به آن، ظرفیت جذب این تعداد جمعیت تحصیل‌کرده در حال حاضر امکان‌پذیر نیست. اما واقعیت بازار حکایت دیگری از بیکاری این فارغ‌التحصیلان روایت می‌کند؛ روایتی که این

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 31 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

چالش‌های جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص در صنعت فناوری اطلاعات

دشواری مدیریت کارمندان هوشمند

صنعت فناوری اطلاعات بیش از دو دهه است که در جهان معرفی شده و مورد استفاده قرار گرفته و همچنان یکی از صنایع پیشرو با تکنولوژی بالا به حساب می‌آید. در کشور ما نیز بیش از یک دهه است که این صنعت مورد توجه قرار گرفته و گرایش به استفاده از آن به صورت روزافزونی به وجود آمده است. ماهیت این صنعت قدری با سایر صنایع شناخته‌شده متفاوت است، به همین دلیل هرساله گزارش‌های بسیاری به جهت ارزیابی ابعاد مختلف آن توسط نهادها و سازمان مختلف داخلی و خارجی تدوین و منتشر می‌شود.این صنعت ذاتاً بر اساس دانش فنی، ایجاد می‌شود و توسعه می‌یابد. از این رو نیروی انسانی متخصص نقش کلیدی در این صنعت ایفا می‌کند. به دلیل گسترش روزافزون این صنعت و کاربرد آن در صنایع دیگر نظیر خودروسازی و امثالهم، تقاضا برای جذب نیروی کیفی و متخصص به صورت جهانی در حال افزایش است. بر اساس گزارش‌هایی که نهادها و سازمان‌های بین‌المللی منتشر می‌کنند، یکی از چالش‌های اصلی در این صنعت کمبود نیروی انسانی متخصص است. به دلیل ماهیت این صنعت، ویژگی‌های نیروی متخصص مطلوب شرکت‌های بزرگ نیز در حال تغییر است به نحوی که اغلب شرکت‌های بزرگ ترجیح می‌دهند کارمندانی با عمق و سطح دانش وسیع

شماره 31 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

مدیر عامل شرکت پویاسافت:

منتظر واردات خدمات IT باشیم

عطا خلیقی وضعیت نیروی انسانی متخصص در حوزه آی‌سی‌تی را اسفناک توصیف می‌کند و معتقد است ایران به زودی حتی در بخش خدمات آی‌تی هم ناچار به واردات از کشورهای دیگر می‌شود. در ادامه پرونده این شماره از ماهنامه پیوست با عطا خلیقی یکی از موسسان پرشین بلاگ، مدیرعامل شرکت پویا‌سافت و توسعه‌دهنده استارت‌آپ موفق ارانیکو که در حوزه کارهای نرم‌افزاری فعالیت می‌کند و از شرکت‌های متوسط در این حوزه به شمار می‌آید، به گفت‌وگو پرداختیم. بسیار می‌شنویم که شرکت‌های آی‌سی‌تی مثلاً با فقدان نیروی متخصص توسعه‌دهنده‌ها مواجه است. ارزیابی شما از این وضعیت چیست؟ موضوع تنها بحث توسعه‌دهنده‌ها نیست. ما الان به مهارت‌های جدیدی نیاز داریم که آنها را هم نداریم. یکسری موقعیت‌های شغلی میان‌رشته‌ای در آی‌تی ایجاد شده که نیازهای جدید است و ما نداریم؛ مثلاً مدیر شبکه‌های اجتماعی و به طور کلی کسانی که در حوزه بازاریابی و فروش دیجیتال و روابط عمومی دیجیتال فعالیت می‌کنند. پس شما می‌گویید این معضل فقدان نیروی تخصصی در آی‌سی‌تی بزرگ‌تر شده است؟‌بله، تا حدی که من پیش‌بینی می‌کنم به زودی باید واردات خدمات آی‌تی داشته باشیم؛ به دلیل اینکه کسی را نداریم این کارها را انجام دهد. زمانی قرار بود ایران به جایی برسد که در این حوزه‌ها خدماتش را

شماره 31 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

گفت‌وگو با حمید شریف‌نیا، مشاور ارشد سازمان فناوری اطلاعات:

نمی‌دانیم بازار به چه نیرویی نیاز دارد

حمید شریف‌نیا یکی از چهره‌های سازمان فناوری اطلاعات است که نقشی کلیدی در پایه‌ریزی و اجرای طرح‌های این سازمان متولی اطلاعات در زمینه آموزش و پرورش نیروی انسانی متخصص دارد و سوابقش در آموزش عمومی، عالی و الکترونیکی از وی مهره‌ای ارزشمند برای رویکرد این سازمان ساخته لیکن عصر روزی که با او در این‌باره گپ می‌زنیم خودش هم چندان به معجزه باور ندارد. سازمان فناوری اطلاعات در حوزه‌های مختلفی سرمایه‌گذاری کرده است. چرا هیچ‌ وقت برای توانمندسازی حوزه آی‌سی‌تی به طور مشخص در زمینه نیروی انسانی فعالیتی صورت نگرفته است؟سوال‌تان چند وجه دارد. اولاً ما قرار است کجا برویم؟ خیلی برایم عجیب بود در جلسه‌ای که با همکاران درون سازمان داشتیم نقشه راهی را نشان دادم که به نظر خیلی جدید می‌آمد و خیلی برایم عجیب بود که این نقشه راه به نظر دوستان هم جدید بود. چون واقعیت این بود که این نقشه راه اصلاً تازه نبود و من باورم این است که جای دیگر کار می‌لنگد و ما نتوانستیم درست خودمان را معرفی کنیم که اساساً چه کسی هستیم و قرار است چه کنیم. شاید اگر کمی این قضیه را جدی‌تر نگاه می‌کردیم که قرار است کجا برویم تکلیف‌مان از قبل روشن‌تر بود. بر همین اساس انتظارات،

شماره 31 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

بهناز آریا، قائم‌مقام موسسه کهکشان نور:

موسسات اسیر نیازهای بازار هستند

وقتی صحبت از فقدان نیروی متخصص‌ به میان می‌آید، یکی از اولین موضوعاتی که به آن اشاره می‌شود نپرداختن مراکز آموزشی رسمی به آموزش‌های مبتنی بر مهارت است. خلئی که به نوعی موسسات آموزشی آزاد در بازار سعی در پر کردن آن دارند ولی وقتی وارد این فضای آموزشی هم می‌شویم می‌بینیم به گونه‌ای دیگر این اتفاق مدرک‌گرایی در حال رخ دادن است. بهناز آریا قائم‌مقام موسسه کهکشان به عنوان یکی از موسسات آموزشی مطرح که در حوزه آموزش مهارت‌های حوزه آی‌سی‌تی فعالیت می‌کند، معتقد است این مشکل بدون حمایت دولت و یک نگاه صحیح بالادستی قابل حل نیست. مهم‌ترین سوالی که وجود دارد این است که آیا مراکز آموزشی می‌توانند آن خلأ و شکاف عظیمی را که بین نهادهای آموزشی رسمی و بازار کار وجود دارد، پر کنند؟ در تمام دنیا آموزش‌های مهارتی با همین هدف به وجود آمده‌اند. برای مثال در بحث Cisco Academy یا Microsoft Academy، به این نتیجه رسیده‌اند که یک آکادمی ایجاد شود و از لحاظ آموزشی با دانشگاه‌ها وارد تعاملاتی شوند. امروزه دوره‌های شبکه دانشگاه‌ها را چنین آکادمی‌هایی برگزار می‌کنند. خیلی از دوره‌ها مثل IBM یا MIT نیز کمپ برگزار می‌کنند. بله و به همین نتیجه رسیده‌اند که دانشگاه و آموزش‌های مهارتی لازم و

شماره 30 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

رکود اقتصادی چیست و چرا بر ایران حاکم شد

بی‌‌تدبیری گذشته، مکافات آینده

همین چند ماه پیش بود که پیام‌هایی با محتوای تحریم خرید خودروهای ساخت داخل در شبکه‌های اجتماعی دست به دست می‌شد. انبارهای خودروسازهای داخلی لبریز از تولیدات هرروزه شده بودند و قطعه‌سازها صدایشان بلند شده بود که ضرر می‌دهند و تلاش‌های خودروسازها برای رهایی از این وضعیت، در حکم دست و پا زدن‌های بیهوده بود. واکنش وزیر صنعت، معدن و تجارت به این وضعیت و کمپین «نه به خودرو داخلی»، بسیار شدیدتر از حد انتظار بود. شاید کسی تصور نمی‌کرد مردی که از کابینه شهید رجایی در دولت بوده، این‌طور در برابر یک کمپین کوچک عصبانی شود و مردم را به خیانت متهم کند؛ آن هم وزیری در کابینه حسن روحانی. همان روزها بسیاری از کارشناسان اقتصادی، آشکار و نهان تاکید می‌کردند چنین کمپینی کم‌توان‌تر از آن است که صنعت خودروسازی کشور را دچار دردسر جدی کند و اگر انبارهای ایران‌خودرو و سایپا پر شده‌اند، مشکل از جای دیگری است. وضعیت بازار در هفته‌های بعد نشان داد چنین تحلیلی کاملاً درست بوده و اقتصاد ایران وارد شرایط جدیدی شده که باید آن را رکود نامید.در پرونده این شماره ماهنامه پیوست موضوع رکود اقتصادی را از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار دادیم و سعی شده هم به لحاظ کلان و هم

شماره 30 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

آیا فناوری ایران می‌تواند از رکود نجات پیدا کند

در دام بلا

حکایت این روزهای اقتصاد ایران مثل یک مشک آب پر از سوراخ است؛ مشکی که جلو هر سوراخی را که بگیری سوراخ دیگری وجود دارد تا مشکل‌ساز ‌شود. وقتی نقدینگی کم می‌شود قدرت خرید پایین می‌آید و رکود بازار را فرا می‌گیرد. وقتی برای تحریک تقاضا دولت وام می‌دهد یا اوراق قرضه منتشر می‌کند، بازار دچار تورم می‌شود. وقتی نرخ سود بانکی را کاهش می‌دهند جای اینکه سرمایه به سمت سرمایه‌گذاری در تولید و خدمات روانه شود و اقتصاد را بارور کند، به سمت سفته‌‌بازی می‌رود و قیمت ارز را دچار نوسان می‌کند و هنگامی که قیمت دلار دچار نوسان می‌شود، بازیگران حوزه واردات و حتی تولید دچار سردرگمی می‌شوند و دست از فعالیت می‌کشند یا متضرر می‌شوند و از ادامه فعالیت ناامید. چندی پیش دولت با ارائه بسته‌های تحریک بازار مثل کارت‌های اعتباری یک میلیون تومانی برای خرید برخی محصولات تولید داخل و همچنین ارائه وام ۲۵ میلیون تومانی خودرو، نهایتاً با تحریک سمت تقاضا در بازار سعی کرد وضعیت تولیدکنندگان و کالاهایی را که در انبار تجمیع شده‌ند، تکانی بدهد. در بسته اعلامی از سوی دولت کالاهای آی‌تی به طور مستقیم در هیچ رسته‌ای جای نگرفتند و نزدیک‌ترین محصولات به این حوزه لوازم صوتی‌تصویری بود. در پی تزریق

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 30 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

عمق شدید رکود و عدم شفافیت آمارهای مرکز آمار

واقعیت این است که ما برای فهم دقیق مسائل کلیدی کشورمان با محدودیت‌های بسیار جدی مواجه هستیم. یک مساله مربوط به ناقص بودن، متناقض بودن و دیرهنگام بودن آمارها و اطلاعاتی ا‌ست که در مورد مسائل اساسی کشور منتشر می‌شود. مساله دیگر مربوط به این است که نسبت به همین حد از آمار و اطلاعاتی که در کشور منتشر می‌شود نیز متاسفانه بیش از آنکه عدد و رقم‌های انتشاریافته، موضوع واکاوی علمی مسائل برای فهم هرچه دقیق‌تر صورت مسائل‌مان باشد، ابزاری‌ است برای زد و خورد‌های سیاسی یا زد و خوردهایی که بر اساس هر عدد و رقمی که انتشار عمومی پیدا می‌کند، در بین گروه‌های ذی‌نفع در می‌گیرد. مساله مهم دیگر این است که در درون خود پیکره‌ دولت نیز به عدد دستگاه‌هایی که درباره یک مساله واحد سخن می‌گویند، آمار و اطلاعات بسیار متفاوت و بعضاً متناقض مطرح می‌شود. به این ترتیب با چند مساله بزرگ روبه‌رو هستیم که باید فکری به حال آنها کرد: مساله اول اینکه ما درباره صورت مسائل و اولویت‌بندی آنها به مشکل برمی‌خوریم، چون هر کس آمار و ارقام متناسب با سلیقه و نظر و منافع خاصی مطرح و بر آن تکیه می‌کند و دیگر آنکه آمار و اطلاعات را رد می‌کند. به

شماره 30 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

رضا بوستانی،‌ کارشناس اقتصادی

هیچ راه میان‌بری وجود ندارد

ایران پس از سال‌ها دوباره درگیر رکود اقتصادی شده است. آن هم در شرایطی که بسیاری از مردم امیدوار بودند با تغییر دولت و سیاست‌های مالی و پولی جدید، اوضاع بهتر شود. رکود اقتصادی ایران که برخی کارشناسان آن را اولین رکود درون‌زای اقتصاد کشور می‌نامند، تا چه زمانی ادامه خواهد یافت و چگونه می‌توان از آن خارج شد؟ این موضوع را با رضا بوستانی دکترای اقتصاد در میان گذاشته‌ایم. بنا بر نظر همه کارشناسان اقتصادی، ایران دچار رکود اقتصادی شده است. درباره علل ورود به این شرایط زیاد سخن گفته شده است؛ اگر موافق باشید درباره شرایط و زمان خروج از این وضعیت صحبت کنیم.ما در سال‌های ۹۱ و ۹۲ به دلیل تحریم‌ها رکود تورمی داشتیم. زمانی که تحریم‌ها به صورت نسبی متوقف شد، صنعت نفت هم سر و سامانی گرفت و از رکود خارج شدیم و این قضیه تا اواخر سال گذشته ادامه پیدا کرد تا اینکه وارد دوره‌ای شدیم که کاهش درآمد نفت را به همراه داشت و تاثیر این کاهش قیمت، امسال نمایان شد. این رکود با اینکه از جهاتی شبیه رکود اول است اما از نظر ماهیتی با آن تفاوت دارد. یکی از تفاوت‌ها، عامل ایجادکننده رکود است و در این رکود نفت عامل است

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 30 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

پرویز رحمتی، مدیر عامل شرکت رایورز:

وام وجوه اداره شده یک شوخی است

پرویز رحمتی به عنوان مدیرعامل یکی از شرکت‌های فعال و صاحب‌نام حوزه نرم‌افزار که سازمان‌های دولتی و خصوصی بسیاری مشتری محصولات آنها هستند، وضعیت اقتصادی این حوزه را راکد توصیف می‌کند و کاهش قیمت نفت و به تبع آن وابستگی کمتر بودجه کشور به این درآمد را یک فرصت استثنایی تلقی می‌کند. رحمتی که از قدیمی‌های سازمان نظام صنفی رایانه‌ای و از روسای پیشین این سازمان به شمار می‌آید، مهم‌ترین مشکل بازار فناوری اطلاعات و ارتباطات کشور را نبود یک نقشه راه جامع و عدم حضور نهادهای مدنی در ارتباط موثر با بدنه دولت و حاکمیت عنوان می‌کند. فکر می‌کنید چه عواملی باعث ایجاد رکود اقتصادی در دوره حاضر شده است؟من فکر می‌کنم شرایطی در گذشته داشتیم و در دوران تحریم عناصر منفی آن تشدید شد. عناصری باید وجود داشته باشد که یک بازار رونق یابد؛ علی‌القاعده در وهله اول یک شرایط رقابتی قابل قبول در بازار، وجود منابع مالی و سرمایه‌گذاری و از طرف دیگر یک حداقل رونقی که تقاضا را تحریک مثبت کرده باشد. اینها در کنار هم شرایطی ایجاد می‌کنند که ما اسمش را رونق می‌گذاریم. ولی ما شرایطی در گذشته داشتیم که در این چند سال اخیر هم متاسفانه در جهت منفی تشدید شد. مثلاً فساد

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 1 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 22

ریشه‌شناسی اختلاف سخت‌افزار و نرم‌افزار پس از دو دهه رویارویی صنفی

نبرد ثروت و قدرت در شورای مرکزی

پیشگامان و فداییان «این نوشته درباره رویدادهایی است که قبل از این داستان اتفاق افتاده است. درباره ائتلاف فوق‌العاده سیاست، فناوری و فرهنگ است که در یک دوره زمانی کمتر از دو دهه در محدوده‌ای چندکیلومتری به وقوع پیوست. محصول و نتیجه این ائتلاف یک ایده جالب بود…» نوشته بالا درباره صنف فناوری اطلاعات ایران نیست، ترجمه‌ای دوست‌داشتنی است از کتاب «جان مارکاف» درباره انقلاب رایانه‌های شخصی به قلم ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ که با عنوان «ماجراهای پشت پرده» دو سال پیش به چاپ رسید. ناشر و مترجم در واقع یک هویت دارند. دکتر مشایخ که استاد دانشگاه است خود رئیس انجمن انفورماتیک ایران طی سه دهه اخیر به شمار می‌آید؛ تشکلی بی‌حاشیه با خاستگاه آکادمیک که سال‌هاست کسی از آنها یادی نمی‌کند. اغلب اعضای اصلی‌اش چند دهه پیش مهاجرت کردند و کمتر مدیر جوانی است که بداند این جمع نابغه و سختکوش در سال‌های پر اضطراب ۵۷ و ۵۸ اولین خشت‌های انجمنی علمی را پایه گزاردند و نشریه «گزارش کامپیوتر» را منتشر کردند که شماره ۲۰۶ آن در دی‌ماه ۱۳۹۱ به انتشار رسید.این روزها انجمن انفورماتیک ایران با توجه به کوچک شدن حلقه اصلی خود هویتی کاملا علمی یافته است که متاثر از روزگار پرتنشی که در آن متولد شده

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

آیا همکاری میان اپراتورهای تلفن همراه و استارت‌آپ‌ها به مدل پایداری می‌رسد؟

مرزی میان عشق و نفرت

وصلت واژه ساده‌ای است و در نگاه اول بسیار زیبا، اما در پس آن دردسرهای نهفته و آشکار بسیاری جا خوش کرده‌اند. شاید اولین مفهومی که از این واژه برداشت می‌شود، ذهن را به سمت مقولات مهمی در زندگی چون ازدواج سوق می‌دهد. همین مفهوم در ترکیب دو یا چند بنگاه اقتصادی هم به همان اندازه وصلت دو خانواده پراهمیت است. وصلتی که مرز باریکی از تفاهم و تداخل را به دنبال دارد تا جایی که ممکن است از عشق اولیه در آغاز یک فعالیت و فتح قله‌های بی‌نهایت، به تنفری تبدیل شود که به هجران بینجامد؛ هجرانی که شاید کمترین هزینه آن جدایی باشد. داستان این روزهای کسب و کارهای آی‌تی هم با کمی اغماض مصداق همین واژه زیبا و در عین حال خطرناک ‌است. تب رشد روزافزون استارت‌آپ‌های حوزه آی‌تی روزبه‌روز داغ‌تر می‌شود و در این میان علاوه بر کارآفرین‌ها، شرکت‌های سرمایه‌گذاری و شرکت‌های بزرگ هم با اسکناس‌های رنگین‌شان آن را پرحرارت‌تر می‌کنند. عشق ناگهانی که میان اپراتورها و استارت‌آپ‌ها شکل گرفته، شاید فقط یک عشق نباشد و با نگاهی عمیق‌تر به آن ممکن است رگه‌هایی از نفرت را نیز به دنبال داشته باشد. بحث بر سر چیست؟ در پرونده این شماره ماهنامه پیوست به بررسی تعامل (یا

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

محمدرضا سوهانیان، مدیر کل خدمات ارزش افزوده همراه اول:

منطق این بازی انحصار‌گریز است

پرونده این شماره ماهنامه پیوست دو سو دارد که یک سوی آن اپراتورهای تلفن همراه هستند؛ شرکت‌های بزرگی که در تلکام امسال نشان دادند توجه ویژه‌ای به موضوع استارت‌آپ‌ها و سرمایه‌گذاری روی آنها دارند. با محمدرضا سوهانیان، به عنوان مسئولی که امور تجاری‌سازی کسب و کارهای نوین در اپراتور همراه اول را بر عهده دارد، در این خصوص به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه آن را می‌خوانید. استارت‌آپ‌های عرصه آی‌تی حضور پررنگی در تلکام امسال داشتند. ساختار همکاری اپراتور اول با این کسب و کارهای نوین را چگونه توضیح می‌دهید؟ موضوع استارت‌آپ‌ها از دو حوزه در همراه اول پیگیری می‌شود؛ بخشی از آن مربوط به اداره کل نوآوری و توسعه کسب و کار می‌شود که رویداد استارت‌آپ تلنت هم به آنها مربوط است. در واقع دوستان در آن بخش بیشتر رویکرد نوآورانه به موضوع استارت‌آپ‌ها دارند ولی رویکرد ما در این بخش بیشتر جنبه تجاری دارد و مستقیماً بحث همکاری تجاری ما با استارت‌آپ‌ها مطرح است. یعنی شما وقتی وارد مبحث استارت‌آپ‌ها می‌شوید که تجاری شده باشند؟ بله. ما تقریباً شاید از سال ۹۰ در حال ارائه خدمات ارزش افزوده به مشتریان هستیم و این نوع خدمات ذاتاً خدمات مشارکتی است. یعنی مشارکت ما با شرکت‌های همکار برای ارائه خدمات

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

گفت‌وگو با عمر علّاوی مدیر اجرایی بامیلو:

هدف فروختن است نه فروخته شدن

دیدار با عمر علّاوی مدیر اجرایی جوان فروشگاه اینترنتی بامیلو بسیار تجربه دلپذیری بود. عمر که خودش یک مدیر جهان‌وطن مسلط به چندین زبان دنیا و دایره جالبی از لغات فارسی است، دیدگاهی بومی‌شده از نیازهای استارت‌آپ‌های ایرانی بر لبه جهانی شدن دارد. این فروشگاه امسال تجربه‌ای رویایی از یک چتر تبلیغاتی مشترک با ایرانسل داشت و در این گفت‌و‌گو نه‌تنها عمر از ظرایف مذاکره با یک اپراتور می‌گوید بلکه طرفدار دیدگاهی ساده و شفاف به همکاری با اپراتورهاست. گپ با این مدیر نوگرا در حاشیه یک روز شلوغ میدان ونک تهران را از دست ندهید. وقتی به آینده بامیلو نگاه می‌کنید به نظرتان چه دورنمایی از همکاری این فروشگاه اینترنتی با اپراتورهای تلفن همراه وجود دارد؟ قبل از هر چیزی باید بپذیریم ما تجارتی بسیار پویا را اداره می‌کنیم و از این حیث پیش‌بینی یک آینده قطعی برای هر گونه همکاری یا عملکردی غیرممکن است ولی در مقابل این حقیقت را هم نمی‌شود انکار کرد که پتانسیل بالایی در بازار اپراتورهای مخابراتی ایران برای هم‌افزایی با استارت‌آپ‌ها به ویژه بازار تجارت الکترونیکی وجود دارد. به درستی متوجه نظر شما هستم که ذات متفاوت غول‌های مخابراتی که جریان تجاری تثبیت شده‌ای دارند، با استارت‌‌آپ‌ها که تازه الگوی تجاری‌شان در حال

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

گفت‌وگو با احمد مسرور مدیرعامل مرکز شتاب‌دهنده دیموند

اپراتورها درک دارند ولی بلوغ نه

اپراتورهای تلفن همراه به نظر شما که یک مرکز شتاب‌دهنده را مدیریت می‌کنید، در ایران آماده درک موج جدیدی از استارت‌آپ‌های فناوری هستند؟ من خودم شخصاً آمادگی درک را در اپراتورها می‌بینم. چون اپراتورها به دنبال راه‌اندازی یک سری استات‌آپ‌ها از صفر هستند، یا به این فکر هستند که خودشان مرکز شتاب‌دهی یا پارک فناوری داشته باشند که این خود نشان می‌دهد قصد دارند در این حوزه حضور فعال داشته باشند. جالب است بدانید که قرار بود ما سال گذشته با همراه اول یک مرکز شتاب‌دهنده مشترک داشته باشیم، حتی اقدامات اجرایی را هم در این خصوص انجام دادیم و مقامات ارشد این اپراتور نیز پیگیر این موضوع بودند. اما به خاطر ساختار لخت و بزرگی که تقریباً همه اپراتورها دارند، هنوز تعاملات ما برای راه‌اندازی یک مرکز شتاب‌دهنده مشترک به جای مشخصی نرسیده است. در واقع اپراتورها خودشان می‌خواهند تکان بخورند ولی بدنه‌شان نه. این نشان می‌دهد می‌خواهند وارد این موضوع شوند ولی به اینکه خودشان به این نتیجه رسیده‌‌اند که می‌توانند این کار را انجام دهند یا نه، شک دارم. من احساس می‌کنم علاقه دارند خودشان وارد این حوزه شوند. یعنی اپراتوری خودش بیاید کار اجرای یک مرکز شتاب‌دهنده را نیز انجام دهد. به نظر من این کار

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

گفت‌وگو با فرزاد تهرانی، مدیر بازاریابی شرکت رهنما:

استارت‌آپ‌ می‌تواند آزادتر باشد

شرکت رهنما از جمله شرکت‌هایی است که در موج اول ارائه خدمات ارزش افزوده مبتنی بر متن با اپراتورهای تلفن همراه همکاری خود را آغاز کرد و در ادامه در حوزه آهنگ‌های پیشواز و استفاده از بستر ارتباطی‌اش با ناشران حوزه موسیقی –که از مزیت‌های رقابتی این مجموعه نسبت به دیگر شرکت‌ها محسوب می‌شود- نیز حوزه خدماتش را در این عرصه گسترده‌تر کرد. با مدیر بازاریابی این شرکت گفت‌وگویی ترتیب دادیم تا رویکرد آن را در حوزه همکاری استارت‌آپ‌ها و اپراتورها جویا شویم به ویژه که رهنما خود میزبانی چندین استارت‌آپ موفق دیگر این سال‌ها را هم بر عهده دارد. به نظر می‌رسد فضای همکاری بین اپراتورها و استارت‌آپ‌هایی که در حوزه آی‌تی کار می‌کنند در سال‌های اخیر گسترش زیادی پیدا کرده است. به عقیده شما مهم‌ترین علت این موضوع چیست؟ فکر می‌کنم تجربه موفقی که در این همکاری وجود داشته بحث خدمات ارزش افزوده است که اپراتورها از سال ۸۵ فعالیت را در این حوزه شروع کردند. رویکردی که در آن اپراتورها با حفظ برند خود بخشی از کار را به شرکت‌هایی تحت عنوان تامین‌کننده محتوا برون‌سپاری کردند و این باعث شد برخی شرکت‌ها در این فضا شروع به فعالیت کردند و امروز می‌توانیم بگوییم اپراتورها درآمدهای قابل توجهی

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

الگوهای جهانی چه می‌گویند

پایگاه مشتریان مشترک

در ابعاد جهانی از میان استارت‌آپ‌های متعدد، استارت‌آپ‌های پخش موسیقی تقاضای بسیار بالایی برای بستن قرارداد یا اپراتورهای موبایل دارند چرا که این روش را آسان‌ترین راه مقیاس کردن بیزینس خود می‌بینند. اسپاتیفای (Spotify) از جمله استارت‌آپ‌هایی است که با چندین اپراتور در اروپا همکاری می‌کند. در حال حاضر در آمریکا نیز قرارداد بازاریابی با اسپرینت دارد. مشترکان آن می‌توانند هزینه عضویت خود در اسپاتیفای را به طور مستقیم وارد صورت حساب‌های سایر اپراتورها از قبیل AT&T کنند. اسپاتیفای بزرگ‌ترین شرکت پخش موسیقی حال حاضر جهان با رشدی بسیار سریع است، این اپلیکیشن در اکتبر ۲۰۰۸ اولین نسخه خود را عرضه عمومی کرد. این شرکت که به ۲۰ زبان و در دو بخش رایگان و تجاری، خدمات خود را ارائه می‌کند توانست تا سپتامبر ۲۰۱۰، ۱۰ میلیون کاربر، تا دسامبر ۲۰۱۲، ۲۰ میلیون کاربر و تا ژوئن ۲۰۱۵، ۷۵ میلیون کاربر به دست‌ آورد که بخش بزرگی از این رشد سریع کاربران خود را مدیون همکاری با برندها و اپراتورهای بزرگ دنیاست. در جدول زیر سیر رشد کاربران این شرکت را مشاهده می‌کنید.چندی پیش طی گفت‌وگویی که دانشگاه استکهلم با ویلهلم لوندبورگ رئیس بخش اجرایی شراکت و توسعه تجاری اسپاتیفای انجام داد، او توضیح داده که کمپانی اسپاتیفای از طریق

شماره 29 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

مدیرعامل فیلم‌نت:

جلب اعتماد اپراتور به یک استارت‌آپ سخت است

محمد نجار صراف پیش از راه‌اندازی وب‌سایت و اپلیکیشن فیلم‌نت حدود ۱۷ سال در ساخت فیلم فعالیت می‌کرده است. ایده فیلم‌نت حدود دو سال پیش شکل می‌گیرد و بهمن‌ماه سال ۹۳ وب‌سایت و اپلیکیشن‌های آن با همکاری اپراتور همراه اول آغاز به کار می‌کند و به گفته خودشان در حال حاضر حدود دو میلیون کاربر دارد که از این میان حدود ۷۰۰ هزار کاربر فعال هستند. فیلم‌نت یک بستر عرضه برای فیلم‌ها و سریال‌هایی است که از وزارت فرهنگ و ارشاد مجوز دریافت می‌کنند و کاربران می‌توانند آنها را از این وب‌سایت به صورت مجازی خریداری کنند. چطور به راه‌اندازی ایده فیلم‌نت رسیدید و چگونه کار خود را آغاز کردید؟ با توجه به اینکه خودم فیلمساز هستم و تهیه‌کننده‌های این حوزه را می‌شناسم، به این فکر کردم که چقدر خوب می‌شود این محتوا در فضای مجازی هم قرار بگیرد تا همه بتوانند از آن استفاده کنند. تا قبل از حضور ما فیلم‌ها در فضای نمایش خانگی فقط به صورت فیزیکی توزیع می‌شد و تنها شرکت‌های ویدئو رسانه پخش فیزیکی داشتند. یکی از کارهایی که در بدو راه‌اندازی این سایت انجام دادیم این بود که؛ اساساً باید دنبال چه جاهایی برای گسترش آن برویم. ما تصمیم گرفتیم این کار را با

شماره 3 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

وقتی‌کسی اختلال را گردن نمی‌گیرد

اختلال به جای اتصال

موضوع گزارش وضعیت اینترنت و اختلالات آن است، بسیاری از اطلاعات آن را جمع کرده‌ام و برای نهایی شدنش نیاز به یک جست‌وجوی خبری دارم، پشت دستگاه می‌نشینم و واژه مورد نظرم را جست‌وجو می‌کنم؛ «اختلالات اینترنت». گوگل چندین صفحه اطلاعات در مقابل باز می‌کند اما روی هر کدام که کلیک می‌کنم با پیغام‌های خطا مواجه می‌شوم. سراغ ایمیلم می‌روم، قرار بود برایم یادداشتی در این خصوص ایمیل کنند، خوشبختانه به دستم رسیده ‌است اما نمی‌توانم دانلودش کنم. زمان انتظار تقریبی را ۱۷ دقیقه نمایش می‌دهد. از خیر طرحی که کارتونیست برایم در این زمینه فرستاده می‌گذرم و مطمئنا نمی‌توانم آن را دانلود کنم. یاد پاسخ چند روز پیش وزیر ارتباطات به سوالم در مورد اختلال در اینترنت می‌افتم:«مگر اینترنت مشکلی دارد؟»***وقتی وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات در اوایل اردیبهشت‌ماه و پس از اتمام تعطیلات طولانی‌مدت نوروزی اعلام کرد امسال قطعی اینترنت نداریم، این تصور ایجاد شد که گزارش مجلس در خصوص اختلالات اینترنت منتشر شده و احتمالا رویکرد دولت نسبت به این اختلالات تغییر کرده است.رئیس کمیته ارتباطات و فناوری مجلس در روزهای پایانی سال در شرایطی که تمامی بخش‌های سیاستگذار، اختلال در دسترسی به سایت‌های اینترنتی را تکذیب می‌کردند، اعلام کرد:«اختلال در دسترسی کاربران ایران به سایت‌هایی مانند

شماره 3 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

گفت‌وگو با وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات

مگر اینترنت مشکل دارد

این روزها پیدا کردن وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات کار چندان ساده‌ای نیست، نزدیک انتخابات است و همه به فراخور موقعیت خود درگیر آن. اما من این شانس را داشتم تا بتوانم با وزیر در حاشیه هفتمین همایش تجارت‌ الکترونیکی تقریبا ۲۰ دقیقه صحبت کنم و سوالات خود را به‌ صورت فشرده از او بپرسم. در آن مراسم مانند تمام خبرنگاران دیگر برای پرسیدن حداقل یک سوال همراه محمدحسن نامی راهی شدم تا در مسیر سوالم را از او بپرسم اما او مرا به اتاق پذیرایی تعارف کرد و من نیز به همراه یک خبرنگار دیگر وارد اتاق تشریفات شدم و آنجا این فضا فراهم شد تا در زمان بیشتری بتوانم سوال‌های خود را به صورت کامل‌‌تری از وی بپرسم، در آن اتاق وزیر تنها نبود؛ علی حکیم‌جوادی نیز همراه وزیر بود و بعضی اوقات وزیر از او می‌خواست برخی از سوالات را پاسخ گوید یا پاسخ‌های وی را تکمیل کند، اگر از مسوولان روابط عمومی و همچنین مدیرعامل شرکت پست بگذریم که ساکت به صحبت‌های ما گوش می‌کردند، دیگرانی نیز بودند که گاهی به جای وزیر پاسخ می‌دادند اما من گفته آنها را در این گفت‌وگو منعکس نکردم. وزیر به عنوان یکی از سخنرانان اصلی همایش تجارت ‌الکترونیکی سعی

شماره 3 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

هفت کاربر شاخص از اختلال اینترنتی می گویند

مخل حیات و مزاحم ذات

آب، برق، گاز و تلفن از الزامات زندگی روزمره است و قطع یا اختلال در ارائه هر کدام از آنها مشکلات بزرگ اجتماعی و سیاسی را برای جامعه به وجود می‌آورد. احتمالا هنوز قطع سراسری برق در کشور را در اواخر دهه ۷۰ به یاد دارید، زمانی که به دلیل خارج شدن یکباره یکی از نیروگاه‌های برق از جریان تولید نیروگاه‌های دیگر نیز از مدار خارج شدند و برگرداندن تمامی آنها به مدار بیش از نصف روز طول کشید، در آن زمان تهران به عنوان پایتخت کشور بیش از شش ساعت برق نداشت و زمان قطعی برق در سایر شهرهای کشور نیز از این میزان کمتر نبود.در آن زمان تمام مسوولان خود را پاسخگو می‌دانستند، رئیس‌جمهور وزیر کشور، وزیر نیرو همه و همه توضیح می‌دادند و معذرت‌خواهی می‌کردند اما مردم در آن چند ساعت در بهت فرو رفته بودند، تقریبا شهر تعطیل شده و خیابان‌ها گره خورده و بازار شایعات داغ بود. برق وصل شد و همه میزان خسارت وارده در این دوره زمانی را محاسبه کردند و قول دادند دیگر چنین اتفاقی نمی‌افتد و تا به امروز نیز پیش نیامده است.آیا اینترنت نیز طی سال‌های گذشته به یکی از زیرساخت‌های اصلی توسعه‌ای کشور تبدیل شده است؟ چند درصد از

شماره 4 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 23

در جست و جوی کسی‌که رئیس جمهور به او زنگ می‌زند

یک وزیر برای کابینه؛ یک مرد برای اینترنت

خیابان  فراخ و پرهمهمه را کوچه خلوت و تمیزی به نام پست قطع می‌کند که هیچ نشانی از شلوغی میدان توپخانه ندارد. جمعیتی که از ساختمان سر به فلک کشیده مخابرات بیرون می‌ریزد در حال حرف زدن با موبایل یا خیره به رو‌به‌رو از کنار نمای آجری با سرستون‌های زیبا و پنجره‌های کلیسایی که چندین پرچم ایران در مقابلش موج می‌خورد، می‌گذرد و در ترافیک مرکز شهر گم می‌شود. نگهبان موزه ارتباطات می‌گوید معمولا در روز بیشتر از یک یا دو بازدید‌کننده ندارند. شاید برای مردم دیدن یک قرن پیش ابزارهایی که ماه به ماه کهنه می‌شوند، جذابیتی ندارد. در جهانی که عمر مفید یک ابزارک تا مشابه جدید‌تر و سریع‌تر آن فقط چند ماه است، رفتن به سالنی پر از تلگراف و مهرهای غلطکی مانند سفر به یک سیاره دیگر است. این بنای زیبا توسط مارکف مشهور در یکی از زیباترین خیابان‌های پایتخت چسبیده به سردر باغ ملی بنا شده و از شاهکارهای این معمار اسطوره‌ای دوره رضاخانی است که این بنا را هم به سنت آن دوره به سبک التقاطی با ترکیبی از معماری غربی، صفوی، ساسانی و هخامنشی ساخته است؛ بنایی به وسعت ۱۸ هزار متر مربع با ۱۲۰ اتاق و ایوان‌های ضربی، سرستون‌های باستانی، پنجره‌های قدی

شماره 5 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

تداوم ممنوعیت در مکالمه تصویری

فرهنگی که پیوسته کار دست اپراتورها می‌دهد

اردیبهشت‌ماه گذشته زمانی که اعلام شد سرویس مکالمه تصویری رایتل تا تنظیم پیوست فرهنگی برای این اپراتور قطع می شود، هیچ کس تعجب نکرد. موج اعتراضات به این سرویس تقریبا از بهمن‌ماه سال گذشته آغاز شد؛ درست زمانی‌که تعداد سیم‌کارت‌های فروخته‌شده رایتل به تدریج به دست شهروندان تهرانی رسید.اولین اعتراض به مکالمه تصویری رایتل و پخش تصویر توسط این اپراتور از سوی صدا و سیما صورت گرفت. در این واکنش صدا و سیما پخش تیزرهای تبلیغاتی این اپراتور را به دلیل انحصاری بودن پخش صوت و تصویر توسط این سازمان متوقف کرد، هر چند این واکنش صدا و سیما با اعتراض وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات وقت مواجه شد و پس از مدتی صدا و سیما پخش تیزرهای تبلیغاتی را آغاز کرد اما به ناگاه موج جدیدی از اعتراضات آغاز شد؛ مخالفت‌هایی که همگی ریشه در خواست‌ها و نظرات شرعی و اجتماعی منتقدانش داشت، چنان‌که برخی از مراجع حوزه علمیه قم در واکنش به سرویس مکالمه تصویری رایتل صراحتا آن را غیرشرعی عنوان کردند. این واکنش مراجع در قم مدیران رایتل را به قم کشاند تا سعی کنند با ارائه این سرویس به مراجع تقلید آنان را با این سرویس آشنا کرده و اعلام کنند دریافت‌کننده تقاضای مکالمه تصویری می‌تواند

شماره 5 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

گفت‌وگو با حسن بنیانیان رئیس کمیسیون فرهنگی و پیوستنگاری شورای عالی انقلاب فرهنگی

همراه اول هم باید پیوست فرهنگی بنویسد

ساختمان جدید دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی در خیابان طالقانی هنوز کامل نشده‌ است، ساختمانی بلند و تقریبا خلوت. هنوز از هیاهوی ساختمان قدیمی این دبیرخانه در خیابان فلسطین خبری نیست، بیشتر اتاق‌ها تزئینات چندانی ندارند و رنگ سفید اتاق‌ها خلوت بودن آن را بیشتر به رخ می‌کشد. اتاق رئیس کمیسیون فرهنگی و پیوستنگاری نیز از این قاعده مستثنی نیست، اتاقی به نسبت بزرگ با میز و صندلی در میان آن، هنوز تصویری به دیوار آویخته نشده ‌است و کتابخانه‌ای که جزو جدایی‌ناپذیر اتاق‌های دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی‌ است برای آن در نظر گرفته نشده است. حسن بنیانیان با لبخندی از من استقبال می‌کند، به محض اینکه صحبتش را آغاز می‌کند لهجه اصفهانی‌اش لبخندی روی لبانم می‌آورد، او در میانه صحبتش لهجه را یک ارزش فرهنگی قلمداد می‌کند و می‌گوید اگر به افراد آموزش‌های لازم در مورد این ارزش فرهنگی داده شود هیچ‌گاه لهجه‌شان را از بین نمی‌برند. با توجه به سمتش در دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی با وی در مورد چیستی و چرایی پیوستنگاری فرهنگی صحبت کردیم و در پایان گفت‌وگو او کتابی با عنوان چیستی ضرورت آثار پیوست فرهنگی به قلم خودش به من هدیه داد، که اگر من پیشتر آن را خوانده بودم احتمالا سوال‌هایم

مهرک محمودیدبیر تحریریه
شماره 5 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

راه‌حل تدریجی برای یک نیاز ضروری

با توجه به آشکار شدن پیامدهای فرهنگی و اجتماعی ناخواسته و منفی بسیاری از طرح‌های کلان اقتصادی، سیاسی و… و الزام قانون برنامه پنجم توسعه کشور به تهیه پیوست فرهنگی برای طرح‌های مهم و جدید و همچنین نقش شورای عالی انقلاب فرهنگی در تدوین این نقشه با مدیر تدوین نقشه مهندسی فرهنگی کشور و عضو شورای مهندسی کشوری، فیروز رازنهان، گفت‌گویی انجام دادیم اما با توجه به اهمیت بحث و اینکه در گفت‌وگو ممکن است برخی از حساسیت‌ها مشخص نشود، متن زیر ویرایش و تنظیم‌شده گفت‌وگوی مذکور است. ما همواره در حال تغییریم، در حقیقت تغییر و نو به نو شدن از سنت‌های لایتغیر الهی حاکم بر جهان ماست. بنابراین گریزی از تغییر و تحول نیست. با این وجود، اغلب برنامه‌های تغییر، با شکست مواجه می‌شوند. برای ورود به بحث پذیرش تغییر و تحول، مثال قورباغه را یادآور می‌شوم. قورباغه‌ای را در نظر بگیرید که در آب ۱۰۰ درجه سانتی‌گراد انداخته می‌شود. فارغ از اینکه طرفدار حقوق حیوانات باشید یا نباشید، نتیجه این اقدام بیرون پریدن بلادرنگ قورباغه از ظرف آب جوش است. در حالی که اگر آب را به تدریج حرارت دهند قورباغه به تدریج به آن عادت می‌کند و تا به خودش بیاید، عضلاتش شل شده و تسلیم

شماره 7 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

روایتی تاریخی از آغاز تا انجام خصوصی‌سازی مخابرات در ایران

هر آنچه سخت و استوار است دود می‌شود و به هوا می‌رود

تقویم را هشت سال به عقب برگردانید. سیاست‌های کلی اصل ۴۴ ابلاغ شده ‌است. محمود احمدی‌نژاد پس از یک رقابت نفسگیر با رقبای انتخاباتی‌اش با شعار مهرورزی دولت نهم را تشکیل داده است و می‌خواهد مهرورزانه کار مردم را به مردم واگذارد. موج خصوصی‌سازی‌ها که گروهی از آن غیردولتی‌سازی نام می‌برند، آغاز شده است. سال ۸۵ حدود ۸۰ شرکت دولتی واگذار شدند و ۴۶ شرکت نیز در فرآیند آماده‌سازی برای ورود به بورس قرار گرفتند.اما هنوز موج بزرگ خصوصی‌سازی اتفاق نیفتاده و چشم‌ها به وزارت ارتباطات دوخته شده است. هیات وزیران در جلسه ۱۷ دی‌ماه ۱۳۸۵ بنا به پیشنهاد مشترک وزارت‌های امور اقتصاد و دارایی و فناوری اطلاعات و ارتباطات چارچوب کلی نحوه واگذاری شرکت‌های مخابراتی قابل واگذاری را تعیین کرد و مصوبه این واگذاری در اسفندماه همان سال صادر شد. درخواست پذیرش شرکت مخابرات ایران از بورس ۲۰ روز بعد به بورس اعلام شد اما این تازه آغازی است برای تولد سوال و ابهام‌های فراوان.انتخابات سال ۸۸ برگزار شده است. جامعه در اتهابات پس از انتخابات ریاست جمهوری دهم و دولت دهم به دنبال سرمایه‌گذاری مطمئن برای واگذاری مخابرات است. به جز پنج درصد سهام ترجیهی که در بورس عرضه شده بود بقیه سهام هنوز در اختیار دولت است.

شماره 7 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

مدعیان کابل‌های مسین خواسته‌هایی زرین دارند

در برابر انحصار؛ در مقابل اقتدار

کمتر اتفاقی در حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات کشور است که شانس رسیدن به پیشخوان اخبار عمومی را داشته باشد. اغلب حوادث فاوای ایران هر چند بزرگ و تاثیرگذار تنها امواجی به وسعت حوض کوچک رسانه‌های تخصصی ایجاد می‌کنند و معمولا در دریای مواج معیشت مردم، سیاست خارجی و دغدغه‌های حکومتی لرزش‌های ناچیزی به شمار می‌آیند؛ ولی خصوصی‌سازی مخابرات از روز نخست حکایتی متفاوت بوده است. حالا دیگر می‌توانید در کوچه و بازار، در تاکسی و اتوبوس هم بشنوید که مردم درباره وزیری حرف می‌زنند که گویی می خواهد چک ۱۵۰۰ میلیارد تومانی فروش بزرگ‌ترین شرکت تاریخ ایران را باطل کند. آیا محمود واعظی حقیقتا در پی پس دادن این چک است یا می‌خواهد سند مالی جدید به وزارتی که در هشت ‌سال گذشته کوچک شده است، صادر شود؟ جنجال از مراسم افتتاحیه نمایشگاهی شروع شد که اولین نقطه اصطکاک جدی وزیر دیپلمات با اپراتورها و رسانه‌ها بود؛ یعنی تلکام ۲۰۱۳٫ نمایشگاه ذاتا به صنایع ارتباطی و مخابراتی اختصاص داشت و به صورت سنتی جایی است که وزرا می‌آیند تا آمارهای محیر‌الوقوع از پیشرفت مخابرات کشور از عصر کوروش کبیر تا زمان حاضر را ارائه دهند و روبان سالن وزارت ICT را پاره کنند. اما وزیر این بار اوج ترانه‌ای

شماره 7 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

بررسی بازپس‌ دادن شرکت کابل‌های مسی به دولت از منظر حقوقی

تناقضات حقوقی در خشت اول؛ درگیری و اختلاف در ثریا

رسم این است که در ابتدای گزارش‌ها و یادداشت‌های تحلیلی ابتدا شمه‌ای از آنچه اتفاق افتاده، بیان شود و سپس آن موضوع، مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. با این حال در مطالب پرونده‌ای مطبوعات (Case Study)، چنین کاری زائد است چون اگرنه در همه مطالب، در تعدادی کثیری از آنها گفته شده که ماجرا چیست؟ با این حال باید گفت اصل قصه، واگذاری بخش کابل‌های مسی از زیرمجموعه‌های وزارت ارتباطات به بخش خصوصی است. می‌دانید که کنسرسیوم اعتماد مبین در سال ۱۳۸۸ شرکت مخابرات را خرید. به تبع این خرید مالکیت بخش کابل‌های مسی هم واگذار شد ولی این بخش، شبکه زیرساختی را برای سایر اپراتور‌های کشور در بخش اینترنتی فراهم می‌کرد و حالا چنین زیرساخت مهمی به دست اصلی‌ترین رقیب افتاده است. با این توضیح کوتاه بهتر است خیلی سریع به سر اصل قصه برویم و ببینیم حقوق ایران در این مورد چه نظرگاهی دارد. در این باره بهتر است از سه نظرگاه وارد شویم. ابتدا ببینیم آیا نفس معامله چنین شرکتی در قالب خصوصی سازی صحیح بوده است یا خیر؟ سپس ببینیم وضعیت کنونی با کدام یک از اصول و احتمالا قواعد و قوانین موجود ایران متناقض است و پس از آن هم ببینیم راه‌حل حقوقی این

شماره 8 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

چرا به گارانتی فناوری در ایران نمی‌توان اعتماد کرد

مکافات پس از فروش

پس از تحولات انقلاب صنعتی، جریان عرضه کالا در دنیای مدرن با رقابت شدیدی روبه‌رو شد. رقابتی که تولیدکنندگان قدرتمندی در آن حضور داشتند و هنوز قوانین دنیای سرمایه‌داری در بازارهای در حال رشد اروپایی و آمریکایی تعریف نشده بود. شرکت‌ها هر کدام تلاش می‌کردند محصولات خود را با دوام نشان دهند، حداقل مصرف‌کننده آن روزها تمایل داشت کالایی انتخاب کند که چاله‌ای برای پس‌انداز سالانه‌اش نباشد و این خط مشی به عنوان یک هدف در تولیدات سال‌های دور اروپا و آمریکا به اندازه‌ افزایش سهم بازار برندها اهمیت پیدا کرد. هنوز هم می‌توان نمونه‌های منقرض‌شده‌ای از تولیدات آن سال‌ها را مشاهده کرد. این‌گونه بود که گارانتی به عنوان یک ابزار قدرتمند توسعه بازار برای کاهش ریسک خرید مصرف‌کننده معرفی شد و حتی شکل‌های رادیکال آن مانند بازگشت هزینه خرید یا ضمانت مادام‌العمر پا به عرصه رقابت‌های تجاری گذاشتند. البته ضمانت صحت عملکرد و دوام کالا یا خدمات قدمتی هزارساله دارد اما نیمه دوم قرن بیستم را می‌توان به عنوان زمانی برای تعریف دوباره گارانتی در شکل نوین آن دانست. خدمات پس از فروش و یکی از مهم‌ترین بخش‌های آن یعنی گارانتی، نه‌تنها باعث اطمینان خاطر مشتری در انتخاب محصول می‌شد بلکه به دلیل نمایش وفاداری بلندمدت به انتخاب مصرف‌کنندگان،

شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

آیا پروانه FCP گشایشی بر بن‌بست توسعه اینترنت ایران خواهد بود؟

پروانه‌ای اسیر پیله‌ها

تقریباً سابقه اولین پروانه‌های صادرشده برای شرکت‌های فعال در ارائه خدمات اینترنتی با عمر سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی که همزمان با تغییر وزارت پست، تلگراف و تلفن به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات متولد شد، یکسان است. مدیریت تعرفه‌ها، مدیریت شماره‌ها، قواعد و مقررات صدور پروانه‌ها، ارتباط متقابل بین اپراتوری و حداقل تعهدات دولت در ارائه خدمات مخابراتی برای شهروندان را می‌توان از جمله وظایف کلی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی برشمرد. سازمانی یک نهاد مستقل قانونگذار و نظارتی است که نقش آن رقابتی کردن بازار ارائه خدمات مخابراتی و بالا رفتن کیفیت خدمات آنهاست؛ هر چند پیش از آغاز فعالیت سازمان رگولاتوری پروانه‌های تحت عنوان ISP‌ و ISDP به دستور وزیر وقت- احمد معتمدی- و به محوریت مخابرات در جهت برون‌سپاری فعالیت‌های این شرکت دولتی در آن زمان صورت گرفته بود. پروانه VoIP‌ را می‌توان از اولین پروانه‌هایی به شمار آورد که در بدو تولد سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی توسط این سازمان صادر شد، اگر چه این پروانه در برابر مقاومت شرکت مخابرات در آن زمان عملاً راه به جایی نبرد و مسئولان آن زمان در رگولاتوری به گونه‌ای از انجامش نا‌امید شدند و آن را کنار گذاشتند. شاید مهم‌ترین و در عین حال

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

عبدالمحمد بیدختی‌نژاد، دبیر گروه شرکت‌های PAP

زمان تلفن ثابت گذشته

شرکت‌های PAP‌ شاید از باانگیزه‌ترین و در عین حال فعال‌ترین و موثرترین مجموعه‌هایی باشند که پس از دریافت پروانه FCP در عرصه بازار جدیدی که برایشان ساخته می‌شود، شروع به فعالیت کنند. برخی معتقدند با پایان یافتن اعتبار پروانه‌ شرکت‌های PAP از خردادماه سال گذشته سازمان تنظیم مقررات با رویکرد ساماندهی پروانه‌ها و با محوریت پروانه‌های این شرکت‌ها بحث تجمیع و تنظیم پروانه‌های ارتباطات ثابت را مطرح کرد. در این‌باره با عبدالمحمد بیدختی‌نژاد دبیر گروه شرکت‌های PAP‌ به گفت‌وگو نشستیم. رویکرد سازمان تنظیم مقررات را نسبت به ساماندهی پروانه‌ها و ارائه پروانه‌های FCP و SERVCO تاکنون چطور ارزیابی می‌کنید؟خردادماه سال گذشته این موضوع از سوی سازمان تنظیم مطرح شد و این سازمان قدم مثبتی در این خصوص برداشت؛ آن قدم این بود که از متخصصان گروه‌های فعال در این زمینه استفاده کرد که این منتج به تشکیل کمیته تخصصی در سازمان تنظیم مقررات شد و در این کمیته با توجه به اینکه هم ذی‌نفعان و هم نمایندگان نظام صنفی رایانه‌ای حضور داشتند، پیش‌نویس اصول حاکم بر این پروانه‌ها تدوین شد. در ادامه این پیش‌نویس به کمیسیون تنظیم مقررات رفت و پس از انجام پاره‌ای اصلاحات به شرکت‌ها اعلام رسمی شد. در ابتدا گفته شد ۳۶ شرکت برای پروانه FCP درخواست

شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

گفت‌وگو با معاون بررسی‌های فنی و صدور پروانه رگولاتوری درباره پروانه FCP

۲۰ پروانه هم فاجعه نیست

پس از اتمام مهلت پروانه‌های شرکت‌های PAP، خردادماه سال گذشته بحث تجمیع و ساماندهی پروانه‌های شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنتی و انتقال داده از سوی سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی مطرح شد. پس از گذشت حدود یک سال و نیم و نظرخواهی از فعالان صنف در این حوزه بالاخره قرار است آبان‌ماه پروانه‌‌های جدید تحت عنوان‌های FCP‌ و SERVCO به متقاضیان دارای شرایط اعطا شود. در همین زمینه با صادق عباسی شاهکوه معاون بررسی‌های فنی و صدور پروانه سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی گفت‌وگویی ترتیب دادیم تا در آن به رویکرد و نگاه رگولاتوری در ارائه پروانه‌ای که می‌تواند تحولی اساسی در این بازار رقم بزند، بپردازیم. اوایل سال گذشته که بحث ساماندهی پروانه‌ها مطرح شد، دیدگاه‌های مثبتی وجود داشت و شاید امروز هم نگاه‌ها به FCP به عنوان یکی از مهم‌ترین پروانه‌ها دوخته شده باشد.پیش از اینکه به نگرانی‌هایی که مشخصاً در خصوص صدور پروانه FCP وجود دارد بپردازیم، شاید بهتر باشد در خصوص دیدگاه حاکم بر صدور این پروانه توضیح دهید.ما انواع پروانه‌ها را به لحاظ تنوع از قبیل PAP، ISDP،‌ ISP، ISDP، VOIP و تلفن ثابت داشتیم. به نظر می‌رسید این تقسیم‌بندی برای پروانه‌ها از این لحاظ که هر کسی در یک زمینه خاص کار کند،

شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

وظیفه رگولاتوری کسب درآمد نیست

اقدام سازمان تنظیم مقررات برای ساماندهی و تجمیع پروانه‌های ارتباطات ثابت که قرار است با عناوین FCP و SERVCO ارائه شود، بهانه‌ای شد تا گفت‌وگویی با رئیس اسبق این سازمان یعنی مسعود داوری‌نژاد انجام دهیم؛ گفت‌وگویی که تنها به موضوع این دو پروانه مربوط نمی‌شود و در واقع به نوعی به رویکردهای کلان توسعه‌ای و اقتصادی مجموعه‌هایی مثل سازمان تنظیم در انجام وظایف ملی‌شان ارتباط پیدا می‌کند. رویکرد کلی حاکم بر صدور پروانه‌هایی که از سوی سازمان تنظیم مقررات صادر می‌‌شود و همچنین نبود یک دیدگاه کلان و استراتژیک مشخص در وزارتخانه در راستای برنامه‌های کلان اقتصادی کشور، از موضوعاتی است که در این گفت‌وگو بر آنها تاکید شده است. از دید شما صدور پروانه FCP چه شرایطی دارد، آیا فکر می‌کنید روند اعطای این پروانه به شکل مطلوب صورت گرفته است؟من نظراتم را چند جا گفته‌ام، در جزییات مشکلات زیادی وجود دارد ولی در بعد کلان باید نگرش دیگری داشته باشیم. در پروانه‌ای که من مطالعه کردم به نظر می‌رسد هیچ استراتژی‌ای وجود ندارد. مشخص نیست اولویت چیست؛ جذب سرمایه خارجی است یا نظم و انضباط در بازار یا شفاف‌سازی یا اشتغال‌زایی و یا حتی بهبود خدمات. همچنین اهداف مشخصی در مورد صدور این پروانه وجود ندارد که برای

شماره 28 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

تحلیلی پیرامون مجوز در ایران

چگونه یک حق، امتیاز می‌شود؟

یکی از همکاران در جلسه تحریریه می‌گوید فلان شرکت بزرگ مخابراتی، مجوز تلفن ثابت گرفته و این در حالی است که شاید اگر شرکت مخابرات، از مردم خجالت نمی‌کشید دیگر چنین سرویسی ارائه نمی‌داد چون صرفه اقتصادی ندارد. سوال او این بود که چرا چنین حرص و طمعی باید برای یک «مجوز» وجود داشته باشد؟ مگر صرف داشتن مجوز چه آورده‌ای برای یک شرکت است که شرکت با طی زمان و احتمالاً هزینه، بخواهد آن را به دست بیاورد؟ برای پاسخ این سوال باید به یک مشاور املاکی سر زد. شاید تعجب کنید که چرا مشاور املاکی اما وقتی توضیح بدهم موضوع روشن می‌شود. اگر شما هم تا به حال به دنبال یک خانه کلنگی بوده‌اید حتماً می‌دانید قیمت خانه کلنگی‌ای که مجوز ساخت‌ و ساز دارد (مثلاً برای پنج طبقه) گران‌تر و بلکه خیلی گران‌تر از خانه‌ای است که چنین مجوزی را ندارد. دلیل این مساله ظاهراً برای مردم روشن است. عباراتی نظیر اینکه «آقا گرفتن این مجوز می‌دونی چقدر دوندگی داره؟ چقدر باید رومیزی و زیرمیزی بدی؟» توجیه می‌کند که باید برای خانه مجوزدار بیش از یک خانه بدون مجوز خرج کرد. حال چرا این استدلال برای یک مجوز مخابراتی درست نباشد؟آنها که سرشان به حساب و کتاب

شماره 9 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

آیا سرانجام نظارت جایگزین محدودیت می‌شود

فیلترینگ؛ ویرایش دوم

پیوست: جنب و جوش برای کاربران، پشت پنجره‌های نورانی نمایشگرها، بسیار زودتر از مردم عادی شروع شد. اعضای هیات دولت و خود رئیس‌جمهوری در شبکه‌های اجتماعی حساب باز کرده بودند و حتی وزیر محبوب امورخارجه پیامی رسمی را روی یوتیوب فرستاد. در حالی که کل کشور مشغول تماس پرزیدنت ایالات متحده با شیخ دیپلمات بودند برای کاربران این قول حسن روحانی حائز اهمیت‌تر بود که در مکاتبه توییتری با یکی از بنیانگذاران این شبکه اجتماعی وعده داد تمامی مردم کشورش بتوانند «به راحتی به تمامی اطلاعات جهانی دسترسی داشته باشند، زیرا این حق آنان است». زنجیره وقایعی که پس از آن رویداد بسیار سریع بود؛ وزیر ارشاد اعلام کرد عضو فیس‌بوک است و این کار جرم نیست. مشاور رئیس‌جمهور جلسه‌ای با نمایندگان شش وزیر برای رفع فیلتر فیس‌بوک برگزار کرد و در جدیدترین حلقه‌های زنجیر وزیر ارتباطات از فیلترینگ سایت‌های علمی و تخصصی انتقاد کرد و درست در آخرین هفته تهیه این پرونده دبیر شورای عالی فضای مجازی خواستار کارشناسی بیشتر در زمینه فیلترینگ شبکه‌های اجتماعی شد. در آن سوی خط قرمز دبیر کارگروه تعیین مصادیق فیلترینگ از ادامه سیاست فعلی فیلترینگ سخن می‌گوید و کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی از بررسی ممنوعیت شبکه‌های اجتماعی خبر داده است. حتی برخی

شماره 9 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

کاربران ایرانی دست‌کم سالانه 360 میلیارد تومان وی‌پی‌ان می‌خرند

پرهیز از پیوندها

وقتی از حوالی سال ۱۳۸۰ فیلترینگ در ایران به شکل فراگیر آغاز شد، بسیاری به تبع تناقضی که در روابط همیشگی انسان و قدرت وجود دارد، به فکر دور زدن آن افتادند تا باز بتوانند در این فضای مجازی بین‌المللی باقی بمانند و در دنیای ناشناخته سرک بکشند.با اینکه همه کاربران اینترنت تا حدودی با شک و تردید سراغ نرم‌افزارها و وی‌پی‌ان‌ها می‌روند اما باز هم بسیاری حاضرند خطرات احتمالی را بپذیرند و از این سد عبور کنند. حجم بالای کاربران ایرانی عضو شبکه‌های اجتماعی که تقریبا همگی فیلتر هستند، دانشجویانی که برای دسترسی به مقاله‌های دانشگاهی با سایت‌های فیلترشده روبه‌رو می‌شوند و صاحبان کار و تجارت که نیاز به ارتباط با شرکت‌های خارجی و سایت‌هایشان دارند، میزان استفاده از فیلترشکن را بالا برده است و در واقع استفاده از آن اتفاقی عادی تلقی می‌شود تا جایی که معمولا در صفحات شخصی مسوولان کشور در شبکه‌های اجتماعی، این شوخی را از سوی کاربران ایرانی می‌خوانیم:«ببخشید! شما از کدام فیلترشکن استفاده می‌کنید؟» از سایت تا نرم‌افزار اولین روزهای آغاز فیلتر شدن سایت‌های مختلف در ایران که دامنه گسترده‌ای از سایت‌های غیراخلاقی تا سیاسی و سرگرمی داشت، سایت‌های فیلترشکن به جمع کاربران ایرانی راه پیدا کردند. سایت‌هایی که در واقع واسطه میان

شماره 9 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

«پالایش» اینترنت از منظر حقوقی

هزار و یک شب فیلترینگ

یک قصه خیلی باید جذاب باشد که بتوان آن را کش داد. هر روز از آن سخن گفت و خسته هم نشد. هر شب به جست‌وجوی ابعاد تازه‌ای از آن رفت و به امید بُعد جدیدی که فردا کشف می‌شود، خوابید. در ایرانی که فقر فیلمنامه، به زعم کارشناسان سینمایش بلای جان پرده نقره‌ای شده، دست بر قضا داستان کم نیست. داستان‌های زیادی وجود دارد که اتفاقا پرکشش هم هستند. مثال‌هایش هم کم نیست. از «مناظره» گرفته تا «ژنو»، از «پارس جنوبی» گرفته تا همین «فیلترینگ». به همین اندازه پرموضوع و البته متنوع. با این حال اینجا فقط جای بیان یکی از این قصه‌ها آن هم فقط از چهار بعد است. می‌خواهیم در مورد نظام پالایش محتوای اینترنتی از منظر حقوقی به بحث بنشینیم. ۱ .فیلترینگ اینترنت در ایران؛ قوانین و نهادها «خواهشمندم توضیح دهید چرا چین کمونیست، اینترنت را به ‌شدت سانسور می‌کند؛ ولی در ایران اسلامی این کار انجام نمی‌شود؟در همه جای دنیا – مخصوص چین نیست – وقتی جهاز عظیم و فراگیر اینترنت وارد می‌شود، معمولا فیلترهایی هم وجود دارد که هر کشور به فراخور تمایلات و تفکرات و مصالحی که دارد، آنها را کار می‌گذارد؛ این یک امر طبیعی است. در اینجا هم در آغاز کار

شماره 10 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 25

چرا همچنان فروشگاه‌های سنتی امپراتوران فروش فناوری هستند

همه راه‌ها به پاساژ ختم می‌شود

هفته گذشته میزبان یک برنامه تلویزیونی زنده بودم که دو میهمان کاملا متمایز داشت. یک مدیر سرشناس فروشگاهی با سابقه درخشان به عنوان رئیس هیات مدیره یک پاساژ برای چندین دوره متناوب میهمان نخست بود و کارشناس بخش آخر هم مدیر باتجربه کالای موبایل یک برند بین‌المللی به شمار می‌آمد که به خوشفکری و سرعت‌عمل شهره است. هرچند خودم هر دوی این مدیرها را دعوت کرده بودم ولی تا پیش از گفت‌وگوی تلویزیونی همدیگر را ندیده بودند و عملا پای صحنه با یکدیگر آشنا شدند. روحیه خوش‌مشرب کاسب با تیزهوشی مدیر در هم آمیخت و ظرف چند لحظه در حالی که چشم‌ها را مقابل آینه اتاق گریم بسته بودم، شنیدم در حال مذاکره‌ای تمام‌عیار برای اجاره فضاهای تبلیغاتی پاساژ هستند. هر دو طرف تاکید داشتند ناشی از رکود عمومی بازار و متاثر از جریانات سیاسی و ارز، اعداد مورد مذاکره بسیار خفیف‌تر شده‌اند ولی در یک کلام قیمت‌ها از دید من نجومی بود.پس از توافق در پشت صحنه، برنامه با سرعت قابل توجهی پیش رفت و دو مدیر راضی از یک اجرای شبانه و پیش توافقی سرخوشانه دست یکدیگر را فشردند تا ادامه جریان را به فردا موکول کنند. اعداد چنان راحت جابه‌جا می‌شدند که با منطق‌های ریاضی روزنامه‌نگارانه همخوان

شماره 11 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 26

شهر، عامل تحقق ارزش‌های مدرن

انقلاب‌ از شهر شروع شد

شهر با ساختمان‌های بلندش شناخته می‌شود با خیابان‌های پهن و تودرتو، اتوبان‌هایی که هر روز بر تعدادشان اضافه می‌شود و فاصله‌ها را نه تنها کمتر بلکه بیشتر می‌کند. شهر با مردمی شناخته می‌شود که بدون نگاهی هر چند کوتاه و بدون کمترین آشنایی از کنار یکدیگر می‌گذرند.شهر یک روستای بزرگ نیست، بلکه یک سازمان اجتماعی نوین است. فعالیت‌های اقتصادی در این سازمان نوین اجتماعی بیشتر غیرکشاورزی است. در نتیجه شهرنشینان خود تولیدکننده خوراک‌شان نیستند. پیترسون معتقد است:«صرف وجود شهر دلالت بر آن دارد که اهالی شهر از اضافه تولید کشاورزی ارتزاق می‌کنند.» به همین دلیل، چند هزار سال طول می‌کشد تا کشاورزان بتوانند بیشتر از احتیاجات غذایی خودشان تولید کنند و جمعیتی را که خود تولیدکننده خوراکش نیست، از این نظر تامین کنند. به همین دلیل شهر و شهرنشینی در تاریخ بشریت واقعه‌ای جدید و متاخر است. با مرور تاریخ تحولات شهر و شهروندی متوجه می‌شویم ما عملا با سه انقلاب روبه‌رو هستیم: انقلاب نوسنگی و ظهور شهرهای اولیه، انقلاب صنعتی و ظهور شهر صنعتی و انقلاب فناوری جدید و ظهور شهر اطلاعاتی. نکته جالب اینجاست که با ظهور شهرهای اولیه، تحولی عظیم در زندگی اجتماعی انسان پدید می‌آید. می‌توان ادعا کرد، همزمان با پیدایش شهر نوآوری‌های تاثیرگذار در فرهنگ،

مانا سراییدبیر بخش کتابخانه
شماره 11 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

چشم‌انداز الکترونیکی زندگی شهری در ایران چگونه است

شاید شهری دیگر

۱ . نیمه دی‌ماه است، مدارس تعطیل شده‌اند. بیماران از آمدن به سطح شهر منع شده‌اند و به سالمندان توصیه شده تا جایی که می‌توانند از منازل‌شان خارج نشوند. برخی توصیه می‌کنند تا جایی که می‌توانید برای چند روز از تهران دور شوید. مدیران برای رفع این مشکل دور هم جمع می‌شوند و بار دیگر موضوع انتقال پایتخت را مطرح می‌کنند اما انتقال پایتخت حداقل ۱۰۰ هزار میلیارد تومان هزینه دربر دارد، از سویی با جمعیت ۱۰ میلیونی ساکن این شهر چه کنند؟ ۲ . محمدباقر قالیباف اسفندماه سال ۱۳۸۷ هنگام رونمایی از طرح شهر مجازی تهران اعلام کرد:«رفع مشکلات امروز تهران بدون استفاده از فناوری اطلاعات امکان‌پذیر نیست. و از هر زاویه به شهر نگاه کنیم دیگر نمی‌توان به سبک قرن بیستمی آن را اداره کرد از این رو تغییر رویکردها در شهرداری برای ما بسیار مهم است و رویکردهای جدید باید در مدیریت شهری نهادینه شود و اگر کسی مخالف آن است باید کنار برود.»در روزهای اوج آلودگی تهران منع رفت و آمد و کنترل خودروها یکی از راه‌حل‌های پیشنهادی مدیران شهری بود تا شاید بتوانند بخشی از آلودگی شهری را کنترل کنند. این تفکر هر چند در روزهای اوج آلودگی در ممنوعیت رفت و آمد خودروها نمود

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 11 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

استاد دانشگاه استیونس و مشاور سازمان ملل در پیاده‌سازی شهرهای هوشمند

شهروند پایه شهر هوشمند است

علی مستشاری استاد سیستم‌های فنی و اجتماعی دانشگاه استیونس آمریکاست، با او در یکی از جلسات انجمن مهندسان مشاور آشنا شدم و پس از اتمام سخنرانی‌اش از او قول گرفتم طی روزهایی که در ایران است گفت‌وگویی انجام دهیم، نتیجه‌اش مصاحبه با وی بود در یکی از روزهای ابتدایی زمستان؛ صبح زود به کوه رفته بود و طبق گفته خودش از درکه تا محل گفت‌وگو -تقریبا در نزدیکی پارک ساعی- را پیاده آمده بود اما درست سر ساعت ۱۰ صبح رسید. او به عنوان مدیر شبکه‌های جهانی شهرهای هوشمند سازمان ملل اجرای چندین شهر هوشمند را در دستور کار خود دارد . کالی (کلمبیا) فرایبورگ (آلمان) ملبورن (استرالیا) فیلادلفیا (آمریکا) شهرهایی هستند که هم‌اکنون هوشمندسازی آنها در دستور کار او و گروهش قرار دارد. وی توانسته است شهر هوبوکن را هوشمند و این شهر را به عنوان یکی از نمونه‌های موفق هوشمندسازی شهری معرفی کند. در زیر گفت‌وگوی ما را با او در زمینه چگونگی هوشمندسازی شهرهای مختلف بخوانید: طی سال‌های اخیر با گسترش فناوری اطلاعات و ارتباطات از سویی و از سوی دیگر با گسترش جمعیت‌های شهری بیشتر مدیران شهرها یا دولتشهرها به این نتیجه رسیده‌اندکه یکی از راه‌های از بین بردن مشکلات شهری و ایجاد یک شهر توسعه‌یافته

مهرک محمودیدبیر تحریریه
شماره 11 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

گفت‌و‌گو با مدیرعامل سازمان فناوری ارتباطات و اطلاعات شهرداری تهران

زیرساخت را تمام کردیم

اتاق علی‌اصغر قائمی مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری تهران گرم بود اما هیچ کدام از ما حاضرنشدیم پنجره اتاق را کمی باز کنیم، همه با لبخندی معنادار به یکدیگر نگاه کردیم و گفتیم هوای داخل ساختمان حتما بهتر از هوای بیرون است. بسیاری این میزان آلوگی را به دلیل حجم بالای رفت و آمد درون‌شهری می‌دانند و امیدوارند در صورتی که این حجم رفت و آمد کاهش یابد، آلودگی نیز به تبع آن کاهش یابد. مدیران شهرداری طی سال‌های اخیر سعی کرده‌اند با اجرایی کردن پروژهایی بتوانند تا حدودی رفت و آمدهای درون‌شهری را کاهش دهند اما تا تحقق این هدف هنوز فاصله زیادی وجود دارد. طی سال‌های گذشته تمرکز شهرداری بیشتر بر اجرای پروژه‌های زیرساختی بوده و حال که تقریبا این پروژه‌ها به اتمام رسیده، امیدوار است بتواند به تدریج سرویس‌های خود را نیز روی آنها ارائه دهد اما حرکت در این مسیر نیازمند اجرایی شدن مدیریت یکپارچه شهری است؛ بحثی که شهرداری مدت‌هاست آن را مطرح می‌کند. مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات شهرداری نیز اجرای بهتر شهر هوشمند تهران را در گرو مدیریت یکپارچه شهری می‌داند.با وی در خصوص پروژه‌های مختلف شهرداری در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در ادامه می‌آید: وقتی بحث

شماره 11 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

ماهیت نوین شهر در جامعه شبکه‌ای

شهر بر فراز فیبر‌های نوری

تحول شهرها در طول تاریخ ناشی از پیشرفت جهش‌های تکنولوژیک و ابداع وسایل نوین ارتباطی است. انقلاب صنعتی، فعالیت‌های جدید شهرنشینی، وسایل نوین ارتباطی و جامعه اطلاعاتی و شبکه‌ای چهار دوره مشخص از تحول در الگوی شهرسازی را نشان می‌دهد. ورود به عصر تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات و به تبع آن شکل‌گیری جامعه اطلاعاتی نیاز به تجدید نظر در مفهوم «شهر» را ضروری می‌سازد. گویی جهانی نو در حال شکل‌گیری است که تحقق آن را در حوزه‌های متنوعی شاهدیم. « این جهان در حدود اواخر دهه ۱۹۶۰ و نیمه دهه ۱۹۷۰، بر اثر تقارن تاریخی سه فرآیند مستقل پدیدار شد: انقلاب تکنولوژی اطلاعات، بحران‌های اقتصادی سرمایه‌داری و دولت‌سالاری و تجدید ساختار متعاقب آنها، و شکوفایی جنبش‌های اجتماعی فرهنگی همچون آزادیخواهی، حقوق بشر، فمینیسم و طرفداری از محیط زیست. تعامل میان این فرآیندها و واکنش‌هایی که به آن دامن زدند، یک ساختار نوین اجتماعی مسلط یعنی جامعه شبکه‌ای، یک اقتصاد نوین یعنی اقتصاد اطلاعاتی جهانی و یک فرهنگ نوین یعنی فرهنگ مجاز واقعی را به عرصه وجود آورد. منطق نهفته در این اقتصاد، این جامعه و این فرهنگ زیربنای کنش و نهادهای اجتماعی در سرتاسر جهان به هم پیوسته است.» (کاستلز) مشخصه بروز این جهان جدید، «شهر جدید» است. به سخن

شماره 12 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

آیا حریم خصوصی در فضای مجازی ایران محقق می شود

عریانی

پرحرفی من در دوران کودکی یکی از نگرانی‌های مادرم بود. از وقتی که پایم را به داخل خانه می‌گذاشتم تا زمانی‌ که می‌خوابیدم از دوستان و کارهایی که کرده بودیم تعریف می‌کردم. از سمیرا می‌گفتم که کیف جدید خریده و از آرزو که مادرش کارمند است و خودش غذایش را داغ می‌کند و از معلم‌مان که لکه‌ای ریخته بود روی لباسش و یادش رفته بود لباسش را عوض کند. مادرم در تمام این مدت به حرف‌هایم با لبخند گوش می‌داد و تنها نگرانی‌اش از این پرحرفی‌های من، تکرار همین عادت در مدرسه بود. وقتی خاطرات روزانه‌ام تمام می‌شد، مادرم می‌گفت:«مهرک یادت باشد چیزی را نباید از خانه در مدرسه تعریف کنی.» وقتی قیافه متعجب من را می‌دید سعی می‌کرد برایم توضیح دهد که باید حریم امن خانه را به رسمیت بشناسیم و کسی جز خودمان اجازه ورود به این حریم ندارد.حق جل و اعلی می‌بیند و می‌پوشد. همسایه نمی‌بیند و می‌خروشد.نعوذبالله اگر خلق غیب‌دان بودی / کسی به حال خود از دست کس نیاسودی» (گلستان سعدی-باب هشتم)هر چند آن‌ زمان سعی می‌کردم توصیه مادرم را رعایت کنم و چیزی از خانه تعریف نکنم؛ نگویم به سینما رفته‌ام یا با پدرم برای دوچرخه‌سواری به پارک رفته‌ایم، اما امروز خودم با تمام

مهرک محمودیدبیر تحریریه
شماره 12 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

حریم خصوصی در دنیای جدید

برهنگانی که چشم‌چرانی را دوست ندارند

حریم خصوصی آن‌طور که در متون تاریخی و حتی دینی می‌توان مشاهده کرد، همیشه مساله بشر بوده است. در قرآن به عنوان یکی از این متون که ۱۴۰۰ سال پیش نازل شده، آیه‌ای وجود دارد که مسلمانان را از تجسس در امور هم باز می‌دارد. مساله حریم خصوصی در گذشته این بوده که مردم برای ارضای تمایل فطری خود در به دست آوردن اطلاعات از دیگران (که می‌توان آن را در رذایل اخلاقی چون غیبت کردن یا فضولی کردن دید) اقدام به تجسس فیزیکی در زندگی هم می‌کردند. وقتی قرآن به مومنان توصیه می‌کند که اگر در خانه همسایه‌شان باز است داخل خانه را ننگرند یا تا وقتی به آنان اجازه داده نشده وارد فضای خانه نشوند، چنین دغدغه‌ای دنبال می‌شود. بعدها با ظهور دو پدیده نگرانی‌ها در حوزه حریم خصوصی متفاوت شد. وقتی دولت‌ها روی کار آمدند و وقتی ارتباطات عرصه جدیدی از تعامل انسان‌ها را باز کرد، حریم خصوصی وارد تعریفی جدید شد. حال دیگر تلفن‌های منازل و حرف‌های رد و بدل شده از طریق آن هم حریم خصوصی بود اما دولت، به عنوان تنها دارنده اقتدار در جامعه به منظور رسیدن به نظم و امنیت، به عنوان اولین کارویژه این پدیدار و شاید هم برای رسیدن به

شماره 12 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

حریم خصوصی خود را چگونه تنظیم می‌کنید؟

چهاردیواری‌های شیشه‌ای

در کافه‌ای نشسته‌اید و با دوستی در حال گپ و گفت؛ ناگهان وسط نوش‌ جان کردن چای، یادتان می‌افتد ایمیل‌تان در اتاق کامپیوتر دانشگاه باز مانده و فراموش کرده‌اید از آن خارج شوید؛ سریع آخرین ایمیل‌هایتان را مرور می‌کنید و فکر می‌کنید ایمیل‌هایتان چه بوده و اگر کسی بخواند چه عواقبی برایتان خواهد داشت. اما با یک جمله خیال خودتان را راحت می‌کنید: حتی اگر از ایمیلم هم خارج شده‌ بودم، باز هم بودند افرادی که به راحتی به آن دسترسی داشته باشند. یکی مثل همکاران سابق اسنودن. حتی پا را فراتر می‌گذارید و می‌گویید اگر ایمیل‌ها و تلفن‌های صدراعظم آلمان و برزیل را شنود کرده‌اند، شنود ایمیل من کار چندان پیچیده‌ای نیست.وقتی صحبت از حریم خصوصی و حفظ آن به میان می‌آید، همه به یکباره می‌گوییم هیچ‌کس حق مداخله در آن را ندارد مگر اینکه خودم اجازه دهم، اما گاهی فراموش می‌کنیم که ما با عضویت در شبکه‌های مختلف خود اجازه داده‌ایم دیگران وارد این فضا شوند و قفل درهای خانه‌های شیشه‌ای‌مان را باز گذاشته‌ایم.هر چند به در خانه‌های خود قفل می‌زنیم و از درهای ضدسرقت استفاده می‌کنیم، حتی با نصب دوربین‌های مداربسته انتظار داریم چشمان‌مان همیشه در منازل‌مان حضور داشته باشند؛ اما وقتی پای حریم خصوصی در دنیای

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 13 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

جشنواره ارتباطات و فناوری اطلاعات 27 اردیبهشت 1393

چنین گفت روحانی

زمانی بحث این بود که ما به سمت دهکده جهانی حرکت کنیم اما امروز کم‌کم به سوی یک خانواده جهانی در حرکت هستیمدوران پیام‌های یک‌طرفه به سرآمده و کم‌کم به نقطه‌ای می‌رسیم که جایی برای استبداد پیام نباشد باید دنیای سایبری را به عنوان یک فرصت ببینیم و تلقی کنیم. دیدیدم که ماهواره آمد و مبارزه در پشت‌بام و بالکن تاثیرگذار نبود و نه ایمان مردم پَر زد و نه هویت مردم از دست رفت.در مسائل اجتماعی آنچه برای ما اهمیت دارد، اخلاق عمومی و ارزش‌هاست. مصلحت دیگر را به رسمیت نمی‌شناسیم. حق ارتباط با شبکه اطلاعات جهانی را به عنوان یک حق شهروندی در کشور به رسمیت می‌شناسیم. امروز سواد به معنای ورود آسان به جامعه بزرگ اطلاعاتی و اینترنت است.مگر توسعه و اقتصاد مقاومتی بدون توجه به فناوری‌های نوین که در راس آن IT و ICT قرار دارد، امکان‌پذیر است؟ اگر تهاجم فرهنگی وجود دارد- که وجود دارد- راه مواجهه با آن، شمشیر چوبی نیستما باید بلوک فارسی را در شبکه اجتماعی تقویت کنیم و حضوری فعال داشته باشیم تا بتوانیم فرهنگ اسلام واقعی و ایرانی را به جهانیان معرفی کنیم دولت ما باید دولت الکترونیکی شود. در این زمینه در دنیا در رتبه ۱۰۰ قرار داریم. ما

شماره 13 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چرا هیچگاه صنعت دیتا سنتر در ایران همه گیر نشد

رایانش ابرها سکوت کویر

مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد کرده است در قانون برنامه ششم توسعه میزان استفاده از رایانش ابری در بخش دولتی در طول اجرای برنامه مشخص شود.مرکز پژوهش‌های مجلس روی فناوری‌ای دست گذاشته است که هنوز برای مدیران اجرایی کشور مفهوم دقیق و روشنی ندارد. با وجود اینکه طی دو سال گذشته بخش‌های مختلف کشور با برگزاری همایش‌های مختلف سعی کرده‌اند ذهن فعالان این بازار را با این مفهوم آشنا کنند اما هنوز رایانش ابری موضوعی ناشناخته برای مدیران است. با وجود اینکه سال‌هاست این فناوری در دیگر کشورها ایجاد و استفاده از آن به فرآیندی عادی تبدیل شده است اما هنوز در کشور ما مفهومی جدید است که باید برای آن برنامه‌ریزی دقیقی صورت گیرد.هنوز رایانش ابری برای مدیران اجرایی ابری فرضی است که دوست دارند به آن دست‌ یابند. ابر دوست‌داشتنی رایانش ابری ناشی از گسترش نگرش خدمتگرا به استفاده از رایانه‌هاست. زمانی کاربردهای رایانش ابری مشخص می‌شود که دستگاه‌های مختلف به سمت ارائه سرویس‌های مختلف حرکت و زیرساخت اجرایی آن را فراهم کرده باشند. به نظر می‌رسد دلیل بی‌توجهی یا کم‌توجهی به رایانش ابری در ایران تمرکز دولتمردان روی توسعه زیرساخت است، چرا که سرویس‌ها روی زیرساخت سوار می‌شوند و تا زمانی‌ که نتوان از جانب زیرساخت مطمئن بود

شماره 13 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

رایانش ابری به بقای سازمان‌ها کمک می‌کند

پرواز بر فراز داده‌ها

امروزه با پیدایش رایانش ابری و سرویس‌های Cloud، سطح و رتبه کیفی شرکت کوچک و متوسط رو به افزایش بوده و از طرفی شرکت و سازمان‌های بزرگ نیز با استفاده از راهکارهای آن از مزایای ویژه‌ای بهره‌مند می‌شده‌اند. به عبارت دیگر توانایی استفاده از Cloud Computing به منظور شناسایی فرصت‌ها و بالا بردن راندمان تنها برای شرکت نوپا و تازه‌کار نیست.رایانش ابری قدرت رقابت را به شرکت‌های کوچک و متوسط با توجه به حجم بالای رقبایشان داده و در پاره‌ای از موارد به آنها امکان خروج از بحران‌های محیطی می‌دهد. استفاده از Cloud Computing شرکت‌های تازه‌تاسیس، کسب و کارهای کوچک و متوسط، با زیرساختی کوچک‌تر و روند داخلی محدودتر را همواره نسبت به رقبای اصلی بازار بسیار منعطف می‌سازد. در مقابل، شرکت‌های بزرگ‌تر تسلط خود را با تکیه بر زیرساخت‌ها، مقیاس، دسترسی به بازارهای مختلف و تکنولوژی برتر حفظ می‌کنند.ورود رایانش ابری چنین مزیت‌هایی را با خود به همراه داشته است، بنابراین جای تعجب نیست که شرکت‌های بزرگ احساس نگرانی و خطر کنند. در سیستم‌هایی که سرمایه‌گذاری بلندمدت داشته‌اند، شرکت‌های بزرگ اغلب زیرساخت‌های خود را در موقعیت تخریب و جایگزینی قرار نمی‌دهند. هرچند سازمان‌ها می‌توانند در ازای آن به راهکارهایی رجوع کنند که در سیستم‌های حال حاضر موجود است. رایانش

شماره 13 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

مروری بر نقش رايانش ابری در توسعه دولت الکترونيکی

آیا ابرها دولت را صدا می‌زنند

موفقیت و رشد روزافزون اینترنت زندگی ما را در همه ابعاد، از جمله تعامل، یادگیری و کسب و کار تحت تاثیر قرار داده است. بسیاری از شرکت‌ها و سازمان‌ها خدمات‌شان را از طریق اینترنت ارائه می‌کنند. به طور سنتی، دسترسی به خدمات دولتی مشکل‌تر است چون نیازمند طی کردن روندهای رسمی و تشریفاتی متعددی است. از این رو، دولت‌ها در سراسر دنیا به ارائه خدمات خود از طریق شبکه اینترنت روی آورده‌اند. این رویکرد به عنوان دولت‌ الکترونیکی شناخته می‌شود. دولت ‌الکترونیکی فناوری اطلاعات و ارتباطات را در جهت تبادل اطلاعات و ارائه خدمت به شهروندان و سازمان‌های تجاری به کار می‌گیرد. با دولت ‌الکترونیکی، دولت‌ها می‌توانند با شهروندان خود ارتباطی آسان‌تر و سریع‌تر برقرار کنند. استقرار دولت ‌الکترونیکی باید از حیث هزینه مقرون به صرفه بوده و ضمن قابل‌ اعتماد بودن، نگهداری آن نیز آسان‌تر باشد. متاسفانه فناوری‌های کنونی جهت برآورده کردن نیازهای دولت ‌الکترونیکی کافی نیستند.رایانش ابری راه جدیدی برای پذیرش و ارائه خدمت روی اینترنت است. این فناوری بستری را برای به‌کارگیری کارآمد سیستم‌های دولت ‌الکترونیکی فراهم می‌کند. این رویکرد منجر به صرفه‌جویی در هزینه‌ها خواهد شد. از آنجا که رایانش ابری سخت‌افزار، نرم‌افزار و قدرت پردازشی در شبکه را به عنوان یک خدمت عرضه می‌کند از

شماره 14 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

کیفیت گمشده در اینترنت ایرانی

خزیدن در میان دوندگان

داستان اینترنت در ایران داستان عجیبی است، اگر با برگزاری اجلاس سران کشورهای اسلامی در سال ۷۶ فصل جدیدی در اینترنت کشور آغاز شد، امروز نیز با اولتیماتوم رئیس‌جمهور به وزیر ارتباطات برای بهبود شبکه، فصل دیگری از این داستان ورق می خورد.تا پیش از اینکه رئیس‌جمهور نسبت به وضعیت دسترسی به اینترنت اعتراض خود را رسما اعلام کند، مسوولان کشور متفق‌القول بودند که کیفیت دسترسی به اینترنت مناسب است، با اینکه بخش خصوصی و فعالان این بازار بارها در نشست‌های مختلف اعلام کرده بودند اگر می‌خواهیم تبدیل به کشور اول منطقه شویم باید کیفیت دسترسی به اینترنت را بهبود بخشیم که با وضعیت فعلی امکان پیاده و اجرایی کردن دولت الکترونیکی وجود ندارد اما وزیر اسبق ارتباطات که این روزها روی صندلی مجلس شورای اسلامی نشسته است، سرعت ۱۲۸kbps را برای کار با اینترنت کافی می‌دانست و خود در مصاحبه‌ای اعلام کرد من بسیاری از کارهایم را با همین سرعت به سرانجام می‌رسانم، مقاله دانلود می‌کنم و به اطلاعات مورد نیاز دسترسی دارم؛ وزیر سابق نیز هر گونه اختلال در اینترنت را تکذیب می‌کرد و می‌گفت کیفیت دسترسی به اینترنت مناسب است:«من اختلالی در شبکه نمی‌بینم.» تا اینکه انتقادات و اعتراضات به حدی بالا گرفت که خودش در گفت‌وگویی

مهرک محمودیدبیر تحریریه
شماره 27 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 29

آیا واقعاً تلویزیون اینترنتی در ایران آتیه‌ای دارد

یک جعبه و چهل قلندر

حتی با مقیاس‌های نه‌چندان بالای کشورمان هم باز کمتر پروانه‌ای در زمینه فناوری اطلاعات و ارتباطات طی یک دهه اخیر به اندازه تلویزیون اینترنتی دستخوش ابهام، درگیری میان دستگاه‌‌‌های مختلف و البته تردیدهای جدی به لحاظ اقتصادی بوده است و آنچه دور از هر گونه پوشش رسانه‌ای ظرف این ماه‌ها‌ در میان تصمیم‌گیران جام جم رخ داده هم فقط بر این ابرهای تیره و تار گرد آنتن صدا و سیمای مرکزی ایران افزوده است.اواخر اسفندماه سال گذشته فراخوان صدا و سیما برای انتخاب شرکت‌های مجری ارائه خدمات صوتی و تصویری فراگیر مبتنی بر آی‌پی (IPTV – OTT) منتشر شد و ۱۳ مجموعه در این مزایده، ‌برخی به صورت مستقل و برخی در قالب کنسرسیوم شرکت کردند. بر اساس این فراخوان پخش کانال‌های تلویزیونی و رادیویی، ویدئو درخواستی (VOD)، موسیقی یا صوت درخواستی (AOD) و( Catch Up TV ) از جمله سرویس‌های تلویزیون مبتنی بر پروتکل اینترنت هستند و سعی شده در آن تمامی اشکال ممکن محتوای زنده بر بستر اینترنت پوشش داده شود. پس از باز شدن پاکت‌های مزایده در کمال تعجب همه شرکت‌کنندگان غیر از شاتل و های‌وب بالاترین عدد پیشنهادی را که متعلق به کنسرسیوم برهان مبین، مادیران و هماتلکام بود، پذیرفتند تا از این میان پنج مجموعه

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 27 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

همکاری خصوصی‌ها و عمومی‌ها

برگزاری مناقصه IPTV توسط صدا و سیما گرچه بر ابهامات ارائه این سرویس در ایران اضافه کرد اما اتفاق مهمی بود که پس از گذشت بیش از ۱۰ سال از مطرح شدن نام این سرویس رخ می‌دهد.IPTV که هنوز معادل دقیقی برای آن مصوب نشده، تا رسیدن به دست مردم فاصله‌ای طولانی دارد و هنوز یک خوان از هفت‌خوان را هم رد نکرده است. تاکنون شرکت‌های مختلفی پا در این راه گذاشته‌اند که البته مشخص نیست چه تعدادشان به منزل نهایی خواهند رسید. هرچند ممکن است در مراحل بعدی، دیگرانی نیز به حضور در این راه ترغیب شوند.صداوسیما اوایل امسال «مناقصه انتخاب نمایندگان ارائه خدمات صوتی و تصویری فراگیر مبتنی بر(IPTV-OTT) IP» را برگزار کرد؛ مناقصه‌ای که عملاً مزایده بود و هر شرکت‌کننده که پول بیشتری می‌داد، برنده می‌شد. در این مناقصه یا مزایده ابتدا ۱۳ شرکت یا کنسرسیوم حاضر شدند اما دو شرکت فعال در زمینه اینترنت پرسرعت، خیلی زود انصراف خود را اعلام کردند.در ادامه کار در روز بازگشایی پاکت‌ها، مهدی اخوان بهابادی قائم‌مقام رئیس صدا و سیما در امور فناوری و رسانه‌های نوین پس از مشخص شدن برنده اول از دیگر شرکت‌کنندگان پرسید که آیا آنها هم حاضر هستند این قیمت را برای دریافت پروانه پرداخت کنند

میثم قاسمیدبیر ویژه‌نامه‌ها
شماره 14 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

گفت‌وگو با حسن کریمی، معاون بهره‌برداری و مدیریت شبکه شرکت ارتباطات زیرساخت

قیمت اینترنت ماهانه معادل قیمت یک ساندویچ است

انحصار همیشه هم خوب نیست، اگر در زمان انحصار می‌توانی یک بازار را به صورت کامل در اختیار بگیری، در زمان انتقاد نیز تنها گوش شنوای تمامی انتقادها هستی. حسن کریمی معاون بهره‌برداری و مدیریت شبکه شرکت ارتباطات زیرساخت وقتی در مقابل این سوال قرار گرفت که مصرف‌کنندگان و ارائه‌کنندگان خدمات اینترنت از زیرساخت برای سرویس نامطلوبش انتقاد می‌کنند؛ پاسخ داد من خودم انتخاب نکرده‌ام که خدماتم انحصاری باشد. وقتی ۳۰ تا ۴۰ انگشت اتهام به سمت تو باشد طبیعی است که همه تقصیرها درست یا غلط به گردنت خواهد افتاد اما این‌گونه نیست، تمامی بخش‌های مختلف در این مشکلات نقش دارند. حسن کریمی در جای جای مصاحبه با وجود اینکه بخشی از انتقادات را پذیرفته است، سعی کرده به آنها پاسخ دهد؛ در زیر متن کامل گفت‌وگو با وی را می‌خوانید: طی ماه‌های گذشته هنگامی‌ که صحبت از کیفیت دسترسی به اینترنت مطرح می‌شود، همه انگشت‌ها به سمت شرکت زیرساخت نشانه می‌رود. به عقیده فعالان این بازار پهنای باندی که شرکت زیرساخت در اختیار شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اینترنت می‌گذارد، از کیفیت خوبی برخوردار نیست. همین امر موجب می‌شود پهنای باندی که به دست مشترکان نیز می‌رسد، به نسبت از کیفیت مناسبی برخوردار نباشد؟ در این حوزه اینکه کسی مشکل

شماره 27 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34
شماره 27 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

گفت‌وگو با مدیرعامل شرکت باران تلکام

دیگر وزارت ارتباطات مدعی تولی‌گری IPTV نیست

کنسرسیوم باران تلکام متشکل از شرکت فناپ، آریا همراه و سامسونگ در مزایده صدا و سیما با رقم پیشنهادی حدود دو هزار و ۱۰۰ میلیارد تومان در رتبه دوم قرار گرفت و اهلیت آن هم به عنوان یکی از پنج اپراتوری که قرار است بر بستر آی‌پی محتوای صوتی و تصویری ارائه کند، از سوی صدا و سیما پذیرفته شده است. کیوان جامه‌بزرگ مدیرعامل باران‌تلکام است که با او در خصوص روند برگزاری مزایده، قیمت پیشنهادی شرکت‌ها و برنامه آنها در این حوزه گفت‌وگویی انجام دادیم. مزایده سازمان صدا و سیما برای تعیین نماینده‌های این سازمان در حوزه ارائه صوت و تصویر بر بستر آی‌پی چگونه برگزار شد؟پروژه آی‌پی‌ تی‌وی در دو مجموعه موسس باران‌تلکام یعنی فناپ و آریا همراه قریب به دو سال بود که پیگیری می‌شد. فناپ که همواره در حال رصد کردن حوزه آی‌پی ‌تی‌وی بود، شرکت آریا همراه هم حتی یک پایلوت را با همکاری مخابرات استان اصفهان در اصفهان اجرا کرده بود. منتها هر دو شرکت به دلایل مختلف از جمله فقدان مرکز مسئولیت مشخص در کشور، ضعف رگولاتوری و مسائلی از این دست پروژه را آغاز نکرده بودند و صرفاً تحولات را پایش می‌کردند. اسفندماه پارسال با تغییر و تحولاتی که در سازمان صدا

شماره 27 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

گفت‌وگو با محمد تیموری سرپرست بازاریابی شرکت توسعه سامانه بهنگام غدیر

جنگ، جنگ محتواست

شرکت توسعه سامانه بهنگام غدیر یا آی‌سیما از شرکت‌های فعال در حوزه آی‌پی‌ تی‌وی است که از دو سال پیش فعالیت خود را در این حوزه آغاز کرده و در حال حاضر امیدوار است با دریافت نمایندگی از سوی صدا و سیما بتواند به عنوان اپراتور ارائه‌دهنده محتوای صوتی و تصویری از شش ماه دوم امسال به صورت جدی سرویس خود را به مردم عرضه کند. آنها یکی از پنج شرکتی هستند که توانسته‌اند در گام نخست و از میان ۱۱ شرکت صلاحیت فعالیت در این حوزه را از صدا و سیما دریافت کنند. در خصوص مزایده‌ای که برای انتخاب پنج اپراتور از سوی صدا و سیما برگزار شد و ۱۳ شرکت اعلام آمادگی کردند، توضیح می‌دهید؟در مورد این موضوع کمی به عقب برمی‌گردم زیرا برداشتی که رسانه‌ها از این موضوع دارند با مسائلی که ما درگیرش هستیم، متفاوت است. الان ما بر سر گرفتن مجوز فعالیت از حاکمیت دغدغه داریم. حدود چهار پنج ماه پیش به ما ابلاغ شد که برای آغاز فعالیت باید از سه مرجع مختلف مجوز بگیریم. بدین معنا که اگر هر موسسه‌ای بتواند این سه مجوز را بگیرد، قابلیت راه‌اندازی سامانه آی‌پی ‌تی‌وی را دارد و البته در این قضیه چالش‌هایی در حاکمیت وجود دارد.

شماره 14 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

گفت‌وگو با مهدی فقیهی مدیر دفتر مطالعات ارتباطات و فناوری‌های نوین مرکز پژوهش‌های مجلس

زیرساخت گران اداره می‌شود

کیفیت دسترسی به اینترنت موضوع جدیدی نیست، هر از چندی این موضوع داغ می‌شود و تمامی بخش‌های درگیر با آن به اظهار نظر می‌پردازند و پس از چندی نیز تبش فروکش می‌کند و دوباره روز از نو روزی از نو. اما این بار پس از گفته رئیس‌جمهور در روز ارتباطات که اعلام کرد «من به عنوان رئیس‌جمهور از وضعیت اینترنت راضی نیستم» نگاه‌ها تا حدودی تغییر کرد، اگر اعتراضات تا چندی پیش فقط به تعدادی از مصرف‌کنندگان یا مشترکان اینترنت محدود می‌شد و از آن سو مسوولان اعلام می‌کردند مشکلی در شبکه وجود ندارد و همین سرعت و کیفیت می‌تواند جوابگوی خواست مشترکان باشد؛ این بار رئیس‌جمهور از این کیفیت شکایت کرد و خواست هر چه زودتر و در یک دوره زمانی مشخص مشکلات برطرف شود. اما مشکلات دسترسی به اینترنت فقط مختص یک بخش نیست، نمی‌توان گفت اگر پهنای باند را گسترش یا شبکه زیرساخت را سر و سامان دهی، مشکلات برطرف می‌شود؛ یکسری از مشکلات مانند یک زنجیره به یکدیگر متصل و موجب این وضعیت شده‌اند. در این خصوص با مهدی فقیهی مدیر دفتر مطالعات ارتباطات و فناوری‌های نوین مرکز پژوهش‌های مجلس به گفت‌وگو نشسته‌ایم که در زیر می‌خوانید: در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که به بررسی قیمت

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

احترام و آزادی عمل

  احترام و آزادی عمل اخیراً بخشنامه‌ای دارای ابهام از سوی اداره کل محترم میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران صادر شده که در آن اطلاع‌رسانی نوعی خاصی از تورهای مسافرتی موسوم به «تور لحظه آخری» در یکی از سایت‌های پرمخاطب سفر و گردشگری ممنوع اعلام شد. هدف از چنین بخشنامه‌هایی هر چه باشد، مهم است واقف باشیم که صدور چنین ممنوعیت‌هایی به طور ناخودآگاه حس ناامنی و دلسردی از ناهمدلی بخش دولتی در وجود کارآفرینان جوان کشور ایجاد می‌کند. هنوز هم به نظر می‌رسد نهادهای دولتی در تصمیم‌گیری خود آنی و سلیقه‌ای عمل می‌کنند. این نوع رویکردها شاید ناشی از عادت برخی مدیران دولتی در دخالت همه‌جانبه در فعالیت‌های بخش خصوصی (و این‌بار استارت‌آپ‌ها) است. شاید هم نگرشی ناصحیح که اساساً نیاز به اصلاح دارد چرا که در ایجاد و بقای بسیاری از شرکت‌های نوپا تاثیرگذار است. انتقاد از بخشنامه یادشده فرصتی به وجود آورد که در این یادداشت مختصراً به دو مساله اشاره کنم: مساله اول طرز تلقی مسئولان نسبت به استارت‌آپ‌های امروزی است. دیگر وقت آن رسیده که تمامی مدیران محترم بخش دولتی با نحوه فعالیت و شکل‌گیری این نوع کسب و کارها کاملاً آشنا باشند و نگاه‌شان به این‌گونه کسب و کارها صرفاً از

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

سفر به سبک دقیقه ۹۰

  سفر به سبک دقیقه ۹۰ فقط کافی است وارد یکی از سایت‌های تورهای لحظه آخری بشوید یا در پیام‌های تلفن همراه خود با یکی از پیشنهادات هوس‌انگیز این تورها مواجه شوید. کمتر کسی است که واکنشی مانند «نه! چقدر خوب…» یا «بریم؟ قیمتش خوبه‌ها!» از خودش نشان ندهد. اما این روزها سازمان‌های گردشگری ایران، شمشیر را برای این ارائه‌کنندگان سفرهای ارزان و باتخفیف از رو بسته‌اند. مسئولان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری می‌گویند چون در شیوه فعلی خیلی از تورهای لحظه آخری به ابزاری برای سوء‌استفاده برخی موسسات سودجو تبدیل شده‌اند، تبلیغ این نوع سفرها را ممنوع کرده‌اند. این در حالی است که این شیوه فروش سال‌هاست در سرتاسر دنیا وجود دارد و به شدت از آن استقبال می‌شود. بیشتر ارائه‌کنندگان این سفرها آژانس‌های مسافرتی نیستند و به عنوان بازاریابان الکترونیکی، بستر کار خود را بر محور تجارت الکترونیکی و فاوا قرار می‌دهند و با ارائه وب‌سایت‌ها یا اپلیکیشن‌های موبایلی، پیشنهادات تور، پرواز، اقامت یا دیگر خدمات گردشگری مانند اسپا یا بلیت‌های ورودی به مجموعه‌های گردشگری را با تخفیفات ویژه‌ای به مخاطبان خود ارائه می‌کنند. این مجموعه‌ها معمولاً به شکل استارت‌آپ یا کسب و کارهای نوپا ظهور کرده‌اند و سپس با سرمایه‌گذاری‌‌های انجام‌شده روی آنها و توسعه

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

کارنامه وزارتخانه برای وجوه اداره‌شده چند صفر دارد

یک وام و دو هوا

آغاز توزیع وام‌های کم‌بهره و بلندمدت وزارت ارتباطات و ثبت‌نام برای دور دوم این وام‌ها شاید خوش‌ترین خبر دولت یازدهم برای بازار خصوصی فناوری اطلاعات کشور در تابستان ۹۴ بود. این خبر به ویژه از آن رو مورد توجه مضاعف قرار گرفت که دولت تدبیر و امید در سایه تمرکز هسته‌ای‌اش در دو سال گذشته صرفاً به امید دادن به فعالان فناوری اطلاعات بسنده کرده است و شاید توزیع این وام‌ها اولین مصداق تعهد عملی محمود واعظی به تزریق سرمایه به بخش رنجور خصوصی ایران بود؛ اما این تمام ماجرا نیست. دریافت وام وجوه اداره‌شده توسط حدود ۶۰ شرکت ریز و درست فناوری اطلاعات ایران در شرایطی با اعلام شادمانی ریاست سازمان نظام صنفی رایانه‌ای و ایجاد هیجانی در بخش خصوصی برای دریافت و به‌کارگیری آن همراه شد که زمزمه‌هایی درباره نظام ناهمگون رسیدگی به وام‌ها، پیچیده و غیرشفاف بودن شیوه رسیدگی، اعمال سلیقه و ضعیف بودن طرح‌‌های تجاری لازم برای دریافت وام‌ها در کنار بی‌توجهی به نظرات کارشناسی و بخش خصوصی به تدریج بالا گرفت. کنار گذاشته شدن یکی از معاونت‌های وزارتخانه، استعفای یکی از مدیران عالی‌رتبه سازمان فناوری اطلاعات و نارضایتی گسترده در میان نمایندگان شرکت‌های خصوصی سرانجام کار را به جایی رساند که دوباره این ابزار تقویتی

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

در باب وجوه اداره‌شده ICT

  در باب وجوه اداره‌شده ICT قیاس آشنا و بسیار نادرستی در میان ما رایج شده است که «اگر دیگران پرشماری کار نادرستی، در ابعاد بزرگی انجام می‌دهند… خیلی اشکالی نیست که ما در ابعاد کوچکی همان کار نادرست را انجام دهیم.» و آمار مجرمان و ارقام کلان جرم مبنایی برای زشتی‌زدایی ما از یک کار زشت است. زیاد شنیده‌ایم که:«ای بابا دلت خوشه، به ما گیر نده نگاه کن ببین دیگران چه می‌کنند!»از مولفه‌های عمده منابع مالی بانکی، خرده سپرده میلیون‌ها ایرانی است که به امید کسب سود حداقلی و احیاناً گرفتن تسهیلات به بانک سپرده شده و بانک در واقع موکل سپرده‌گذاران است، سایر مولفه‌های عمده نیز در بانک‌های دولتی منابع عمومی ردیف‌های مختلف درآمدی دولت یا به روایتی بیت‌المال است. روشن است که هزینه کردن وام دریافتی در مسیری جز موضوع دریافت وام کاری نادرست و تصرف غیرقانونی و غیراخلاقی در مال دیگران است. از طرفی اعطای منابع مالی ارزان‌قیمت از سوی دولت و به ویژه از جیب سپرده‌گذاران نیز عمل خیلی درستی نیست، ترکیب این دو و اخذ وام ارزان‌قیمت به بهانه کارآفرینی و تولید و صرف آن در زمینه‌های دیگر قطعاً از مصادیق پنهان فساد اقتصادی است.اینکه دولت و سازمان‌های متولی اعطای چنین وام‌هایی در

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

گفت‌وگو با ناصرعلی سعادت، رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کل کشور

همه به قطاری که راه افتاده، سنگ می‌زنند

رئیس تازه‌منصوب سازمان نظام صنفی نیازی برای ترغیب شدن به این مصاحبه ندارد. به قول خودش از ابتدای ماه که خبر آغاز پرداخت وام‌ها را اعلام کرده تاکنون با ۱۰ نشریه و سایت درباره موضوع صحبت کرده است و اصلاً هم ابایی ندارد که بگوید هرچند فرآیند پیشین اعطای وام‌ها را تایید نمی‌کند ولی در مجموع آن را مثبت می‌‌داند. با همان صراحت همیشگی‌‌اش روی انتقادش توأمان به دولت و بخش خصوصی است؛ دستگاهی که تعلل کرده و اطلاع‌رسانی ضعیفی دارد و بازاری که یاد گرفته فقط وقتی کاری شروع شد، آن را زیر سوال ببرد.  هرچند در مصاحبه‌های اخیرتان ماجرای وجوه اداره‌شده را به عیدی امسال وزیر ربط داده‌اید ولی به نظر می‌رسد پیش از این درگیر ماجرای وام‌های وجوه اداره‌شده بودید. از روز اولی که کار کمیته‌ها شروع شد از ما خواستند در جلسات شرکت کنیم. خود من هم حدود یک سال و نیم با آقای مجتبی هاشمی هر دوشنبه جلساتی می‌گذاشتیم که وقتی حساب کردیم چیزی حدود چندهزار نفر ساعت شد. در هر جلسه به طور میانگین هشت نفر حضور داشتند. پس با این حساب قبل از اینکه وارد هیات مدیره سازمان شوید، پیگیر ماجرای وام‌ها بوده‌اید. بله در آن زمان اصلاً به سازمان ربطی نداشت و

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39

دبیر کارگروه محتوای وام وجوه اداره شده:

۸۰ درصد طرح‌های تجاری ایراد داشت

در ادامه گفت‌وگوهای متعدد با مسئولان و مطلعان موضوع وام وجوه اداره‌شده به طبقه سوم وزارتخانه می‌رسیم؛ جایی که حامد لدنی جوان که سمتش معاون اداره کل توسعه فناوری و صدور خدمات فنی است، با رویی باز در کنار همکارش محمد غلامی دبیر کارگروه نرم‌افزار، از روند کارهای دبیرخانه کمیته وام وجوه اداره‌شده صحبت می‌کند و خبر از تحول و تغییر مثبت در روند پیگیری و ارزیابی طرح‌ها می‌دهد. لدنی دبیر کارگروه محتوا برای وام‌ها هم هست و برخوردی باز، رسانه‌ای و دوستانه برای توضیح فعالیت‌های دبیرخانه دارد. فرآیند ارزیابی در دوره دوم فراخوان چگونه انجام می‌گیرد؟لدنی: الان اتفاقی که افتاده این است که روال قبلی ثبت‌نام دیگر به کار گرفته نمی‌شود. در سیستم قبلی فرم روی سایت قرار داشت و شرکت‌ها خودشان انتخاب می‌کردند در کدام کارگروه بررسی شوند. سپس به کارگروه‌ها ارجاع می‌شد و کارگروه تشخیص می‌داد موضوع حوزه تخصصی کدام ارزیاب‌هاست. ارزیاب در یک فرم پنج‌صفحه‌ای نظر کاشناسی خود را وارد می‌کرد و در مواردی که کار به بیش از یک ارزیاب ارجاع شده ‌بود، معدل‌گیری انجام می‌شد. تعداد ارزیاب‌ها بستگی به میزان وام درخواستی داشت؟لدنی: نه لزوماً. بستگی به کارگروه داشت، گاهی نظر کارگروه این بود که طرح باید توسط بیش از یک ارزیاب بررسی شود.

شماره 26 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 40

سهیل مظلوم:

وزیر همیشه حق وتو دارد

نقطه تلاقی سهیل مظلوم و موضوع وام وجوه اداره‌شده، سوای ارتباط تاثیرگذارش با بدنه وزارتخانه از ارائه مشاوره شرکت او با نام منش (مشاورین نگاه شگرف) در این پروژه آغاز می‌شود. طراحی الگوی ارزیابی شرکت‌های متقاضی برای دریافت وام به درخواست خسرو سلجوقی عضو هیات‌عامل سازمان فناوری اطلاعات و مسئول کارگروه محتوا وام وجوه اداره‌شده، توسط شرکت مظلوم انجام می‌گیرد. نایب‌رئیس دوره اول سازمان نظام صنفی تجربه خود در طرح تکفا را محور ورود به این موضوع قرار می‌دهد که در گفت‌وگوی پیش رو می‌توانید توضیحات این مرد ذی‌نفوذ صنف آی‌تی را در خصوص ورودش به این موضوع و همچنین الگوی ارزیابی شرکت‌ها از نظر بگذرانید. منش چگونه وارد این جریان شد؟واقعیت این است که منش وارد این جریان نشد؛ آقای سلجوقی به دلیل تجربه‌ای که ما داشتیم از ما خواستند به این موضوع وارد شویم و ما هم بدون اینکه چشمداشت مالی داشته باشیم وارد شدیم و تنها خواسته ما این بود که حق کپی‌رایت ما رعایت شود. نیت شما چه بود؟تنها اینکه کار مردم راه بیفتد. چون ۲۸۰ فرم درخواست وجود داشت که هیچ کس نمی‌دانست می‌خواهد چه‌کار کند و ما سعی کردیم با کمک ارزیاب‌هایی که از خود سازمان بودند و بر اساس آیین‌نامه‌ای که وجود داشت،

شماره 25 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27
شماره 25 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 25

چطور موتور جست‌وجوی بومی تبدیل به جست‌وجویی برای ثروت و قدرت شد

جویندگان طلا

اگر ایرانگرد خوش‌ذوقی باشید احتمالاً اولین بار که گرگر را می‌بینید نه از طریق موتورهای جست‌وجو یا در افتتاحیه وزارت ارتباطات بلکه در شهر شوشتر است؛ جایی که هر ساله هزاران توریست به امید دیدن نمایی از سازه‌های آبی ساسانیان به جنوب کشور سفر می‌کنند و به جای دیدن پل و آسیابی باقیمانده از هزار و اندی سال پیش رودی نیمه‌جان بدون هیچ راهنمایی درست در حال احتضار زیر صخره‌هایی نیمه‌ویران، آلوده و پر از زباله می‌بینند که بدون هیچ تاسیسات بهداشتی یا رفاهی رها شده است. در یک کلام اینجا هم گرگر ناامید‌کننده است حتی وقتی موضوع گزارش، موتور جست‌وجوی بومی نباشد. ولی متاسفانه این بار سوژه بود و موتور جست‌وجوی گرگر که نامش در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی نیز بسیار به میان آمده، هنگام تهیه گزارش از دسترس خارج است. وقتی همین نام را به عنوان واژه مشترک در همه جویشگرها جست‌وجو کنید -واژه‌ای که در نگاه اول برای خیلی‌ها عجیب به نظر می‌رسد و وجه تسمیه آن قابل فهم نیست- همه جویشگرها در سه نتیجه اول، اطلاعاتی در خصوص مکان‌هایی می‌آورند که با نام «گرگر» در ایران وجود دارد اما تنها در جویشگر خواهرخوانده‌اش یعنی یوز اولین نتیجه، خود «موتور جست‌وجوی گرگر» است که آن هم قابل

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 25 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

میز گرد آسیبشناسی حمایت از جویشگرهای بومی

مثل فوتبال، مثل سینما

انتظار پیوست برای فروکش کردن جنجال‌های رسانه‌ای در مورد موتورهای جست‌وجوی بومی سرانجام در پایان بهار سال جاری نتیجه داد و با فرو نشستن گرد و غبارهای چند ماه پیش پیرامون چرایی و چگونگی تخصیص عددهای چند صد میلیاردی در فضایی خالی از تنش و اضطراب تخصصی به بحث گذاشته شد. در میز گرد حاضر سعی شده است سه راس موافق، منتقد و دولت در مقابل چشم رسانه به بحث بپردازند تا خود شما گواه راستی و درستی آنچه تاکنون انجام شده و البته راهکاری مناسب برای آینده باشید. در این نشست بسیار صمیمانه علیرضا یاری دبیر شورای راهبری جویشگر بومی، نگاه وزارتخانه در این خصوص را توضیح می‌دهد و مهدی نقوی مدیرعامل جویشگر یوز درباره الگوی دریافت کمک از دولت و مهاجرت از دانشگاه به بخش خصوصی و سایر حاشیه‌های این موتور جست‌وجوی خبرساز صحبت می‌کند. علی قدیری مدیرعامل بیان هم بیشتر به آسیب‌شناسی اتکای بیش از حد به دولت و فقدان سلامت در واگذاری حمایت‌ها می‌پردازد. تحریریه پیوست میزبان این مثلث داغ در ابتدای تابستان بود. برای شروع ناگزیر باید پرسید چرا موتورهای جست‌وجو حائز اهمیت هستند و چرا باید چنین تمرکزی روی این قبیل پروژه‌ها صورت گیرد. علیرضا یاری، دبیر شورای راهبری جویشگر بومی: ما اگر سندهای

شماره 25 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 35

گفت‌وگو با خسرو سلجوقی در خصوص جویشگرهای بومی

شاید بنز نه ولی پیکان که می‌توانیم بسازیم

پس از رونمایی موتور جست‌وجوی یوز در دهه فجر سال پیش، این موضوع بسیار مورد توجه فعالان و کارشناسان صنعت فاوا قرار گرفت و همزمان با رونمایی و پس از آن هم حاشیه‌های بسیاری در این خصوص ایجاد شد و خبرهای مختلفی نیز در خصوص آن در رسانه‌ها انتشار یافت. به همین سبب با خسرو سلجوقی رئیس شورای راهبری جویشگر بومی و عضو هیات عامل سازمان فناوری اطلاعات به گفت‌وگو نشستیم تا شرایط موتورهای جست‌وجوی فارسی و نحوه حمایت دولت از آنها را از این مقام مسئول نیز جویا شویم. اساساً طرح موتور جست‌وجوی فارسی از کجا شروع شد؟بحث موتور جست‌وجو یا جویشگر فارسی تقریباً در دولت‌های قبلی نیز مطرح و پول‌هایی هم در بخش خصوصی، هم در بخش دولتی هزینه شده است. به نظر شما در قیاس با بازار جهانی ما مزیت اقتصادی‌ای در این زمینه داریم؟موفقیت یک مقوله نسبی است. اگر ما این کارها را کنار گوگل بگذاریم، هیچ موفقیتی حاصل نشده و نخواهد شد. حداقل در کوتاه‌مدت هیچ امیدی نداریم این اتفاق بیفتد. نه ما بلکه کشورهای بزرگ‌تر از ما هم مثل چین، روسیه و ژاپن زورشان را زده‌اند و نتوانسته‌اند. این موضوع تنها فنی هم نیست، وقتی مجموعه‌ای زودتر متولد می‌شود دیگر رقیبان به‌ سختی می‌توانند

شماره 24 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

چگونه توسعه دهندگان ترمز رویای استارت‌آپ ها شدند

مرگ ایده‌ها

اسفندماه گذشته اتفاق عجیبی افتاد. برای نخستین بار در جهان یک شهر به ‌تنهایی میزبان پنج استارت‌آپ ویکند بود. لازم نیست راه دوری برویم؛ این شهر رکوردشکن، کالیفرنیا، سان‌فرانسیسکو، لو‌س‌آنجلس، بوستون یا یکی از این مناطق محبوب استارت‌آپی نبود. آن شهر تهران بود و مکان این پنج استارت‌آپ ویکند هم دانشگاه‌های امیرکبیر، شهید بهشتی، علم و صنعت تهران و شریف بودند. در این پنج رویداد در مجموع ۵۰۰ نفر شرکت کردند و اگر خوش‌بین باشیم در انتهای آن هفته ایران به‌ صورت بالقوه صاحب ۵۰ استارت‌آپ در حوزه فناوری و رایانه شد. اما در بین هیاهوهای استارت‌آپی جای یک‌ مهره کلیدی رو به فراموشی است. برنامه‌نویس و به معنای کامل‌تر آن توسعه‌دهنده و طراح کسانی هستند که به ایده‌های روی کاغذ جان می‌دهند. نتیجه این می‌شود که ما چند وقتی است با انبوهی از ایده‌های ناب و طرح‌های کسب ‌و کار فوق‌العاده و دقیق مواجه هستیم که هرگز فرصت زنده شدن نمی‌یابند و مراسم‌های استارت‌آپی پر شده از افرادی که با ایده‌هایشان آمده‌اند و تعداد کمی موفق می‌شوند توسعه‌دهنده‌ای را برای پیاده‌سازی ایده‌شان پیدا کنند.در ایران ۶۰۰ هزار نیروی آماده‌به‌کار داریم که از رشته‌های کامپیوتری فارغ‌التحصیل شده‌اند. از این مقدار ۸۰ هزار نفر در مقاطع دکترا و کارشناسی ارشد و

شماره 24 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

شرکت‌ها حاضر نیستند برای دانشجوها وقت بگذارند

همین که بحث توسعه دهنده‌ها به میان می‌آید عده زیادی انگشت اتهام را به سمت دانشگاه‌ها می‌گیرند و این بخش از جامعه را به کم کاری و عقب ماندگی متهم می‌کنند. تا حدودی هم درست می‌گویند اما آیا خود دانشگاهیان هم به این اتهامات باور دارند؟ بهادر بخشیعضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر نظرتان در مورد کمبود توسعه‌دهنده‌ها چیست؟ اصلاً این موضوع را تایید می‌کنید؟این حرف را نقض نمی‌کنم. اما علت این کمبود را باید در چند عامل دید. اول هدف‌های کلی است که توسط وزارت علوم برای دانشگاه‌ها تعریف می‌شود که از آن برنامه دوره‌ها و سیلابس‌ها را استخراج می‌کنند. هدف درس‌هایی که در دوره لیسانس و کارشناسی ارشد هستند، خیلی صنعتی نیست؛ یعنی شما مفهوم را درس می‌دهید. من نمی‌گویم این کار غلط است. آگاهانه این کار را انجام داده‌اند یا به‌جامانده از نظام آموزشی قدیم است؟خیر. هدفدار این کار را انجام داده‌اند. تقریباً همه جای دنیا به این شکل است که دانشگاه‌ها مفاهیم را یاد بدهند. یعنی اینکه کسی با همان درس‌های دانشگاه بتواند برود بیرون کار کند کم است. بسیاری از جاهای دیگر این خلأ را طوری دیگری پر می‌کنند که در ایران به خوبی انجام نمی‌شود. یکی‌ کارآموزی است که اسمش رویش است، یعنی طرف

شماره 24 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

یادداشتی در زمینه توسعه‌دهندگان و صنعت نرم‌افزار ایران

ایده‌های زنده چگونه قتل عام می‌شوند

هنگامی که گزارش تیم جوان و پرانرژی پیوست درباره گردنه توسعه‌دهندگان برای کسب و کارهای ایرانی را خواندم، چند سوال سریع به ذهنم خطور کرد: چــــــرا ما با ۶۰۰ هزار نیروی کار آماده در رشته‌های مرتبط با کامپیوتر «نه»؟چرا ما که از اقصی نقاط دنیا خبرهای قابل توجهی از موثر بودن تحصیل‌کرده‌های مهاجر کشور در تولید فناوری داریم «نه»؟ چرا ما که فارغ‌التحصیلان دوره کارشناسی دانشگاه‌هایمان از جمله انتخاب‌های مورد توجه دانشگاه‌های دیگر کشورها برای ادامه تحصیل هستند که نشان از قبول آمادگی فارغ‌التحصیلان و به‌روز بودن آنها جهت ادامه تحصیل در خارج از کشور است «نه»؟چرا ما که کاربران‌مان، تکنولوژی‌های نو را در فاصله کمتر از ماه و حتی هفته استقبال می‌کنند و مورد استفاده قرار می‌‌دهند «نه»؟ چرا ما که مدیران صنعت نرم‌افزاریمان از جمله علاقه‌مندترین و دانش‌بنیاد‌ترین مدیران بخش خصوصی صنعت و اقتصاد کشور هستند «نه»؟ و ده‌ها سوال دیگر.آشکارا صرف مطرح شدن این پرسش که «چرا ما در توسعه ایده‌های نو در داخل کشور موفق نیستیم» جای تقدیر دارد لیکن اولین بار که با این سوال مواجه شدم، به سال‌های ۱۳۷۰ برمی‌گردد که نگران تولید یک موجود ناقص‌الخلقه یا شاید عجیب‌الخلقه به نام نرم‌افزارهای داخلی بودم و در آن دهه راه‌حل را در نقش کاربر خوب

شماره 24 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

میزگردی با فعالان آموزش، شرکت‌های رایانه‌ای، استارت‌آپ‌ها و توسعه‌دهنده‌ها

رد آموزش، درد فرهنگ

مشکل سه سر دارد. شرکت‌ها آن را می‌اندازند گردن آموزش و نظام آموزشی قدیمی در دانشگاه‌ها. دانشگاه‌ها خود را مسئول تولید علم می‌بینند و مهارت را بر عهده شرکت‌ها و صنعت می‌دانند که با دوره‌های کارآموزی باید آن را یاد دانشجوها بدهند. توسعه‌دهنده‌ها فرهنگ غلط شرکت‌ها و توجه کم‌شان به نقش برنامه‌نویس و تیم فنی را عامل دل‌زدگی و دوری توسعه‌دهنده‌ها می‌دانند. در این گیراگیر هم موج استارت‌آپی اوضاع را آشفته‌تر کرده و با تاکید بیش از حد به مهارت‌های کسب و کار و ارائه ایده توجه را از روی توسعه‌دهنده‌ها و سایر نیروهای فنی دور می‌کند. در حالی که شرایط ظاهراً پویا و فعال به نظر می‌آید و هر روز با رویدادهای استارت‌آپی و شرکت‌های نوپای بیشتری روبه‌رو می‌شویم اما در باطن امور لاک‌پشت‌وار جلو می‌رود. به راستی کدام یک از این سه سر عامل مشکلات صنعت نرم‌افزار و فناوری اطلاعات کشور است؟ در این میزگرد که با حضور مسعود صبایی عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی امیرکبیر، علی عباس‌نژاد مدیرعامل کهکشان، پویا محمودیان بنیانگذار عکس پرینت، پیام صادری توسعه دهنده وب، آرمین رنجبر مدیر فناوری شرکت رایانش ابری پیشرو، عطا خلیقی سیگارودی بنیانگذار پویاسافت و امیر وهوشی مدیرعامل شرکت رهنما برگزار شده است ، سعی شده به این پرسش

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

آیا سازمان نظام صنفی رایانه‌ای خواهد توانست با تکیه بر انتخابات از دوران احمدی‌نژادیسم رهایی یابد

آواربرداری صنفی

حسین فرجی برای چندمین بار آن روز عصر عرقش را پاک ‌کرد. ساختمانی که تابستان آن سال وزارت بازرگانی در اختیار مرکز اصناف و بازرگانان گذاشته بود، قدیمی بود و تهویه مناسبی نداشت. ترافیک خیابان ولیعصر هم پای فروشگاه قدس به تقاطع زرتشت می‌رسید و صدای بوق ماشین‌ها و سر و صدای رانندگان خستگی‌اش را دوچندان می‌کرد. از سر بی‌حوصلگی نیم‌نگاهی به ساعت دیواری اتاقش انداخت و به چهره‌های دو مهمانش خیره شد. اولی مرد میانسالی بود با ریش پروفسوری و لحنی جدی؛ می‌دانست استاد دانشگاه شهید بهشتی بوده و حالا هم به حرمت او که دبیر شورای انفورماتیک بود، جلسه را پذیرفته بود. نفر دوم مرد سبیلو و عینکی‌ای بود که به عنوان دبیر انجمن شرکت‌های انفورماتیک همراه دبیر دیگر آمده بود و دائما هنگام حرف زدن صدایش اوج می‌گرفت و ته‌لهجه گیلکی‌اش بیشتر به گوش می‌خورد. موضوع جلسه از همان لحظه اول هم به نظرش قابل بحث نبود. محمد سپهری‌راد و سهیل مظلوم آمده بودند تا برای اعضای انجمن‌شان که فقط دو سه سالی بود تاسیس شده بود، مجوز کسب بگیرند و دیگر چون داشت پلک‌هایش سنگین می‌شد سعی کرد سریع‌تر جریان را مختومه کند، به ویژه که هر چه می‌گذشت آتش طرف جوان‌تر ماجرا تیزتر می‌شد:«آقایون در

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

نام‌های احتمالی برای کاندیداهای احتمالی

رقابت در درون

ریاست نشستن روی صندلی داغ تهران حالا چنان آشکارا دشوار شده است که برخلاف دوره‌های پیشین چندان هم تا اینجای کار خواستار ندارد. تضادهای همکاری با سازمان نظام صنفی رایانه ای کشوری، نادیده گرفته شدن توسط دولت و فشار خواسته‌های اعضا به جایی رسیده است که فعلا با یک لیست مبهم حتی گمانه‌زنی‌ها هم بیشتر از یک رئیس را برای دوره بعدی نشان نمی‌دهند. ناصرعلی سعادت: نام ناصرعلی سعادت در دو دوره پیش از این هم به عنوان یکی از گزینه‌های احتمالی شنیده می‌شد ولی هر بار خود او با قاطعیت این ادعا را رد کرده بود. این بار لیکن قرار گرفتن وی در رأس لیستی کم و بیش ائتلافی موسوم به «تبسم» حکایت از دورخیزش برای سازمان کشوری دارد. شاید او به سبب سابقه و منشش در زمینه محبوبیت مشکلی نداشته باشد ولی وابستگی بی‌تردیدش به گروه موسسان سازمان وی را با چالش مقبولیت هم مواجه خواهد کرد. باید دید تا چه حد تنوع و تکثر لیست مد نظر وی خواهد توانست بیرون‌ماندگان و البته رانده‌شدگان از سازمان را جذب این نهاد صنفی کند. تا اینجای کار که در تهران سعادت تنها نام دارای وزن ریاست است اما باید دید میزان مشارکت رای‌دهندگان نیز مشروعیت او را تایید می‌کند

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 36

گفت‌وگو با نخستین رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کل کشور

صنف نیاز به فدایی ندارد

امیرحسین سعیدی نائینی با گذشت دو دوره هنوز هم کاریزماتیک‌ترین چهره سازمان است و هرچند آرای مثبت و منفی درباره تاثیرگذاری وی از پدر معنوی گرفته تا پدرخوانده متفاوت است ولی همه طیف‌ها درباره تاثیرگذاری وی متفق‌القول هستند. طی این گفت‌وگوی کوتاه او ضمن تحلیل احوال سازمان؛ پرهیز کرد که با اشارات یا تحلیلی بر سرنوشت انتخابات پیش رو تاثیری رسانه‌ای بگذارد. سازمان نظام صنفی رایانه‌ای در سه سال اخیر در ارتباطات بیرونی و درونی شرایط خوبی نداشته است. فکر می‌کنید در دوره آتی مهم‌ترین موضوعاتی که سازمان باید به آنها توجه کند، چیست؟ این برمی‌گردد به فلسفه وجودی سازمان نظام صنفی یا هر نهاد مردمی دیگر. به هر حال برای اینکه کشور ترقی کند، هرکس باید وظایف خود را انجام دهد. دولت وظایفی دارد و بخش خصوصی هم وظایفی. در هر کشور این سهم‌ها سبک سنگین می‌شود. در کشوری مانند ایران می‌گویند ۸۰ درصد دولتی است و ۲۰ درصد خصوصی. برای اینکه این دو، نقش خود را ایفا کنند، این‌طور نیست که بخش خصوصی هر روز برود پیش یک مقام دولتی یا بالعکس. رابط می‌خواهند. جایی را می‌خواهند که مشکلات بخش خصوصی را به دولتی بگوید و پیوندی برقرار شود که از ابتدا تا انتهای تصمیم‌گیری‌ها شراکتی انجام شود.

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

گفت‌وگو با رئیس دومین دوره سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کل کشور

می‌تواند دوره طلایی سازمان باشد

پرویز رحمتی مرد تعادل و استدلال است و هرچند در دوره خودش برخوردی جدی با منتقدان داشت و ریشه‌دار بودن اختلافات اخیر را هم می‌پذیرد ولی حالا نگاهی آمیخته به اجبار تاریخی به سه دوره سازمان دارد. همچون همیشه سخنان او نه‌تنها بوی تعاملی فاخر می‌دهد بلکه نشانه‌هایی از تلاش سازمان برای رسیدن به یک آشتی صنفی جدید دارد.  شور و حرارتی که در بدو تشکیل سازمان در میان اعضا و کاندیداها وجود داشت، در دوره‌های بعدی انتخابات سازمان کم‌کم از بین رفت و اکنون احساس می‌شود یک جو بی‌علاقگی و شاید یأس در فضای انتخاباتی سازمان وجود دارد. فکر می‌کنید این جو ناشی از چه شرایطی است؟ من قضاوتی راجع به اینکه جو دلسردی وجود دارد، نمی‌کنم؛ اما استنباطم این است که دو سه فاکتور در این رابطه نقش داشته: یک، افرادی که در آن زمان در دولت حضور داشتند، استثنائاتی در دولت‌های گذشته و حال بودند. ما مملکتی هستیم با یک ساختار کاملا دولتی؛ بنابراین طرف دولتی حتی در رابطه با شکل‌گیری تشکل‌هایی مانند سازمان نظام صنفی ذی‌مدخل است. دوم، انگیزه‌ای که در میان اعضای انجمن باعث ارتقای آن برای سازمان نظام صنفی رایانه‌ای وجود داشت، این بود که اتصال و ارتباط با ساختار دولتی نظم پیدا کند

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

گفت‌وگو با سومین رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کل کشور

سومین دوره سخت‌ترین دوره بود

کاظم آیت‌اللهی ما‌ه‌های آخرش را در یک دوره پرفراز و نشیب سپری می‌کند. او به‌رغم فعالیت‌های طولانی صنفی‌اش به عنوان یک چهره صنفی در تهران چندان شناخته‌شده نیست ولی اصفهان و بسیاری از شهرستان‌ها را زیر نگین دارد و حال که کمی خسته ولی بسیار آسود‌ه‌تر درباره سازمان حرف می‌زند مشخص است باور دارد دوره سوم قربانی جاه‌طلبی فردی مدیران شده.  دوره سوم حیات سازمان نظام صنفی رایانه‌ای دوره آسان و خوشایندی نبود. علت تهدیدها چه بود؟ چند عامل بود و نمی‌شود خیلی تقدم و تاخر گذاشت اما اگر اصرار کنید، من می‌گویم متاسفانه فدا کردن اعتقاد به انسجام دورنی اصلی‌ترین چالش برای سازمان بود. به نظر من ریشه این مشکل فقط به فرد برنمی‌گردد- البته افراد هم تاثیر داشتند اگر اعتقاد افراد خدشه‌دار نمی‌شد ما به این روز نمی‌افتادیم- ریشه‌اش هم این بود که چرا حکم ریاست به اسم من شده بود. البته چالش‌های دیگری هم وجود داشت. مثل تغییر دولت، عدم اعتقاد کلی دولت قبلی آی‌تی و نهادهای غیردولتی، نبود زمان لازم برای برنامه‌ریزی دولت جدید، عدم آشنایی افراد درگیر در دولت جدید با فضای جدید سازمان و… همان‌طور که اشاره کردید، دوره بسیار سختی بود. من تجربه دوره‌های قبلی را در مقام مدیریت نداشتم؛ اما حداقل در

شماره 23 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 34

اینترنت، آتش پرومته یا جعبه پاندورا

۱ بر اساس اساطیر یونانی، پرومته آتش را از خدایان المپیوس می‌دزدد. زئوس وقتی شعله آتش را در زمین می‌بیند، خشمگین می‌شود و علاوه بر مجازات پرومته، پاندورا را با جعبه‌ای در دستش به زمین می‌فرستد. پاندورا به زمین می‌آید و از آنجا که نمی‌تواند جلو کنجکاوی خود را بگیرد، در جعبه را باز می‌کند و ناگهان همه بلایا و رنج‌ها و دردها که در جعبه بودند، روی زمین پخش می‌شود.عمل پرومتئوس دزدی بود اما نتیجه این دزدی، در سیر پیشرفت انسان غیر‌قابل‌انکار است؛ هزینه‌اش هم وجود رنج است و ملالت. خلاصه کلام اینکه «چیزی می‌دهی و چیزی می‌گیری»؛ یک‌جور نظام بده‌بستانی. ظاهراً برای هر پیشرفتی باید هزینه‌ای پرداخت. نوآوری‌ها و پیشرفت‌هایی هم که با استفاده از تکنولوژی داشته‌ایم، هزینه‌هایی دارند. تکنولوژی زنجیری از دردسرها و زیان‌ها را به همراه سود، کارایی و فایده به دنیای ما آورده است.امروزه تعاملات در فضای مجازی افزایش می‌یابند و با افزایش این‌گونه ارتباطات، دغدغه‌ها و نگرانی‌های اخلاقی نیز افزایش می‌یابند و گاه این دغدغه‌ها تبدیل به هراس می‌شوند. زنجیره‌ای به‌هم‌پیوسته از این دغدغه‌ها که با گذشت هر لحظه، طویل‌تر می‌شود؛ از محتوای هرزه‌نگاری که ممکن است در دسترس بچه‌ها قرار گیرد گرفته تا هک شدن سیستم شخصی، از دست رفتن اطلاعات فردی، کلاهبرداری

شماره 23 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33

آیا سندهای اخلاقی می‌توانند تاثیری بر بی‌اخلاقی‌های مجازی داشته باشند

در سیرت وبگردی

معمولاً بسیاری از شرکت‌ها، سازمان‌ها، انجمن‌ها و صنف‌ها برای خود یک مرامنامه یا منشور اخلاقی دارند که بر اساس آن تامین‌کنندگان، رقبا، رسانه‌ها، مشتریان و مخاطبان از یک سو، منابع انسانی آن تشکل یا سازمان مثل مدیران، کارمندان، کارشناسان، کارگران و اعضا نیز از سوی دیگر متناسب با نقش خود در قبال آن مجموعه فعالیت می‌کنند. برای مثال در صنف پزشکی یک مرامنامه اخلاقی وجود دارد که اعضای آن پس از پذیرفتنش می‌توانند به عضویت آن انجمن یا صنف دربیایند و در صورت عدم رعایت موارد ذکرشده در مرامنامه مورد بازخواست قرار می‌گیرند. فضای مجازی هم از این قاعده مستثنی نیست و ما می‌توانیم این دست مرامنامه‌ها را در وب‌سایت‌ها و شبکه‌های اجتماعی بزرگ مثل گوگل،‌ فیس‌بوک، اینستاگرام تا سایت‌های کوچک‌تر و پورتال‌های دولتی مشاهده کنیم؛ برای مثال وقتی بدون پذیرفتن مرامنامه یک سرویس ایمیل یا یک شبکه اجتماعی (accept) نمی‌توانید عضو آن شوید. همچنین معمولاً ساز و کارهایی در این وب‌سایت‌ها و شبکه‌ها وجود دارد که در صورت عدم رعایت موارد ذکرشده در آن ممکن است از سوی تصمیم‌گیران و سازندگان آن مجموعه یا گروه به کاربر تذکر داده شود یا حتی عضویتش لغو شود. مثلاً در فیس‌بوک وقتی کاربر بیش از حد درخواست دوستی برای دیگران ارسال کند

مسعود شفیعی برزیعضو تحریریه
شماره 23 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 37

دبیر کارگروه فرهنگی اجتماعی مركز ملي فضای مجازی:

نمی‌خواهیم کسی را به زور اخلاق‌مدار کنیم

پیش‌نویس مرامنامه اخلاقی در فضای مجازی بهانه‌ای شد تا سری به متولی این طرح در مرکز ملی فضای مجازی بزنیم. عزیز نجف‌پور، دبیر کمیته فرهنگی اجتماعی این مرکز و دانش‌آموخته حوزه فلسفه علم و تکنولوژی و اخلاق فناوری است. او اعتقاد دارد در زمینه اخلاق در فضای مجازی کار جدی صورت نگرفته و این پیش‌نویس می‌تواند حداقل برای افرادی که می‌خواهند در این حوزه اخلاقی زندگی کنند، کارا باشد. البته این گام نخست آنها برای تدوین این پیش‌نویس است و در ادامه قصد دارند با دقیق‌تر کردن مصادیق و کدهای اخلاقی در این مرامنامه، آن را با نظام جزایی و قانونی کشور نیز پیوند بزنند که مشخصاً این امر بستگی به تصمیم‌های آتی شورای عالی فضای مجازی در این خصوص خواهد داشت. در واقع این حرکت، یک فعالیت در جهت جدی‌تر کردن مقوله اخلاق در فضای مجازی بوده که مرکز ملی فضای مجازی از آن حمایت کرده است. در این زمینه گفت‌وگویی با عزیز نجف‌پور آقابیگلو – مشاور پ‍ژوهش‌های علوم انسانی و دبیر کارگروه فرهنگی اجتماعی مرکز ملی فضای مجازی انجام داده‌ایم که در زیر می‌خوانید: چه شد که به فکر نوشتن مرامنامه اخلاقی در فضای مجازی افتادید و هدف شما از نوشتن این مرامنامه چه بوده است؟اول اینکه برخلاف

شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 39
شماره 16 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 38

گفت‌وگو با سومین رئیس سازمان نظام صنفی رایانه‌ای کل کشور

سومین دوره سخت‌ترین دوره بود

کاظم آیت‌اللهی ما‌ه‌های آخرش را در یک دوره پرفراز و نشیب سپری می‌کند. او به‌رغم فعالیت‌های طولانی صنفی‌اش به عنوان یک چهره صنفی در تهران چندان شناخته‌شده نیست ولی اصفهان و بسیاری از شهرستان‌ها را زیر نگین دارد و حال که کمی خسته ولی بسیار آسود‌ه‌تر درباره سازمان حرف می‌زند مشخص است باور دارد دوره سوم قربانی جاه‌طلبی فردی مدیران شده.  دوره سوم حیات سازمان نظام صنفی رایانه‌ای دوره آسان و خوشایندی نبود. علت تهدیدها چه بود؟ چند عامل بود و نمی‌شود خیلی تقدم و تاخر گذاشت اما اگر اصرار کنید، من می‌گویم متاسفانه فدا کردن اعتقاد به انسجام دورنی اصلی‌ترین چالش برای سازمان بود. به نظر من ریشه این مشکل فقط به فرد برنمی‌گردد- البته افراد هم تاثیر داشتند اگر اعتقاد افراد خدشه‌دار نمی‌شد ما به این روز نمی‌افتادیم- ریشه‌اش هم این بود که چرا حکم ریاست به اسم من شده بود. البته چالش‌های دیگری هم وجود داشت. مثل تغییر دولت، عدم اعتقاد کلی دولت قبلی آی‌تی و نهادهای غیردولتی، نبود زمان لازم برای برنامه‌ریزی دولت جدید، عدم آشنایی افراد درگیر در دولت جدید با فضای جدید سازمان و… همان‌طور که اشاره کردید، دوره بسیار سختی بود. من تجربه دوره‌های قبلی را در مقام مدیریت نداشتم؛ اما حداقل در

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 27

آیا روند بومی سازی شبکه های اجتماعی شکل طبیعی و درستی را طی کرده است

چای فیس پهلو

چرا حقوق شبکه‌های اجتماعی مساله امروز ماست؟ نزدیک به ۱۰ سال از زمان آغاز عضویت ایرانیان در شبکه‌های اجتماعی می‌گذرد؛ نخستین مطلب در حوزه حقوق شبکه‌های اجتماعی در مطبوعات ایرانی به شکل منسجم به شما خوانندگان تقدیم می‌شود. اما قبل از ورود به محتوای اصلی این پرونده، این سوال پیش می‌آید که اساسا چه نیازی به پرداخت به موضوعی چون حقوق شبکه‌های اجتماعی در کشور داریم؟ به نظر می‌رسد چند دلیل اساسی برای این موضوع وجود دارد. ۱ . موضوع حقوق شبکه‌های اجتماعی دربرگیری بسیار بالایی دارد. در حال حاضر تخمین‌ها نشان می‌دهد نزدیک به ۱۰ میلیون کاربر ایرانی در شبکه‌های اجتماعی داخلی و خارجی عضو هستند. این تعداد از کاربران مطمئنا به تنظیم روابط میان خود و دیگر کاربران و نیز با شرکت متصدی شبکه‌های اجتماعی نیاز دارند. ۲ . تعداد پرونده‌های شبکه اجتماعی در کشور در حال فزونی است. تقریبا روزی نیست که پلیس فتا از ایجاد یک صفحه به نام فردی دیگر در یکی از شبکه‌های اجتماعی (دزدی هویت)، انتشار عکس‌های مبتذل و مستهجن (هرزه‌نگاری انتقام‌جویانه)، کلاهبرداری یا حتی اقدامات ضدامنیتی در شبکه‌های اجتماعی سخن نگوید. این حجم بالا از پرونده‌ها، لزوم پرداختن به مساله این شبکه‌ها را روشن می‌کند. ۳ . موضوع شبکه‌های اجتماعی یک دغدغه

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 28

بررسی دو حق مدنی و سیاسی بشر در شبکه‌های اجتماعی

چند اما در کنار یک حق

شبکه‌های اجتماعی بی‌شک، بهشتی است که بشریت توانسته برای آزادی بیان خلق کند. در حالی که پیش از این افراد بدبین به حقوق بشر، معتقد بودند آزادی بیان مذکور در اسناد و پیمان‌های حقوق بشری صرفا توسط کارتل‌های بزرگ رسانه‌ای و اصحاب قدرت و ثروت اعمال می‌شود؛ حالا دیگر هر فرد با چند کلیک می‌تواند یک رسانه داشته باشد و مخاطبان را بسته به هنر خود به خویشتن جلب کند. در اینجاست که باید گفت شبکه‌های اجتماعی یک فرصت برای آزادی بیان همه شهروندان است اما آیا در کنار این فرصت می‌توان تهدیداتی در زمینه آزادی بیان در فیس‌بوک دید؟ تردیدی نیست که در هر کشوری آزادی بیان حدود و ثغور خود را دارد. مثلا در ایالات متحده آمریکا هیچ قانونی نمی‌تواند آزادی بیان را تحدید کند اما گفتارهای تنفرآمیز از محدوده بیان خارج شده‌اند و دیگر تحت حمایت حقی به نام آزادی بیان نیستند. در ایران طبق اصل ۲۴ قانون اساسی، آزادی بیان برای نشریات و مطبوعات به رسمیت شناخته شده به شرط اینکه مخل به حقوق عمومی یا مبانی اسلام نباشد. به این ترتیب می‌توان گفت از منظر قانونگذاران و مجریان قانون در هر کشور این خطوط قرمز آزادی بیان مرز فرصت بودن و تهدید شدن آن است

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 30

سیاست در قبال شبکه‌های اجتماعی چیست؟

سیاستگذاران متعدد

قاعده در دنیای سیاست و حتی زندگی معمول آدمیان این است که هر رفتاری از مجموعه‌ای از سیاست‌های اصولی پیروی کند. بر این اساس هر کنشی در راستای هدفی خواهد بود و مجموعه کنش‌ها با نظم منطقی خود می‌توانند مبدأ، مقصد و راه را برای ما روشن کنند. بر مبنای این سخن است که وقتی امروز در جامعه ایرانی، برخی از مسوولان دولتی (دولت در معنای عام آن یعنی حاکمیت) علیه شبکه‌های اجتماعی موضع می‌گیرند و حتی تصمیماتی گرفته و اجرایی می‌کنند باید کمی خود را از سطح اخبار روزمره بالاتر آورد و دید که سیاست کشور در برخورد با این پدیده‌های دوران جدید چیست. اصل اول: خوب یا بد نخستین اصلی که در سیاست کلی کشور دیده می‌شود عدم نفی کلی شبکه‌های اجتماعی است. باید دقت داشت اگرچه تعداد زیادی از شبکه‌های اجتماعی در کشور فیلتر هستند؛ اما چندین و چند شبکه اجتماعی داخلی تاسیس شده است و چنین رفتاری را می‌توان مهر تاییدی بر اصل مفید بودن این شبکه‌ها دانست. در عین حال در بند ۴ سیاست‌های کلی نظام در حوزه شبکه‌های اطلاع‌رسانی، حضور فعال و اثرگذار در شبکه‌های جهانی یکی از سیاست‌های کشور عنوان شده کمااینکه در سیاست‌های کلی مشارکت اجتماعی هم، تقویت ساز و کارهای مشارکت

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 31

فرآیند دادرسی و اهم پرونده‌های مربوط به شبکه‌های اجتماعی در کشور

تعقیب از راه دور

چندی پیش بود که خبر احضار موسس شبکه اجتماعی فیس‌بوک به یک دادگاه در شیراز مثل بمب در محافل خبری داخلی و خارجی ایران منتشر شد. آن خبر البته تکذیب شد اما جای این سوال را باقی گذاشت که واقعا فرآیند دادرسی داخلی در مورد پرونده‌های مربوط به شبکه‌های اجتماعی چگونه است؟به صورت خلاصه می‌توان گفت اگر فردی از این موضوع شاکی باشد که علیه او در یکی از شبکه‌های اجتماعی جرمی به وقوع پیوسته است، باید به دادسرای جرائم رایانه‌ای یا یکی از کلانتری‌ها مراجعه و شکایت خود را ثبت کند. در این صورت بازپرس ویژه تحقیق در دادسرا یا پلیس فتا، کار بررسی آن پرونده را شروع می‌کند و با تکمیل پرونده، آن را به دادگاه می‌فرستند تا در مورد آن تصمیم قضایی صورت گیرد. البته کار به همین سادگی‌ها هم نیست و معمولا ظرایفی در مورد آن وجود دارد:۱ . در اغلب اوقات، هویت فرد مرتکب جرم مشخص نیست. اساسا این یکی از ویژگی‌های اینترنت و شبکه‌های اجتماعی است که در آن امکان اختفای هویت یا جعل آن وجود دارد. در این موارد، کار پلیس فتاست که با اقدامات فنی، زمینه شناسایی متهم را ایجاد کند. ۲ . شبکه‌های اجتماعی در قراردادی که در ابتدای عضویت به

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 32

مالکیت فکری در شبکه‌های اجتماعی

مثل سراغ گرفتن از کدخدا؛ وقتی به ده راه‌مان نمی‌دهند

مصطفی همت، چه به خاطر نام فامیلش و چه به دلیل مواضع تند و صریحش، یکی از افراد محبوب در فیس‌بوک است که چندین هزار دوست و دنبال‌کننده دارد. او در یکی از آخرین پست‌هایش، بعد از بیان مطلب خود نوشت کاربران صفحه او، فقط حق دارند این مطلب را در محیط فیس‌بوک منتشر کنند و کسی از آنان حق ندارد در رسانه‌ها این مطلب را بازنشر کند. او در ادامه به قانون حمایت از مولفان، مصنفان و هنرمندان استناد کرده بود. آیا سخن او از نظر حقوقی درست بود؟ آیا افراد بر داشته‌های خود در محیط شبکه‌های اجتماعی مالکیت مادی و معنوی دارند؟   ما مالک داشته‌های خود در شبکه‌های اجتماعی هستیم پاسخ این سوال در یک کلمه آری است. افراد بر داشته‌های خود در شبکه‌های اجتماعی حق مالکیت مادی دارند. به همین دلیل است که می‌بینید مالکیت صفحات فیس‌بوکی پرطرفدار جابه‌جا می‌شود و با قیمت‌های معتنابه خریداری می‌شود. جالب است بدانید در یکی از پرونده‌هایی که در خارج از مرزهای ایران در مورد مالکیت بر حساب‌های کاربری مطرح شده‌ است، شرکتی از کارمند سابق خود که مسوول اداره کردن حساب کاربری این شرکت بوده شکایت کرده که چرا پس از اخراج از شرکت، آن حساب کاربری را با

شماره 17 گزارش ماه پرونده - گزارش‌ماه صفحه 33